Dalton'dan Rutherford'a: her deney modeli biraz değiştirdi
MEB 9. sınıf · 1. Tema: Etkileşim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKimyasal maddelerin hatalı kullanımı hangi kazalara yol açar, nasıl önlenir?Bağlantılı konudan (Kimya hayattır). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kimyasal kazaların çoğu etiketi okumamaktan, ürünleri karıştırmaktan ve koruyucu donanım kullanmamaktan doğar. Çamaşır suyu ile tuz ruhu karıştırılırsa zehirli klor gazı çıkar. Laboratuvarda önlük, gözlük ve eldiven giyilir; kimyasal tadılmaz, koklanmaz; öğretmenin talimatı dışında deney yapılmaz.
Laboratuvarda ve evde güvenlik
✎Konu anlatımı
Atom teorileri nasıl gelişti, Dalton, Thomson ve Rutherford atomu nasıl açıkladı?
Kısa cevap: Dalton atomu bölünemeyen içi dolu küre olarak düşündü. Thomson elektronu bulunca atomu, artı yüklü bir küreye gömülü elektronlar diye açıkladı. Rutherford alfa parçacığı deneyiyle atomun çoğunun boşluk olduğunu, artı yükün ve kütlenin çok küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Yeni kanıt geldikçe model değişti.Kapalı bir hediye kutusunun içinde ne olduğunu bilmek istesen, onu sallar, tartar, ışığa tutarsın; her denemeden sonra tahminin biraz değişir.
Atomu kimse gözüyle görmedi. Bilim insanları atom hakkındaki fikirlerini deneylerden çıkardı ve bu fikirleri bir modelle temsil etti. Model, gözlenemeyen bir yapıyı anlatmak için kullanılan çizim ya da benzetmedir. Modelin arkasındaki açıklamalar bütününe teori denir.
Felsefeden bilime
Antik Yunan'da Demokritos maddenin bölünemeyen taneciklerden oluştuğunu söyledi. Bu fikir deneye dayanmadığı için felsefi bir düşünceydi. Bilimsel atom teorisi 19. yüzyılın başında başladı.
Dalton (1803) maddenin bölünemeyen atomlardan oluştuğunu, bir elementin bütün atomlarının özdeş olduğunu ve bileşiklerde atomların belirli oranlarda birleştiğini söyledi. Atomu içi dolu bir küre gibi düşündü.
Thomson, katot ışınlarıyla yaptığı deneylerde eksi yüklü elektronu buldu (1897). Böylece atomun bölünemez olmadığı anlaşıldı. Thomson atomu, artı yüklü bir kürenin içine gömülmüş elektronlar diye açıkladı; bu modele "üzümlü kek modeli" denir.
Rutherford ince bir altın levhaya alfa parçacıkları gönderdi. Parçacıkların çoğu levhadan dümdüz geçti, çok azı saptı, pek azı geri döndü. Rutherford buradan atomun büyük kısmının boşluk olduğu, artı yükün ve kütlenin çok küçük bir çekirdekte toplandığı sonucunu çıkardı. Elektronlar çekirdeğin çevresinde dolanıyordu. Bir deney sonucu, önceki modelin bir varsayımını geçersiz kıldı.
Bu süreç bilimsel bilginin bir özelliğini gösterir: bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir. Değişen bilgi bilimin zayıflığı değil, kendini düzelten bir yöntem olduğunun göstergesidir.
Nasıl sorulurKarışık verilen atom modellerini kronolojik sıraya koyman, her teorinin bir varsayımını ve bir sonraki teoride geçersiz kalan varsayımı yazman istenir.
TuzakThomson'a çekirdek, Rutherford'a enerji düzeyi vermek.
Tam puan içinHer değişikliği onu doğuran deneyle (elektronun bulunması, alfa saçılması) bağla ve bilimsel bilginin değişebilirliğini adıyla söyle.
?Soru çöz deney → sonuç
Rutherford'un deneyinde alfa parçacıklarının büyük çoğunluğunun altın levhadan hiç sapmadan geçmesi, aşağıdaki sonuçlardan hangisine kanıt olmuştur?
↕Sıralama kronoloji
Atom hakkındaki fikirleri ortaya çıkış sırasına koy.
- Artı yük ve kütle çok küçük bir çekirdekte toplanmıştır.
- Atom bölünemeyen, içi dolu bir küredir.
- Elektronlar çekirdekten belirli uzaklıktaki enerji düzeylerinde bulunur.
- Elektronlar artı yüklü bir kürenin içine gömülüdür.
Yazılı sorusuThomson atom teorisinden Rutherford atom teorisine geçişte hangi varsayım değişmiştir? Bu değişikliğe yol açan deney bulgusunu yazınız ve bu örnek üzerinden bilimsel bilginin değişebilirliğini açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Thomson artı yükün atomun her yerine dağıldığını varsaymıştı. Rutherford ise artı yükün ve kütlenin atomun ortasındaki çok küçük bir çekirdekte toplandığını gösterdi. Altın levhaya gönderilen alfa parçacıklarının çoğu dümdüz geçerken çok azı büyük açıyla saptı ya da geri döndü; bu ancak küçük ve yoğun bir çekirdekle açıklanabilirdi. Yeni bir deney bulgusu eski varsayımı geçersiz kıldığı için model değişti; bilimsel bilgi yeni kanıtlarla değişebilir.
- Değişen varsayımı (dağınık artı yük → çekirdek) yazmak — 4 puan
- Alfa saçılması bulgusunu doğru yazmak — 3 puan
- Bilimsel bilginin değişebilirliğini bu örnekle açıklamak — 3 puan