Atom teorileri ve elektron dizilimi: Dalton'dan orbitale, Aufbau, Pauli ve Hund

Atom modeli neden beş kez değişti? Bohr'un yörüngesinden orbitale geç, elektronları orbitallere Aufbau, Pauli ve Hund kurallarıyla yerleştirmeyi öğren.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
1803 → 1911 · ATOM MODELLERİ

Dalton'dan Rutherford'a: her deney modeli biraz değiştirdi

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKimyasal maddelerin hatalı kullanımı hangi kazalara yol açar, nasıl önlenir?Bağlantılı konudan (Kimya hayattır). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kimyasal kazaların çoğu etiketi okumamaktan, ürünleri karıştırmaktan ve koruyucu donanım kullanmamaktan doğar. Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılırsa zehirli klor gazı çıkar. Laboratuvarda önlük, gözlük ve eldiven giyilir; kimyasal tadılmaz, koklanmaz; öğretmenin talimatı dışında deney yapılmaz.

Laboratuvarda ve evde güvenlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Atom teorileri nasıl gelişti, Dalton, Thomson ve Rutherford atomu nasıl açıkladı?

Kısa cevap: Dalton atomu bölünemeyen içi dolu küre olarak düşündü. Thomson elektronu bulunca atomu, artı yüklü bir küreye gömülü elektronlar diye açıkladı. Rutherford alfa parçacığı deneyiyle atomun çoğunun boşluk olduğunu, artı yükün ve kütlenin çok küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Yeni kanıt geldikçe model değişti.

Kapalı bir hediye kutusunun içinde ne olduğunu bilmek istesen, onu sallar, tartar, ışığa tutarsın; her denemeden sonra tahminin biraz değişir.

Atomu kimse gözüyle görmedi. Bilim insanları atom hakkındaki fikirlerini deneylerden çıkardı ve bu fikirleri bir modelle temsil etti. Model, gözlenemeyen bir yapıyı anlatmak için kullanılan çizim ya da benzetmedir. Modelin arkasındaki açıklamalar bütününe teori denir.

Felsefeden bilime

Antik Yunan'da Demokritos maddenin bölünemeyen taneciklerden oluştuğunu söyledi. Bu fikir deneye dayanmadığı için felsefi bir düşünceydi. Bilimsel atom teorisi 19. yüzyılın başında başladı.

Her model, kendinden öncekinin açıklayamadığı bir deney sonucunu açıklamak için ortaya çıktı.Görsel: Sınav Defteri

Dalton (1803) maddenin bölünemeyen atomlardan oluştuğunu, bir elementin bütün atomlarının özdeş olduğunu ve bileşiklerde atomların belirli oranlarda birleştiğini söyledi. Atomu içi dolu bir küre gibi düşündü.

Thomson, katot ışınlarıyla yaptığı deneylerde eksi yüklü elektronu buldu (1897). Böylece atomun bölünemez olmadığı anlaşıldı. Thomson atomu, artı yüklü bir kürenin içine gömülmüş elektronlar diye açıkladı; bu modele "üzümlü kek modeli" denir.

Rutherford ince bir altın levhaya alfa parçacıkları gönderdi. Parçacıkların çoğu levhadan dümdüz geçti, çok azı saptı, pek azı geri döndü. Rutherford buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin çok küçük bir çekirdekte toplandığı sonucunu çıkardı. Elektronlar çekirdeğin çevresinde dolanıyordu. Bir deney sonucu, önceki modelin bir varsayımını geçersiz kıldı.

Bu süreç bilimsel bilginin bir özelliğini gösterir: bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir. Değişen bilgi bilimin zayıflığı değil, kendini düzelten bir yöntem olduğunun göstergesidir.

Akılda kalsın: Dalton küre, Thomson üzümlü kek, Rutherford çekirdek. Elektron atomu bölünür yaptı, alfa deneyi çekirdeği buldurdu.
Yazılıda

Nasıl sorulurKarışık verilen atom modellerini kronolojik sıraya koyman, her teorinin bir varsayımını ve bir sonraki teoride geçersiz kalan varsayımı yazman istenir.

TuzakThomson'a çekirdek, Rutherford'a enerji düzeyi vermek.

Tam puan içinHer değişikliği onu doğuran deneyle (elektronun bulunması, alfa saçılması) bağla ve bilimsel bilginin değişebilirliğini adıyla söyle.

?Soru çöz deney → sonuç

Rutherford'un deneyinde alfa parçacıklarının büyük çoğunluğunun altın levhadan hiç sapmadan geçmesi, aşağıdaki sonuçlardan hangisine kanıt olmuştur?

✓ B. Parçacıklar hiçbir şeye çarpmadan geçtiyse yollarının çoğu boştur. A Thomson'un elektron deneyinin sonucudur; C Bohr'un açıklamasıdır; D nötronun bulunmasıyla (1932) anlaşıldı, bu deneyden çıkmaz.

↕Sıralama kronoloji

Atom hakkındaki fikirleri ortaya çıkış sırasına koy.

  1. Artı yük ve kütle çok küçük bir çekirdekte toplanmıştır.
  2. Atom bölünemeyen, içi dolu bir küredir.
  3. Elektronlar çekirdekten belirli uzaklıktaki enerji düzeylerinde bulunur.
  4. Elektronlar artı yüklü bir kürenin içine gömülüdür.
Yazılı sorusuThomson atom teorisinden Rutherford atom teorisine geçişte hangi varsayım değişmiştir? Bu değişikliğe yol açan deney bulgusunu yazınız ve bu örnek üzerinden bilimsel bilginin değişebilirliğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Thomson artı yükün atomun her yerine dağıldığını varsaymıştı. Rutherford ise artı yükün ve kütlenin atomun ortasındaki çok küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Altın levhaya gönderilen alfa parçacıklarının çoğu dümdüz geçerken çok azı büyük açıyla saptı ya da geri döndü; bu ancak küçük ve yoğun bir çekirdekle açıklanabilirdi. Yeni bir deney bulgusu eski varsayımı geçersiz kıldığı için model değişti; bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir.

  • Değişen varsayımı (dağınık artı yük → çekirdek) yazmak — 4 puan
  • Alfa saçılması bulgusunu doğru yazmak — 3 puan
  • Bilimsel bilginin değişebilirliğini bu örnekle açıklamak — 3 puan

Dalton'dan Rutherford'a

Cevabın nasıldı?
VERİ · PROTON, NÖTRON, ELEKTRON

Atom altı parçacıklar: yük, kütle ve keşif sırası

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAtom teorileri nasıl gelişti, Dalton, Thomson ve Rutherford atomu nasıl açıkladı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dalton atomu bölünemeyen içi dolu küre olarak düşündü. Thomson elektronu bulunca atomu, artı yüklü bir küreye gömülü elektronlar diye açıkladı. Rutherford alfa parçacığı deneyiyle atomun çoğunun boşluk olduğunu, artı yükün ve kütlenin çok küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Yeni kanıt geldikçe model değişti.

Dalton'dan Rutherford'a

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Proton, nötron ve elektronun yükü, kütlesi ve keşfi nedir?

Kısa cevap: Atomun temel tanecikleri proton, nötron ve elektrondur. Proton +1, elektron −1 bağıl yüklüdür, nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütlesi birbirine yakındır ve elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.

Bir futbol stadyumunu atom kabul edersen, çekirdek orta noktadaki bir nohut kadar kalır; seyirciler gibi elektronlar ise tribünlerde dolaşır.

Bir önceki konuda modellerin deneylerle değiştiğini gördük. Bu değişimin arkasında atomu oluşturan taneciklerin tek tek bulunması vardı. Proton ve nötron çekirdekte, elektronlar çekirdeğin dışında bulunur. Çekirdeğin yarıçapı, atom yarıçapının yaklaşık on binde biri kadardır.

Keşif sırası

Elektron, Thomson'un katot ışını deneyleriyle 1897'de bulundu. Goldstein 1886'da artı yüklü ışınları gözlemişti; artı yüklü taneciğin proton olarak adlandırılması Rutherford'un çalışmalarıyla oldu. Rutherford'un çekirdek modeli kütlenin bir kısmını açıklayamıyordu. Bu eksik, 1932'de Chadwick'in yüksüz nötronu bulmasıyla kapandı. Nötron yüksüz olduğu için elektrik alanında sapmaz; bu yüzden en geç bulunan tanecik oldu.

Atomun temel tanecikleri
TanecikYerBağıl yükKütle (g)Keşif
Elektron (e−)Çekirdek dışı−19,11 · 10−28Thomson, 1897
Proton (p+)Çekirdek+11,673 · 10−24Goldstein (1886) ışınları, Rutherford
Nötron (n0)Çekirdek01,675 · 10−24Chadwick, 1932

Elementin kimliği: proton sayısı

Bir atomdaki proton sayısına atom numarası (Z) denir. Atom numarası elementin kimliğidir: 6 protonlu her atom karbondur, 8 protonlu her atom oksijendir. Atom numarası sembolün sol altına yazılır: 8O.

Atom elektrikçe nötrdür; artı ve eksi yükler eşittir. Bu yüzden nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir. Nötron yüksüz olduğu için atomun yükünü değiştirmez, yalnız kütlesine katkı yapar.

Çözümlü örnek

Bir protonun kütlesi, elektronun kütlesinin yaklaşık kaç katıdır?

  1. Proton kütlesi 1,673 · 10−24 g, elektron kütlesi 9,11 · 10−28 g.
  2. Oran: 1,673 · 10−24 ÷ 9,11 · 10−28 ≈ 0,1836 · 104.

Cevap: yaklaşık 1836 kat; atomun kütlesini neredeyse tamamen çekirdek oluşturur.

Akılda kalsın: Proton kimlik, nötron kütle, elektron yük değişimi. Z = proton sayısı; nötr atomda p = e.
Yazılıda

Nasıl sorulurTaneciklerin yük, kütle ve keşif bilgilerini içeren bir veri tablosu verilir; tanecikleri kütleye göre sıralaman, nötronun neden geç bulunduğunu açıklaman ya da keşiflerin modellere yansımasını yorumlaman istenir.

TuzakElektronu "kütlesiz" yazmak; nötronun atomun yükünü değiştirdiğini sanmak.

Tam puan içinSıralamayı (p ≈ n ≫ e) gerekçesiyle ver ve nötronun yüksüz olduğu için saptırılamadığını yaz.

?Soru çöz kimlik

Bir atomun çekirdeğinde 11 proton ve 12 nötron vardır. Bu atomla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Atom numarası proton sayısıdır (11); nötr atomda elektron sayısı proton sayısına eşittir. A proton ve nötronu toplayıp atom numarası sanıyor; B elektronu nötron sayısına eşitliyor; C elementi nötronun belirlediğini sanıyor, oysa kimliği proton sayısı belirler.

▭Boşluk doldurma

Atom altı taneciklerden en geç bulunan olmuştur, çünkü yüksüzdür. Elementin kimliğini sayısı belirler. Kütlesi en küçük tanecik dur.

nötronprotonelektronçekirdek
Yazılı sorusuProton, nötron ve elektronu kütlelerine göre büyükten küçüğe sıralayınız. Nötronun diğer iki tanecikten çok sonra bulunmasının nedenini açıklayınız ve nötronun bulunmasının atom modeline katkısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Sıralama nötron > proton > elektron şeklindedir; nötron ve protonun kütlesi birbirine çok yakındır, elektron ise yaklaşık 1836 kat daha hafiftir. Nötron yüksüz olduğu için elektrik alanında sapmaz ve yüklü taneciklerle kullanılan yöntemlerle tespit edilemez; bu yüzden ancak 1932'de Chadwick tarafından bulundu. Nötronun bulunması, çekirdeğin kütlesinin neden yalnız protonlarla açıklanamadığını çözdü ve çekirdeğin proton ile nötrondan oluştuğu anlaşıldı.

  • Kütle sıralamasını doğru vermek — 3 puan
  • Geç bulunma nedenini yüksüzlükle açıklamak — 4 puan
  • Atom modeline katkısını yazmak — 3 puan

Atom altı parçacıklar

Cevabın nasıldı?
1913 → MODERN · ORBİTAL

Bohr ve modern atom teorisi: yörüngeden orbitale

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaProton, nötron ve elektronun yükü, kütlesi ve keşfi nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atomun temel tanecikleri proton, nötron ve elektrondur. Proton +1, elektron −1 bağıl yüklüdür, nötron yüksüzdür. Proton ve nötronun kütlesi birbirine yakındır ve elektronunkinin yaklaşık 1836 katıdır. Proton sayısı atom numarasıdır (Z) ve elementi belirler; nötr atomda proton sayısı elektron sayısına eşittir.

Atom altı parçacıklar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bohr atom teorisi nedir, eksiklikleri nelerdir, modern atom teorisi neyi değiştirdi?

Kısa cevap: Bohr'a göre elektronlar çekirdekten belirli uzaklıktaki enerji düzeylerinde dolanır; enerji alan elektron üst düzeye çıkar (soğurma), geri inerken ışık yayar (yayma). Teori yalnız tek elektronlu taneciklerde işe yaradı. Modern atom teorisine göre elektronun yeri kesin bilinemez; elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeye orbital denir.

Bir sınıfta öğrencilerin belirli sıralarda oturduğunu bilirsin, ama teneffüste birinin tam olarak nerede olduğunu söyleyemezsin; yalnız "büyük ihtimalle bahçededir" dersin.

Bohr atom teorisi

Rutherford modeli elektronların nasıl dolandığını açıklamıyordu. Bohr (1913) elektronların çekirdekten belirli uzaklıktaki dairesel yörüngelerde bulunduğunu söyledi. Bu yörüngelere enerji düzeyi denir ve n = 1, 2, 3… ya da K, L, M… diye gösterilir. Çekirdekten uzaklaştıkça düzeyin enerjisi artar.

Elektronların en düşük enerjili düzeylerde bulunduğu duruma temel hâl denir. Enerji alan bir elektron üst düzeye sıçrar; buna soğurma (absorbsiyon) denir ve atom uyarılmış olur. Uyarılmış atom kararsızdır; elektron alt düzeye inerken iki düzey arasındaki enerji farkı kadar ışık yayar. Buna yayma (emisyon) denir. Havai fişeklerin renkleri bu yaymanın sonucudur.

Elektron enerji alınca üst düzeye çıkar, alt düzeye inerken aradaki enerji farkını ışık olarak verir.Görsel: Sınav Defteri

Bohr'un eksiklikleri ve modern teori

Bohr teorisi hidrojen gibi tek elektronlu taneciklerde başarılıydı ama çok elektronlu atomları açıklayamadı. Ayrıca Heisenberg belirsizlik ilkesi, bir elektronun hem yerini hem hızını aynı anda tam olarak ölçmenin mümkün olmadığını söyler. Elektronun dalga gibi de davrandığı anlaşılınca "belirli çizgisel yörünge" fikri terk edildi.

Bohr'dan sonra gelen modern atom teorisine göre elektronun nerede olduğu kesin söylenemez, yalnız bulunma olasılığı hesaplanabilir. Elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeye orbital denir. Orbital bir yol değil, bir olasılık bölgesidir. Enerji düzeyi fikri ise modern teoride de korunur.

Akılda kalsın: Bohr = yörünge (kesin yol). Modern = orbital (olası bölge). Soğurmada enerji alınır, yaymada ışık verilir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBohr ve modern atom teorisinin benzerlik ve farklılıklarını yazman ya da soğurma-yayma şemasını yorumlaman istenir.

TuzakOrbitali elektronun dolandığı çizgi sanmak; soğurmada ışık yayıldığını yazmak.

Tam puan içinBenzerlik olarak enerji düzeyini, fark olarak "kesin yörünge – olasılık bölgesi" ayrımını ve Heisenberg belirsizlik ilkesini birlikte yaz.

?Soru çöz Bohr mu modern mi?

Aşağıdaki ifadelerden hangisi modern atom teorisine aittir, Bohr atom teorisinde yoktur?

✓ A. Olasılık bölgesi (orbital) fikri modern teoriyle geldi. B ve C Bohr teorisinde de vardır, iki teorinin ortak noktasıdır; D çekirdek fikri Rutherford'dan beri geçerlidir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → tanım

Yazılı sorusuBohr atom teorisi ile modern atom teorisini karşılaştırınız: iki teorinin bir benzerliğini ve iki farkını yazınız. Bohr teorisinin terk edilmesinde Heisenberg belirsizlik ilkesinin rolünü açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: İki teoride de elektronlar çekirdek çevresinde belirli enerji düzeylerinde bulunur. Bohr'a göre elektron belirli bir dairesel yörüngede dolanır; modern teoriye göre elektronun yeri kesin bilinemez, yalnız bulunma olasılığının yüksek olduğu bölge (orbital) tanımlanır. Bohr teorisi yalnız tek elektronlu taneciklerde geçerliyken modern teori çok elektronlu atomları da açıklar. Heisenberg belirsizlik ilkesi elektronun yeri ve hızının aynı anda kesin ölçülemeyeceğini söyler; bu, kesin bir yörünge fikriyle çeliştiği için Bohr'un yörüngeleri terk edildi.

  • Benzerliği (enerji düzeyi) yazmak — 2 puan
  • İki farkı yazmak — 4 puan (her biri 2)
  • Belirsizlik ilkesinin kesin yörüngeyle çelişkisini açıklamak — 4 puan

Bohr ve modern atom teorisi

Cevabın nasıldı?
ORBİTAL · BAĞIL ENERJİ

Orbital türleri ve bağıl enerjiler: s, p, d, f ve doluş sırası

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBohr atom teorisi nedir, eksiklikleri nelerdir, modern atom teorisi neyi değiştirdi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bohr'a göre elektronlar çekirdekten belirli uzaklıktaki enerji düzeylerinde dolanır; enerji alan elektron üst düzeye çıkar (soğurma), geri inerken ışık yayar (yayma). Teori yalnız tek elektronlu taneciklerde işe yaradı. Modern atom teorisine göre elektronun yeri kesin bilinemez; elektronun bulunma olasılığının yüksek olduğu bölgeye orbital denir.

Bohr ve modern atom teorisi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

s, p, d, f orbitalleri nedir, orbitallerin enerji sırası nasıldır?

Kısa cevap: Orbitaller temel enerji seviyelerinde bulunur ve s, p, d, f olmak üzere dört türdür. Bir seviyede 1 s, 3 p, 5 d, 7 f orbitali olabilir; her orbital en çok 2 elektron alır. Çok elektronlu atomlarda sıra 1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d < 4p şeklindedir.

Bir apartmanda her kat bir enerji seviyesi, kattaki daire tipleri de orbital türleri gibidir: üst katlara çıktıkça daire çeşidi artar.

Bir önceki konuda orbitalin bir olasılık bölgesi olduğunu gördük. Orbitaller temel enerji seviyelerinde (n = 1, 2, 3…) yer alır. Her temel seviye kendi içinde alt enerji seviyelerine ayrılır: 1. seviyede bir, 2. seviyede iki, 3. seviyede üç alt seviye bulunur. Bir orbital, önce seviye numarası sonra tür harfiyle yazılır: 2p, 3d gibi.

Orbital türleri
Türİlk görüldüğü seviyeOrbital sayısıEn çok elektronŞekil
s112Küre
p23 (px, py, pz)6Eksenler boyunca iki loblu
d3510Farklı yönelimli
f4714Farklı yönelimli

Aynı alt seviyedeki orbitallerin enerjileri eşittir; örneğin üç 2p orbitali eş enerjilidir. Bir orbitale en çok 2 elektron girer. Bu yüzden 1. seviye en çok 2, 2. seviye 8, 3. seviye 18, 4. seviye 32 elektron alabilir.

Bağıl enerji sırası

Tek elektronlu hidrojende orbitallerin enerjisi yalnız seviye numarasına bağlıdır. Çok elektronlu atomlarda ise elektronlar birbirini iter ve aynı seviyedeki alt seviyelerin enerjileri ayrışır: 2s, 2p'den düşüktür. Bu ayrışma büyüyünce seviyeler iç içe geçer. 4s orbitali, 3d orbitalinden daha düşük enerjilidir ve önce dolar.

Köşegen şeması, çok elektronlu atomlarda bağıl enerji sırasını hatırlamanın kolay yoludur.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: s 1, p 3, d 5, f 7 orbital; her orbital 2 elektron. 4s, 3d'den önce gelir.
Yazılıda

Nasıl sorulurKarışık verilen orbitalleri bağıl enerjilerine göre sıralaman ya da "aynı seviyedeki orbitallerin enerjisi eşittir" gibi önermelerin veriye dayanıp dayanmadığını değerlendirmen istenir.

TuzakSeviye numarası büyük olanı her zaman daha yüksek enerjili sanmak (4s < 3d); 2s ile 2p'yi eş enerjili saymak.

Tam puan içinSırayı köşegen şemasıyla gerekçelendir, eş enerjiliğin yalnız aynı alt seviyedeki orbitaller için geçerli olduğunu yaz.

?Soru çöz önerme değerlendirme

Çok elektronlu bir atom için öğrencilerin yazdığı önermeler:
I. 3p orbitallerinin üçü de eş enerjilidir.
II. 4s orbitalinin enerjisi 3d'den yüksektir.
III. 3. temel enerji seviyesinde s, p ve d alt seviyeleri vardır.
Bu önermelerden hangileri geçerlidir?

✓ C. Aynı alt seviyedeki üç p orbitali eş enerjilidir (I); 3. seviyede üç alt seviye (3s, 3p, 3d) vardır (III). II tersini söylüyor: 4s, 3d'den düşüktür. A III'ü gözden kaçırıyor; B ve D "büyük numara = büyük enerji" yanılgısıyla II'yi doğru sayıyor.

↕Sıralama düşükten yükseğe

Çok elektronlu bir atomda orbitalleri enerjisi düşükten yükseğe doğru sırala.

  1. 3d
  2. 3p
  3. 4p
  4. 3s
  5. 4s
Yazılı sorusuİlk üç temel enerji seviyesinde bulunan orbitalleri yazınız ve her seviyenin alabileceği en fazla elektron sayısını hesaplayınız. Çok elektronlu atomlarda 4s orbitalinin 3d orbitalinden önce dolmasını bağıl enerjiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: 1. seviyede yalnız 1s vardır; 1 orbital, en çok 2 elektron. 2. seviyede 2s ve üç 2p vardır; 4 orbital, en çok 8 elektron. 3. seviyede 3s, üç 3p ve beş 3d vardır; 9 orbital, en çok 18 elektron. Çok elektronlu atomlarda elektronların birbirini itmesi alt seviyelerin enerjilerini ayrıştırır ve 4s orbitalinin enerjisi 3d'den düşük olur. Elektronlar önce düşük enerjili orbitale yerleştiği için 4s, 3d'den önce dolar.

  • Üç seviyedeki orbitalleri doğru yazmak — 3 puan
  • En fazla elektron sayılarını (2, 8, 18) hesaplamak — 3 puan
  • 4s–3d sırasını bağıl enerjiyle açıklamak — 4 puan

Orbital türleri ve bağıl enerjiler

Cevabın nasıldı?
KURAL · AUFBAU, PAULİ, HUND

Elektron dizilimi: üç kural, bir kararlılık ölçüsü

MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlas, p, d, f orbitalleri nedir, orbitallerin enerji sırası nasıldır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orbitaller temel enerji seviyelerinde bulunur ve s, p, d, f olmak üzere dört türdür. Bir seviyede 1 s, 3 p, 5 d, 7 f orbitali olabilir; her orbital en çok 2 elektron alır. Çok elektronlu atomlarda sıra 1s < 2s < 2p < 3s < 3p < 4s < 3d < 4p şeklindedir.

Orbital türleri ve bağıl enerjiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Elektron dizilimi nasıl yazılır, Aufbau, Pauli ve Hund kuralları nedir?

Kısa cevap: Elektron dizilimi, elektronların orbitallere yerleşimini gösterir. Aufbau ilkesine göre elektronlar önce düşük enerjili orbitale girer. Pauli dışlama ilkesine göre bir orbitalde en çok iki zıt yönlü elektron bulunur. Hund kuralına göre eş enerjili orbitallere önce birer birer, aynı yönde yerleşilir. Yarı dolu ya da tam dolu son alt seviye küresel simetri sağlar.

Otobüse binen yolcular önce boş tekli koltuklara oturur, ancak hepsi dolunca yan yana iki kişi oturmaya başlar.

Bir önceki konuda orbitallerin enerji sırasını gördük. Elektron dizilimi (elektron dağılımı), elektronları bu sırayla orbitallere yerleştirmektir. Her orbitalin sağ üstüne içindeki elektron sayısı yazılır: 11Na → 1s2 2s2 2p6 3s1. Üst simgelerin toplamı atom numarasına eşit olmalıdır.

Üç yerleşim kuralı

  • Aufbau ilkesi: Elektronlar önce en düşük enerjili orbitale yerleşir; o dolmadan bir üst orbitale geçilmez. Böylece atom en kararlı hâlde olur.
  • Pauli dışlama ilkesi: Bir orbitalde en çok iki elektron bulunur ve bu iki elektron zıt yönlüdür (↑↓).
  • Hund kuralı: Eş enerjili orbitallere (örneğin üç p orbitaline) elektronlar önce birer birer ve aynı yönde girer, sonra eşleşir. Aynı yüklü elektronlar birbirini ittiği için önce uzak durmayı "tercih eder".
Hund kuralı: N'nin üç 2p elektronu tek tek ve aynı yönde girer; O'nun dördüncü p elektronu eşleşir.Görsel: Sınav Defteri

Valans elektronu ve küresel simetri

Atomun en dış temel enerji seviyesindeki elektronlara valans elektronları (değerlik elektronları) denir. Na'nın valans elektronu 3s'teki tek elektrondur ve kimyasal davranışı belirler.

Dizilimin son alt seviyesi yarı dolu ya da tam doluysa (s1, s2, p3, p6, d5, d10) elektron yükü çekirdek çevresine dengeli dağılır. Buna küresel simetri denir ve atomu daha kararlı yapar.

Ek bilgi: krom ve bakır neden farklı dizilir?

Beklenen 24Cr dizilimi [Ar] 4s2 3d4, gözlenen ise [Ar] 4s1 3d5'tir; 29Cu de [Ar] 4s1 3d10 dizilir. Bir 4s elektronu 3d'ye geçince alt seviyeler yarı dolu ya da tam dolu olur, atom kararlılaşır. [Ar], argonun 18 elektronluk dizilimidir. Kitap etkinliğinde sorulur.

Çözümlü örnek

26Fe atomunun elektron dizilimini yazıp valans elektronu bulunan orbitalleri belirle.

  1. Sırayla doldur: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2; buraya kadar 20 elektron.
  2. Kalan 26 − 20 = 6 elektron 3d'ye girer: 3d6.
  3. Kontrol: 2 + 2 + 6 + 2 + 6 + 2 + 6 = 26.

Cevap: 1s2 2s2 2p6 3s2 3p6 4s2 3d6; en dış seviye 4s'tir.

Akılda kalsın: Aufbau = alttan başla. Pauli = bir kutu, iki zıt ok. Hund = önce tek tek, aynı yön. Yarı dolu ve tam dolu son alt seviye kararlıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurAtom numarası verilen atomların dizilimini ve orbital şemasını yazman ya da hatalı verilen bir dizilimin hangi kurala uymadığını gerekçelendirmen istenir.

Tuzak3d'yi 4s'ten önce doldurmak; Cr ve Cu'yu beklenen dizilimle bırakmak; bir orbitale aynı yönlü iki ok çizmek.

Tam puan içinHangi kuralın ihlal edildiğini adıyla yaz, doğru dizilimi ver ve üst simgelerin toplamını atom numarasıyla kontrol et.

Yazılıdan önce kontrol et

  • Bir atomun dizilimini yazıp üst simgelerin toplamını kontrol edebiliyorum.
  • Hatalı dizilimde çiğnenen kuralı (Aufbau, Pauli, Hund) adıyla yazabiliyorum.
  • Son alt seviyeye bakıp küresel simetriyi gerekçesiyle söyleyebiliyorum.
  • Thomson'dan modern teoriye modellerin neden değiştiğini anlatabiliyorum.

?Soru çöz hangi kural?

6C atomu için yazılan "1s2 2s1 2p3" temel hâl dizilimi hangi kurala aykırıdır?

✓ C. 2s orbitali dolmadan daha yüksek enerjili 2p'ye elektron konmuş; temel hâlde dizilim 1s2 2s2 2p2 olmalıdır. A için bir orbitalde ikiden fazla elektron olması gerekirdi; B eş enerjili orbitallerdeki yerleşimle ilgilidir, burada sorun sıradır; D elektron toplamının 6 olmasını yeterli sanıyor.

▭Boşluk doldurma

16S atomunun dizilimi 1s2 2s2 2p6 3s2 3p4 şeklindedir; valans elektron sayısı 'dır. 15P atomunun son alt seviyesi 3p3 olduğu için bu atomda vardır.

küresel simetriPauli ihlaliHund ihlali
XYZ↑↓↑↑↑↑↑↓↑₇N: 1s² 2s² 2p³
Yazılı sorusuŞekilde X, Y ve Z öğrencilerinin 7N atomu için çizdiği 2p orbital şemaları verilmiştir. Her şemanın doğru olup olmadığını belirtiniz; hatalı şemaların hangi kurala aykırı olduğunu gerekçesiyle yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Y doğrudur: üç eş enerjili 2p orbitaline elektronlar birer birer ve aynı yönde yerleşmiştir. X hatalıdır: boş bir eş enerjili orbital varken iki elektron aynı orbitalde eşleşmiştir; bu Hund kuralına aykırıdır. Z de hatalıdır: elektronlar tek tek yerleşmiş ama yönleri farklıdır; Hund kuralına göre tek tek giren elektronlar aynı yönde olmalıdır.

  • Y'nin doğru olduğunu gerekçesiyle yazmak — 3 puan
  • X'in Hund kuralına aykırılığını açıklamak — 4 puan
  • Z'deki yön hatasını Hund kuralıyla açıklamak — 3 puan

Elektron dizilimi ve küresel simetri

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Kimya serisindeki Modern atom teorisi sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 1 sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir şirket, laboratuvarda birkaç gram üretilebilen yeni bir boya maddesini günde tonlarca üretecek bir tesis kurmak istiyor. Bu tesisin tasarımında en çok hangi meslekten kişiye ihtiyaç vardır?

✓ B. Laboratuvardaki bir süreci büyük ölçekli üretime taşımak kimya mühendisinin işidir. A öğretim yapar, üretim tesisi tasarlamaz; C ilaçla ilgilenir; D canlılardaki tepkimeleri inceler, boya üretimi onun alanı değildir.Kaynak: Kimya hayattır · Kimyada kariyer ve bilim insanları

?Soru 2

Bir laboratuvarda şişelenmiş suda kurşun bulunup bulunmadığı araştırılıyor; kurşun bulunursa litrede kaç miligram olduğu ölçülecek. Bu çalışma için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. "Var mı?" sorusu nitel, "ne kadar?" sorusu nicel analizdir; ikisi de analitik kimyanın işidir. A suyun içilmesini canlıyla ilgili sanıyor; B iki analiz türünü ters adlandırıyor; D metali yanlış disipline bağlıyor (metaller anorganik kimyanın maddesidir, ama burada soru ölçümdür).Kaynak: Kimya hayattır · Kimyanın alt disiplinleri

?Soru 3

Bir lavabo açıcının etiketinde "Cilde değdiğinde ciddi yanıklara, metal borularda aşınmaya yol açar." yazıyor. Bu ürünün ambalajında en çok hangi piktogramın bulunması beklenir?

✓ D. Deride yanık ve metalde aşınma, aşındırıcı (korozif) maddenin tanımıdır. A yanıcı ürünler içindir, yanma bilgisi verilmemiş; B basınçlı kaplar içindir; C çevre zararını anlatır, etiketteki uyarı insana ve boruya yöneliktir.Kaynak: Kimya hayattır · Risk piktogramları ve etiket

?Soru 4

Ece, mutfak lavabosunu açmak için önce asitli bir kireç çözücü döküyor; su gitmeyince üzerine çamaşır suyu ekliyor. Kısa süre sonra öksürmeye başlıyor. Buna göre,
I. Karışımdan zehirli bir gaz açığa çıkmıştır.
II. Ece'nin ihlal ettiği kural "temizleyicileri karıştırmamak"tır.
III. Ortam havalandırılsaydı ürünleri karıştırmak güvenli olurdu.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Asit ile çamaşır suyu tepkime verip klor gazı oluşturur (I); temel hata ürünleri karıştırmaktır (II). Havalandırma zararı azaltır ama karıştırmayı güvenli yapmaz, III yanlıştır. A ihlal edilen kuralı gözden kaçırıyor; B ve D havalandırmayı çözüm sanıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Laboratuvarda ve evde güvenlik

?Soru 5

Bir spor ayakkabının tabanı, aşınmaya dayanıklı ve kaymayan bir kauçuk karışımından yapılmıştır. Buna göre aşağıdakilerden hangisi kimyanın bu ürüne katkısını en doğru açıklar?

✓ A. Ürünün niteliği (dayanıklılık, tutunma) malzemenin yapısından gelir; kimyanın katkısı bu malzemeyi seçmek ve geliştirmektir. B üretim yerini gerekçe sanıyor; C doğal maddelerin kimyanın dışında olduğu yanılgısı; D niteliği ilgisiz bir özelliğe bağlıyor.Kaynak: Kimya hayattır · Günlük hayatta kimya
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Kimya soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →