Osmanlı Devleti: cihan devletine giden yol, kültür ve medeniyet

Küçük bir uç beyliği iki yüz yılda üç kıtaya nasıl yayıldı? Fetihlerin ardındaki politikaları ve Osmanlı medeniyetini yönetimden günlük hayata kadar öğren.

5 durak7. sınıf · 3. öğrenme alanı
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
XIV. YÜZYIL · UÇ BEYLİĞİ

Uç beyliğinden cihan devletine: Osmanlı nasıl büyüdü?

MEB 7. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaMalazgirt Savaşı neden yapıldı, sonuçları neler oldu? Türkiye Selçuklu Devleti ve ilk Türk beylikleri nerede kuruldu?6. sınıftan (Anadolu'nun Türkleşmesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bizans, Türklerin Anadolu'ya akınlarını durdurmak istedi. 26 Ağustos 1071'de Sultan Alp Arslan, Malazgirt'te Romanos Diogenes'i yendi. Anadolu'nun kapıları Türklere açıldı, göç ve yerleşme hızlandı. 1075'te Türkiye Selçuklu Devleti kuruldu; Danişmentli, Saltuklu, Mengücekli, Artuklu ve Çaka beylikleri ortaya çıktı.

Malazgirt Savaşı ve Türkiye Selçuklu Devleti

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti kısa sürede nasıl büyüdü? Gaza, cihat, fetih, iskân ve istimalet politikaları ne demektir?

Kısa cevap: Osmanlı Beyliği XIII. yüzyıl sonunda Söğüt çevresinde, Bizans sınırında bir uç beyliği olarak kuruldu ve üç kıtaya yayıldı. Bunu gaza ve cihat anlayışı, fetihler, iskân (yerleştirme) ve istimalet (gönül kazanma) sağladı.

6. sınıfta Malazgirt'ten sonra Anadolu'nun Türk yurdu olduğunu görmüştün; Osmanlı da orada doğdu.

Doğru yerde küçük bir beylik

Türkiye Selçuklu Devleti zayıflayınca kurulan beyliklerden biri Söğüt çevresindeki Osmanlı Beyliği'ydi. Zayıflayan Doğu Roma'nın sınırında olması ona batıya ilerleme fırsatı verdi; Türkmenler ve esnaf örgütü Ahiler de çevresinde toplandı.

Osmanlı'nın genişlemesi
PadişahÖne çıkan gelişme
Osman BeySöğüt çevresi; Bizans sınırı kaleleri
Orhan BeyBursa başkent; Rumeli'ye geçiş
I. MuradEdirne başkent; Balkanlar; Anadolu'da çeyiz ve satın almayla toprak
II. Mehmed (Fatih)1453'te İstanbul alındı, başkent oldu
I. Selim (Yavuz)Orta Doğu ve Mısır alındı
I. Süleyman (Kanuni)üç kıtada geniş topraklar; Akdeniz'de üstünlük
Kırmızı: Osman Bey dönemi. Altın: Kanuni döneminin sonu (1566), kabaca.Görsel: Sınav Defteri

Yalnız savaşla mı?

Osmanlı'nın büyümesi yalnız savaşla açıklanamaz. Gaza ve cihat, din uğruna mücadele etme ve İslam'ı yayma anlayışıydı; fetihlere manevi güç verdi. Fetih ise bir yeri devlet topraklarına katmaktır. Fetih kalıcı olsun diye iki politika daha uygulandı.

İskân, fethedilen yerlere çoğunlukla Anadolu'dan getirilen Türk ailelerini yerleştirmektir. Böylece yeni topraklar güvenceye alındı, üretim arttı. İstimalet ise fethedilen yerdeki halkın gönlünü kazanmaktır: farklı din ve kültürdeki insanların can, mal ve inanç güvenliği korundu, vergiler hafifletildi.

Akılda kalsın: Fetih toprağı alır, iskân orayı yurt yapar, istimalet halkın gönlünü kazanır.
Burslulukta

Nasıl sorulurFethedilen bir yerdeki uygulamayı anlatan bir kaynak verilir; politikanın adı sorulur.

Tuzakİstimaleti zorla din değiştirmek, iskânı sürgün sanmak.

İpucuGönül kazanma mı (istimalet), yerleştirme mi (iskân)?

?Soru çöz kaynak · politika

Bir dergide Balkanlardaki bir kasaba anlatılıyor: "Kasaba Osmanlı yönetimine geçtikten sonra kilisesine dokunulmadı, halk eskisinden daha az vergi ödemeye başladı. Bir süre sonra Anadolu'dan gelen Türkmen aileler kasabanın yanında yeni bir mahalle kurdu."

Bu anlatımda Osmanlı'nın hangi iki politikası birlikte görülmektedir?

✓ A. Kilisenin korunması ve vergilerin hafiflemesi halkın gönlünü kazanmaktır (istimalet); Türkmen ailelerin yeni mahalle kurması yerleştirmedir (iskân). B ve C kaynakta olmayan savaşı (gaza) ekliyor. D yanlış: yerli halk yerinden edilmiyor, sürgün yok.

?Soru çöz harita · öncüllü

Haritada Osmanlı Devleti'nin üç başkenti, başkent oluş sırasına göre numaralanmıştır.

Haritaya ve bildiklerine göre,
I. 2 numaralı başkent Rumeli'dedir.
II. 2 numaralı şehri başkent yapan padişah I. Murad'dır.
III. 3 numaralı şehir Kanuni döneminde başkent olmuştur.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Soru nasıl okunur? 1) Kök, haritayı bilginle birleştirmeni istiyor. 2) Sırayı şehre çevir: 1 Bursa, 2 Edirne, 3 İstanbul. 3) Yargıları sına: 2 Rumeli'de (I); Edirne'yi I. Murad başkent yaptı (II); İstanbul 1453'te Fatih döneminde başkent oldu (III yanlış). C ve D İstanbul'u Kanuni'ye bağlıyor, A II'yi kaçırıyor.

⇄Bilgi eşleştirme politika ve anlamı

1453 · İSTANBUL

İstanbul'un fethi: karadan Haliç'e inen gemiler

MEB 7. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaHaçlı Saldırıları neden yapıldı, Anadolu'yu nasıl etkiledi? Miryokefalon Savaşı'nın önemi nedir?6. sınıftan (Anadolu'nun Türkleşmesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Avrupalıların Kudüs'ü almak ve Türkleri Anadolu'dan çıkarmak için düzenlediği seferlere Haçlı Saldırıları denir; nedenleri dinî, siyasi ve ekonomiktir. I. Haçlı Saldırısı'yla İznik kaybedildi, başkent Konya oldu. 1176'da II. Kılıç Arslan, Miryokefalon'da Bizans'ı yendi; Anadolu'nun Türk yurdu olduğu kesinleşti.

Haçlı Saldırıları ve Miryokefalon

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İstanbul neden fethedildi? İstanbul'un fethi için ne gibi hazırlıklar yapıldı, fethin sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: II. Mehmed, ülkeyi ikiye bölen ve ticaret yollarını denetleyen İstanbul'u almak için Rumeli Hisarı'nı yaptırdı, büyük toplar döktürdü. 53 günlük kuşatmayla 29 Mayıs 1453'te şehir fethedildi; II. Mehmed "Fatih" unvanını aldı, İstanbul başkent oldu, Doğu Roma sona erdi.

Bir gecede kızaklarla karadan yürütülen gemiler sabah Haliç'te belirince şehrin savunucuları gözlerine inanamadı.

Neden İstanbul?

İstanbul, Anadolu ile Rumeli'deki Osmanlı topraklarının arasında kalıyor ve ülkeyi ikiye bölüyordu. Fethin nedenleri üç başlıkta toplanır.

Fethin nedenleri
Neden türüÖrnek
siyasitoprak bütünlüğü; Bizans'ın Avrupa'dan yardım istemesi ve Anadolu beyliklerini kışkırtması
ekonomikİpek Yolu gibi ticaret yollarını denetlemek
dinîHz. Muhammed'in (sav) fethi müjdeleyen hadisi

Hazırlık ve kuşatma

II. Mehmed, Boğaz'dan yardım gelmesini önlemek için Anadolu Hisarı'nın karşısına Rumeli Hisarı'nı yaptırdı. Surları yıkabilecek büyük toplar döktürdü, donanmayı güçlendirdi. Doğu Roma ise surları onardı ve Haliç'in girişine kalın bir zincir gerdi. Kuşatma 6 Nisan 1453'te başladı. Zincir aşılamayınca gemiler Galata sırtlarından karadan yürütülerek Haliç'e indirildi. 29 Mayıs 1453'teki son hücumla şehir fethedildi.

Sonuçlar

6. sınıfta Malazgirt'te yenildiğini gördüğün Doğu Roma böylece sona erdi; Osmanlı'nın İslam dünyasındaki saygınlığı arttı. Topların surları yıkması Avrupa'daki şatolara dayalı feodal düzeni sarstı. Şehirden ayrılan bazı bilginler İtalya'ya gidip Rönesans'a katkı sağladı. Fatih'in halka can ve inanç güvencesi vermesi istimaletin açık bir örneğidir.

Akılda kalsın: Siyasi: toprak bütünlüğü. Ekonomik: ticaret yolu. Dinî: müjde. Sonuç: Fatih unvanı, başkent İstanbul, Doğu Roma'nın sonu.
Burslulukta

Nasıl sorulurFethin neden ya da sonuçlarını anlatan cümleler verilir; türü ya da Avrupa'ya etkisi sorulur.

TuzakHazırlığı sonuç sanmak ya da İstanbul'u Kanuni'nin fethettiğini düşünmek.

İpucu"fetihten önce mi vardı, sonra mı oldu?" diye sor.

?Soru çöz öncüllü · sonuç

İstanbul'un fethiyle ilgili şu bilgiler veriliyor:
I. Şehirden ayrılan bazı bilginler İtalya'ya gitti.
II. Surları yıkan toplar Avrupa'daki feodal düzeni sarstı.
III. Boğaz'ın Avrupa yakasına Rumeli Hisarı yapıldı.

Bunlardan hangileri fethin Avrupa'yı etkileyen sonuçları arasında gösterilebilir?

✓ C. Bilginlerin İtalya'ya gitmesi (I) ve feodal düzenin sarsılması (II) Avrupa'yı etkiledi. III sonuç değil, fetihten önceki hazırlıktır. A II'yi kaçırıyor; B ve D hazırlığı sonuç sanıyor.

?Soru çöz şema · amaç

Şemada 1453 kuşatması sırasında İstanbul ve çevresi gösterilmiştir.

Kesikli okla gösterilen yolun kullanılmasının amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ok, Boğaz'dan başlayıp Galata'nın arkasından geçerek zincirin içinde kalan Haliç sularına iniyor: gemiler karadan yürütülüp zincir aşıldı. A hisar kuşatmadan önce yapıldı; C Osmanlı'nın değil Doğu Roma'nın isteğiydi; D'de ok Marmara'ya gitmiyor.

↕Sıralama fethin aşamaları

  1. Gemiler kızaklarla karadan yürütülerek Haliç'e indirildi.
  2. Anadolu Hisarı'nın karşısına Rumeli Hisarı yaptırıldı.
  3. Son hücumla şehir fethedildi, II. Mehmed "Fatih" unvanını aldı.
  4. Osmanlı ordusu surların önüne gelip kuşatmayı başlattı.
1516–1538 · MISIR VE PREVEZE

Mısır Seferi ve Preveze: karada ve denizde cihan devleti

MEB 7. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam medeniyeti hangi dönemlerde gelişti? Hz. Muhammed, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde neler yapıldı?6. sınıftan (İlk Türk devletleri ve İslam medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam medeniyeti dört dönemde gelişti: Hz. Muhammed (sav) Dönemi (622–632), Dört Halife Dönemi, merkezi Şam olan Emeviler ve merkezi Bağdat olan Abbasiler. Hicri takvim başladı, Endülüs'te ve Bağdat'ta bilim gelişti. Abbasi Devleti 1258'de Moğolların Bağdat'ı işgaliyle yıkıldı.

İslam medeniyetinin doğuşu ve dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mısır Seferi neden yapıldı, sonuçları nelerdir? Preveze Deniz Zaferi neden önemlidir?

Kısa cevap: Yavuz Sultan Selim, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye zaferleriyle Memlükleri yenip Mısır'ı aldı; halifelik Osmanlı'ya geçti, Baharat Yolu denetime girdi. Kanuni döneminde Barbaros Hayreddin Paşa 1538'de Preveze'de Haçlı donanmasını yendi; Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü kuruldu.

27 Eylül Deniz Kuvvetleri Günü'dür; tarih, 1538'deki bir deniz zaferinden gelir.

Mısır Seferi (1516–1517)

Yavuz Sultan Selim, Safevileri 1514'te Çaldıran'da yendi. Güneydeki Memlükler Mısır, Suriye ve Hicaz'ı yönetiyor, Mekke ile Medine'yi koruyor, Baharat Yolu'ndan gelir sağlıyordu. 6. sınıfta Abbasi halifeliğini görmüştün; Abbasi soyundan halifeler artık Kahire'de, Memlüklerin himayesindeydi.

Ek bilgi: halifeler neden Kahire'deydi?

Bağdat'taki Abbasi Devleti 1258'de Moğollarca yıkıldı; Abbasi soyundan biri Kahire'ye sığındı ve Memlükler onu halife tanıdı.

Osmanlı ordusu 1516'da Mercidabık'ta, 1517'de Ridaniye'de Memlükleri yendi ve Mısır'ı aldı. Kutsal şehirler katıldı, halifelik Osmanlı padişahlarına geçti; Hırka-i Saadet gibi kutsal emanetler İstanbul'a getirildi. Baharat Yolu ve Mısır'ın verimli toprakları ekonomiyi güçlendirdi.

1453–1538 arası.Görsel: Sınav Defteri

Preveze Deniz Zaferi (1538)

Kanuni döneminde donanmanın başına Barbaros Hayreddin Paşa getirildi. Osmanlı'nın denizlerde güçlenmesinden rahatsız olan İspanya, Portekiz, Venedik ve Papalık büyük bir Haçlı donanması kurdu.

27 Eylül 1538'de iki donanma Preveze açıklarında karşılaştı. Barbaros gemilerini hilal biçiminde dizip hızlı kadırgalarla saldırdı; Haçlı donanması çekildi. Akdeniz âdeta bir "Türk gölü" oldu.

Akılda kalsın: Mısır = halifelik + kutsal emanetler + Baharat Yolu. Preveze = Barbaros + Akdeniz'de üstünlük + 27 Eylül.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir seferin sonuçları ya da padişah–olay tablosu verilir; yanlış eşleşme sorulur.

TuzakHalifeliği başka bir olaya bağlamak ya da Preveze'yi kara savaşı sanmak.

İpucuÖnce olayı padişahla eşleştir: İstanbul Fatih, Mısır Yavuz, Preveze Kanuni.

?Soru çöz tablo · yanlışı bul

Bir öğrenci şu tabloyu hazırladı.

Öğrencinin tablosu
SatırPadişahOlaySonuç
1Orhan BeyBursa'nın alınmasıBursa başkent oldu
2II. Mehmedİstanbul'un fethiDoğu Roma sona erdi
3I. SelimMısır SeferiKutsal emanetler İstanbul'a getirildi
4I. SüleymanPreveze Deniz ZaferiHalifelik Osmanlı'ya geçti

Tablonun hangi satırında bilgi yanlışlığı vardır?

✓ D. Halifelik Preveze'yle değil, Mısır Seferi'yle geçti; Preveze'nin sonucu Akdeniz'de üstünlüktür. Öteki satırlar doğrudur.

▭Boşluk doldurma

Preveze'de Osmanlı donanmasının başında Hayreddin Paşa vardı. Mısır Seferi'nden sonra Osmanlı padişahlarına geçti. Memlükler 1516'da Savaşı'nda yenildi.

OSMANLI · YÖNETİM

Osmanlı'da yönetim, eğitim ve hukuk: Divan'dan medreseye

MEB 7. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBeytülhikme nedir? İslam medeniyeti bilim, eğitim, hukuk ve mimaride insanlığa neler kazandırdı?6. sınıftan (İlk Türk devletleri ve İslam medeniyeti). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Abbasiler döneminde Bağdat'ta kurulan Beytülhikme, Hint, Yunan ve İran eserlerinin Arapçaya çevrildiği bir bilim merkeziydi. Matematik, astronomi ve tıpta önemli eserler yazıldı; Bağdat ve Şam'da ilk rasathaneler kuruldu. Bu birikim Endülüs aracılığıyla Avrupa'ya geçti. Camiler, medreseler ve kütüphaneler medeniyetin izlerini taşır.

İslam medeniyetinde bilim, eğitim ve mimari

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı Devleti'nde Divan-ı Hümayun nedir, üyeleri hangi görevleri yapardı? Osmanlı'da eğitim ve hukuk nasıldı?

Kısa cevap: Osmanlı'da devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü; önce padişah, Fatih döneminden itibaren veziriazam başkanlık etti; kazasker, defterdar ve nişancı da üyeydi. Eğitim sıbyan mektebi, medrese ve Enderun'da verilirdi. Hukuk Şer'i ve Örfi hukuktan oluşur, davalara kadılar bakardı.

Topkapı Sarayı'nda Divan odasının üstündeki kafesli pencereden padişah toplantıları görünmeden izlerdi.

Beyden padişaha

Kuruluşta bey hem yönetir hem orduya komuta ederdi. Devlet büyüdükçe unvan da büyüdü: bey, han, sultan, padişah. Padişah geniş yetkiliydi ama kanuna ve töreye uymak zorundaydı.

Divan-ı Hümayun

Devlet işlerinin görüşüldüğü en önemli kurul Orhan Bey zamanından beri var olan Divan-ı Hümayun'du. Burada yönetim, askerlik ve maliye işleri ile halkın şikâyetleri ve davaları karara bağlanırdı.

Kesikli çizgi: padişah toplantıyı kafesli pencereden izler.Görsel: Sınav Defteri
Divan-ı Hümayun'da kim ne yapardı?
GörevliGörevi
veziriazam (sadrazam)padişahın vekili; onun mührünü taşır
kazaskerbüyük davalara bakar, kadıları atar
defterdardevletin gelir ve giderleri
nişancıyazışmaları yürütür, belgelere padişahın tuğrasını çeker
Ek bilgi: kaptanıderya ve şeyhülislam

Divan'da donanmaya bakan kaptanıderya ile fetva veren şeyhülislam da yer alırdı.

Eğitim ve hukuk

Çocuklar okuma yazmayı ve temel din bilgilerini sıbyan mekteplerinde öğrenirdi. Medreselerde din bilgilerinin yanında matematik, astronomi ve tıp okutulurdu. Sarayın içindeki Enderun Mektebi devlete yönetici ve komutan yetiştirirdi.

Ek bilgi: meslek eğitimi

Meslek loncalarda usta-çırak ilişkisiyle öğrenilirdi.

6. sınıfta İslam medeniyetinde eğitimin medreselerde verildiğini, davalara kadıların baktığını görmüştün; Osmanlı bu geleneği sürdürdü. "Adalet mülkün temelidir." sözü Osmanlı yönetiminin özünü anlatır. Hukuk, İslam dininin kurallarına dayanan Şer'i hukuk ile padişahların ve geleneğin koyduğu kurallardan oluşan Örfi hukuk olarak ikiye ayrılırdı. Padişahın kuralları kanunnamelerde toplanırdı. Davalara bakan kadılar, Müslüman ya da gayrimüslim herkese adaletle davranmakla yükümlüydü.

Akılda kalsın: Veziriazam vekil, kazasker dava, defterdar para, nişancı tuğra. Mektep okuma yazma, medrese ilim, Enderun yönetici.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir görevlinin işi ya da bir okulun amacı anlatılır; hangisi olduğu sorulur.

TuzakEnderun ile medreseyi, defterdar ile nişancıyı karıştırmak.

İpucuPara → defterdar, tuğra → nişancı, kadı → kazasker.

?Soru çöz görevli bul

Bir Divan toplantısında üç konu görüşülüyor:
K. Bir kasabaya yeni bir kadı atanması
L. Hazinenin yıllık gelir ve gider hesabı
M. Venedik'e gönderilecek mektuba padişahın tuğrasının çekilmesi

Bu konular sırasıyla hangi görevlilerin işidir?

✓ B. Kadıları kazasker atar (K), gelir-gideri defterdar yönetir (L), tuğrayı nişancı çeker (M). A kadı atamasını defterdara, hesabı kazaskere veriyor; C kadı atamasını tuğrayla karıştırıp nişancıya veriyor; D veziriazamı her işin yapıcısı sanıyor.

?Soru çöz tablo · hukuk

Bir kadı, kasabasında uyguladığı kuralları şöyle not etti.

Kadının notları
KuralDayanağı
I. Mirasın paylaştırılmasıKur'an-ı Kerim'deki hükümler
II. Pazardaki mallardan alınacak vergipadişahın kanunnamesi
III. Kale bekçilerinin görevleripadişahın koyduğu kural

Bu kurallardan hangileri Örfi hukuka örnektir?

✓ C. Padişahın koyduğu ve kanunnameye yazılan kurallar Örfi hukuktur (II, III). Kur'an-ı Kerim'e dayanan miras kuralı Şer'i hukuktur (I). A Şer'i ile Örfi'yi karıştırıyor; B kanunnameyi gözden kaçırıyor; D miras kuralını da Örfi sayıyor.
OSMANLI · GÜNLÜK HAYAT

Osmanlı medeniyeti: Mimar Sinan'dan vakıflara, ahilikten loncalara

MEB 7. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİmar ve iskân ne demektir? Selçuklular ve beylikler Anadolu'yu nasıl yurt hâline getirdi?6. sınıftan (Anadolu'nun Türkleşmesi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İmar bir yeri bayındır hâle getirmek, iskân ise insanları bir yere yerleştirmektir. Türkiye Selçukluları ve beylikler Anadolu'ya gelen Türkmenleri yerleştirdi; cami, medrese, kervansaray, darüşşifa, köprü ve hamamlar yaptı. Askerî zaferler toprağı korudu, imar ve iskân onu kalıcı yurt yaptı.

Anadolu'da imar ve iskân

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Osmanlı kültür ve medeniyetinin unsurları nelerdir? Vakıf, ahilik ve lonca ne demektir, topluma ne kazandırmıştır?

Kısa cevap: Osmanlı sanatında mimari öne çıkar; Mimar Sinan Süleymaniye ve Selimiye'yi yaptı. Vakıflar cami, medrese, darüşşifa ve imaret gibi hizmetleri karşılıksız sundu; ahilik ve loncalar esnafa meslek ahlakı öğretti.

6. sınıfta ecdadımızın vakıflarla hastalara baktığını görmüştün; Osmanlı bu geleneği büyüttü.

Sanat ve günlük hayat

Osmanlı sanatı, Selçuklu mirasını yeni kültürlerle birleştirdi. En çok mimaride parladı: Mimar Sinan İstanbul'da Süleymaniye'yi, Edirne'de Selimiye'yi yaptı. Cami, medrese, darüşşifa, imaret ve hamamın bir arada bulunduğu yapı topluluğuna külliye denir.

Ek bilgi: süsleme ve eğlence
Osmanlı medeniyetinden örnekler
AlanÖrnek
süslemehat (güzel yazı), çini, minyatür
müzik, eğlencemehter (ordunun müziği); Karagöz, meddah
şehir hayatıcami, çarşı, mahalle; farklı inançlardan komşular

Vakıf, ahilik, lonca

Vakıf, bir kişinin malını ya da gelirini toplumun yararına süresiz bağışlamasıdır; vakfedilen mal satılamaz, miras bırakılamaz. Cami, imaret ve çeşmelerin giderleri dükkân, tarla gibi vakıf gelirlerinden karşılandı. Herkes ayrımsız yararlandığı için Osmanlı'ya "vakıf medeniyeti" de denir.

Ahilik, Ahi Evran'ın kurduğu esnaf örgütüdür; meslekle birlikte ahlak öğretir, kaliteli üretimi ve dürüst kazancı esas alırdı. Zamanla yerini devlet denetimindeki loncalara bıraktı.

Ahilik ve lonca
AhilikLonca
ortaya çıkışAhi Evran'ın kurduğu örgütşehirler büyüyünce, devlet denetiminde
üyelerbaşlangıçta Müslüman esnaffarklı inançlardan aynı meslekteki esnaf
ortak yönmeslek ahlakı, kaliteli üretim, dayanışma
Akılda kalsın: Vakıf karşılıksız hizmet, ahilik dürüst esnaf, lonca denetlenen meslek örgütü. Külliye = birçok yapı bir arada.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir yapı topluluğunu ya da esnaf kuralını anlatan bilgi kartı verilir; hangi kurumla ilgili olduğu sorulur.

TuzakVakfı devlet hazinesiyle yürüyen bir kurum sanmak.

İpucuHizmetin giderini kim karşılıyor? Bağışlanan mal ve gelir → vakıf.

?Soru çöz öncüllü · bilgi kartı

Bir müze rehberi bir külliyeyi şöyle tanıttı: "Bu külliyede bir cami, medreseler, bir darüşşifa ve yoksullara yemek dağıtılan bir imaret var. Giderleri, külliyeyi yaptıran kişinin bağışladığı dükkânların kirasından karşılanırdı."

Bu anlatıma göre,
I. Külliye ibadet, eğitim, sağlık ve sosyal yardımı bir arada sunar.
II. Hizmetler vakıf geliriyle sürdürülmüştür.
III. Külliyeden yalnız saray görevlileri yararlanırdı.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. Dört yapı ibadet, eğitim, sağlık ve yardımı bir araya getiriyor (I); giderler bağışlanan dükkânların kirasıyla, yani vakıf geliriyle karşılanıyor (II). B, C ve D III'ü doğru sayıyor; oysa imaret yoksullara hizmet veriyor.

▭Boşluk doldurma

Bir kişinin malını toplum yararına süresiz bağışlamasına denir. Ahi teşkilatının kurucusu kabul edilir. Süleymaniye ve Selimiye camilerini yaptı.

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Uç beyliğinden devlete: gaza, iskân, istimalet

    1. Osmanlı Devleti kısa sürede nasıl büyüdü?

      Yapabiliyor musun?
    2. Gaza, cihat, fetih, iskân ve istimalet politikaları ne demektir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Osmanlı Beyliği XIII. yüzyıl sonunda Söğüt çevresinde, Bizans sınırında bir uç beyliği olarak kuruldu ve üç kıtaya yayıldı. Bunu gaza ve cihat anlayışı, fetihler, iskân (yerleştirme) ve istimalet (gönül kazanma) sağladı.

    Konuya dön: Uç beyliğinden devlete: gaza, iskân, istimalet

  2. İstanbul'un fethi

    1. İstanbul neden fethedildi?

      Yapabiliyor musun?
    2. İstanbul'un fethi için ne gibi hazırlıklar yapıldı, fethin sonuçları nelerdir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    II. Mehmed, ülkeyi ikiye bölen ve ticaret yollarını denetleyen İstanbul'u almak için Rumeli Hisarı'nı yaptırdı, büyük toplar döktürdü. 53 günlük kuşatmayla 29 Mayıs 1453'te şehir fethedildi; II. Mehmed "Fatih" unvanını aldı, İstanbul başkent oldu, Doğu Roma sona erdi.

    Konuya dön: İstanbul'un fethi

  3. Mısır Seferi ve Preveze Deniz Zaferi

    1. Mısır Seferi neden yapıldı, sonuçları nelerdir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Preveze Deniz Zaferi neden önemlidir?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Yavuz Sultan Selim, 1516 Mercidabık ve 1517 Ridaniye zaferleriyle Memlükleri yenip Mısır'ı aldı; halifelik Osmanlı'ya geçti, Baharat Yolu denetime girdi. Kanuni döneminde Barbaros Hayreddin Paşa 1538'de Preveze'de Haçlı donanmasını yendi; Akdeniz'de Osmanlı üstünlüğü kuruldu.

    Konuya dön: Mısır Seferi ve Preveze Deniz Zaferi

  4. Yönetim, Divan-ı Hümayun, eğitim ve hukuk

    1. Osmanlı Devleti'nde Divan-ı Hümayun nedir, üyeleri hangi görevleri yapardı?

      Yapabiliyor musun?
    2. Osmanlı'da eğitim ve hukuk nasıldı?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Osmanlı'da devlet işleri Divan-ı Hümayun'da görüşülürdü; önce padişah, Fatih döneminden itibaren veziriazam başkanlık etti; kazasker, defterdar ve nişancı da üyeydi. Eğitim sıbyan mektebi, medrese ve Enderun'da verilirdi. Hukuk Şer'i ve Örfi hukuktan oluşur, davalara kadılar bakardı.

    Konuya dön: Yönetim, Divan-ı Hümayun, eğitim ve hukuk

  5. Sanat, günlük hayat, vakıflar, ahilik ve loncalar

    1. Osmanlı kültür ve medeniyetinin unsurları nelerdir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Vakıf, ahilik ve lonca ne demektir, topluma ne kazandırmıştır?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Osmanlı sanatında mimari öne çıkar; Mimar Sinan Süleymaniye ve Selimiye'yi yaptı. Vakıflar cami, medrese, darüşşifa ve imaret gibi hizmetleri karşılıksız sundu; ahilik ve loncalar esnafa meslek ahlakı öğretti.

    Konuya dön: Sanat, günlük hayat, vakıflar, ahilik ve loncalar

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan ve 6. sınıfın 1 sayfasından karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Şemada hayalî bir salgının yayılışı gösterilmiştir.

Bu şemaya göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Hastalık iki ayda dört kıtaya yayılıyor (olumsuz); aşı araştırmaları dünyaya anında paylaşılıyor (olumlu). A olumsuz yanı, D yeşil kutuyu görmüyor; C oklarla çelişiyor.Kaynak: Küreselleşen dünya · Küreselleşmenin olumlu ve olumsuz etkileri

?Soru 2

Planda Anadolu'daki bir Selçuklu yapısının bölümleri gösterilmiştir.

Bu yapının yapılış amacı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Ticaret yolunun üstünde odaları, ahırı ve mutfağı olan yapı kervansaraydır; tüccarlar ve hayvanları burada konaklar. A darüşşifanın, C medresenin işidir. D yanlış: kalın duvar ve tek kapı korunmak içindir ama yapı tüccarlara hizmet eder, kale değildir.Kaynak: 6. sınıf · Anadolu'nun Türkleşmesi · Anadolu'da imar ve iskân

?Soru 3

Şemada sera etkisi gösterilmiştir.

Aşağıdakilerden hangisi şemadaki ısı tutulmasını artırır?

✓ C. Kömür yakılınca sera gazları artar; katman kalınlaşır, daha çok ısı geri tutulur. A, B ve D sera gazını azaltan davranışlardır: ağaç gazı tutar, toplu taşıma ve tasarruf daha az yakıt yakar.Kaynak: Küreselleşen dünya · İklim krizi ve insani yardım

?Soru 4

Okul gazetesi ekibinde Ela kapakta fotoğraf, Ozan ise çizim olmasını istiyor; tartışma büyüyor. Ekipte şu davranışlar görülüyor:
I. Ela, Ozan konuşurken telefonundaki mesajlara bakıyor.
II. Ozan, "Fotoğrafın neden önemli olduğunu biraz daha anlatır mısın?" diye soruyor.
III. Ekip, kapakta fotoğrafın üstüne çizimle başlık yazmaya karar veriyor.

Bu davranışlardan hangileri çatışmanın uzlaşmaya dönüşmesine katkı sağlar?

✓ D. II'de Ozan etkin dinliyor; III'te iki fikri birleştiren ortak bir çözüm bulunuyor. I ise bir iletişim engelidir: konuşurken ekrana bakmak karşıdakine "seni önemsemiyorum" mesajı verir. A ve C engeli katkı sanıyor; B ortak çözümü gözden kaçırıyor.Kaynak: Birlikte yaşamak · İletişim engelleri ve uzlaşma

?Soru 5

Bir tarih dergisinde şu cümle yer aldı: "1071'den önce Türkler Anadolu'ya daha çok keşif için akın ediyordu; 1071'den sonra aileleriyle gelip köyler ve şehirler kurmaya başladılar."

Bu cümle Malazgirt Savaşı'nın hangi sonucunu anlatmaktadır?

✓ A. Keşif akınlarının yerini aileli göç ve yerleşmenin alması, Anadolu'nun Türk yurdu olma sürecinin başladığını gösterir. B yanlış: Haçlı Saldırıları 1096'da başladı. C yanlış: yerleşme yıllarca sürdü. D Malazgirt'ten çok önce gerçekleşti.Kaynak: 6. sınıf · Anadolu'nun Türkleşmesi · Malazgirt Savaşı ve Türkiye Selçuklu Devleti

?Soru 6

Öğrenci meclisi okulda bir erişilebilirlik taraması yaptı.

Tarama sonucu
YerDurum
okul girişiyalnız merdiven var ✗
kütüphaneraf etiketleri kabartmalı yazılı ✓
spor salonurampa var ✓
duyurularyalnız hoparlörden okunuyor ✗

Meclisin aşağıdaki önerilerinden hangisi tablodaki iki eksikliği de gidermeye yöneliktir?

✓ A. Girişte yalnız merdiven olması bedensel yetersizliği olanları, yalnız sesli duyuru ise işitme yetersizliği olanları dışarıda bırakıyor; A ikisini de çözüyor. B zaten var olanı öneriyor. C sesi artırsa da işitme yetersizliği olan öğrenciye ulaşmaz. D fırsat eşitliğini "herkese aynı şey" sanıyor.Kaynak: Birlikte yaşamak · Özel gereksinimli bireyler ve fırsat eşitliği

?Soru 7

Bir öğretmen tahtaya iki kutu çizdi.

Tahtadaki kutular
İslamiyet'ten önceİslamiyet'ten sonra
Göktürk alfabesiyle taşlara yazılar kazındı. Toplum töreye göre düzenlendi. Destanlar dilden dile anlatıldı.Kitaplar Arap alfabesiyle yazıldı. Şehirlerde medreseler açıldı. Destanlar anlatılmaya devam etti.

Bu kutulara göre,
I. Kullanılan alfabe değişmiştir.
II. Destan geleneği korunmuştur.
III. Türkler İslamiyet'ten sonra hiç yazı kullanmamıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ B. Göktürk alfabesinin yerini Arap alfabesi almıştır (I). Destanlar iki kutuda da var (II). III'e ulaşılamaz: kitaplar yazılmıştır. A korunan geleneği kaçırıyor; C ve D yazının bırakıldığını sanıyor.Kaynak: 6. sınıf · Anadolu'nun Türkleşmesi · İslamiyet'i kabul eden Türklerde değişim

?Soru 8

Bir bisikletin kutusunda şu bilgi kartı var.

Bu bilgilere göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ C. Bisikletin tasarımı, parçaları, montajı ve satışı farklı ülkelerde yapılıyor; bu, ekonomik alanda küreselleşmedir. A kültürü tek alan sanıyor, oysa örnek ekonomiktir. B karttaki bilginin tersidir. D yanlış: 30 ülkeye satış ticaretin arttığını gösterir.Kaynak: Küreselleşen dünya · Küreselleşme nedir, dünya nasıl küçüldü?

?Soru 9

Okul panosunda üç manşet var.

Bu manşetlerden hangileri zor bir günde gösterilen dayanışmayı anlatır?

✓ D. Deprem (K) ve darbe girişimi (M) milletin zor günleridir; insanlar yardımlaşarak ve millî iradeye sahip çıkarak birleşti. L sevinçli bir gündür: ortak gurur, ama zor gün değil. A M'yi kaçırıyor; B ve C L'yi zor gün sanıyor.Kaynak: Birlikte yaşamak · Millî meselelerde Türk toplumunun tutumu

?Soru 10

Bir öğrenci "Türkiye dünyada" panosu için üç haber kartı hazırladı.

Haber kartları
KartHaber
KSavaşan iki ülkenin heyetleri İstanbul'da aynı masada buluştu.
LSavaştan kaçan aileler için sınıra yakın kentlerde okul ve sağlık merkezi açıldı.
MSelden etkilenen bir Afrika ülkesine çadır ve gıda gönderildi.

Kartlarda Türkiye'nin üstlendiği roller sırasıyla hangi seçenekte doğru verilmiştir?

✓ D. K'de taraflar Türkiye'nin ev sahipliğinde bir araya geliyor (arabuluculuk); L'de savaştan kaçanlara hizmet veriliyor (mültecilere destek); M'de afet bölgesine temel ihtiyaç gönderiliyor (insani yardım). A ve C rolleri karıştırıyor. B, M'deki sel yardımını iklimle mücadele sanıyor; oysa kart yardımı anlatıyor.Kaynak: Küreselleşen dünya · Savaş, göç, mülteciler ve arabuluculuk
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?7. Sınıf Sosyal Bilgiler soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →