İlk Türk devletleri ve İslam medeniyeti: Hunlar, Göktürkler, Uygurlar, Beytülhikme

Bozkırda at koşturan Hunlardan taşa Türkçe yazan Göktürklere, Bağdat'ta kitap çeviren âlimlere: medeniyetimizin temellerini sırayla öğren.

5 durak6. sınıf · 3. öğrenme alanı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KONARGÖÇER HAYAT · TÜRKİSTAN

Türkistan ve konargöçer hayat: bozkırda at üstünde bir yaşam

MEB 6. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHava durumu ile iklim arasındaki fark nedir? Türkiye'de hangi iklim tipleri görülür, yer şekilleri nasıldır?Bağlantılı konudan (Türkiye ve dünya). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hava durumu kısa sürede değişen hava olaylarıdır; iklim ise geniş bir alanda uzun yıllar görülen ortalama hava durumudur. Türkiye'de kıyılarda Akdeniz ve Karadeniz iklimi, iç kesimlerde karasal iklim görülür. Ülkemiz dağlık ve yüksektir; yükselti genel olarak batıdan doğuya artar.

İklim ve yer şekilleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türkistan neresidir? Konargöçer hayat nedir, Türkistan'ın doğal çevresi Türklerin yaşayışını nasıl etkiledi?

Kısa cevap: Orta Asya'da Türklerin ilk yurdu olan geniş bozkırlara Türkistan denir. Burada kışlar sert, yağış azdır; geniş otlaklar hayvancılığa elverişlidir. Türkler sürüleri için yazın yaylaya, kışın kışlağa göç eden konargöçer bir hayat sürdü. At, çadır ve taşınabilir eşyalar bu hayatın parçasıydı.

Bugün yaylaya çıkan bir aile, çadırını kurar, hayvanlarını otlatır, sonbaharda köyüne döner. Türklerin binlerce yıl önceki hayatı da buna benziyordu.

Türkistan

"Türklerin yurdu" anlamına gelen Türkistan, Orta Asya'daki geniş düzlüklerdir. Türkiye ve dünya sayfasında gördüğün karasal iklim burada da görülür: yazlar sıcak, kışlar çok soğuktur. Yağış azdır; ağaçtan çok ot yetişir. Bu otlaklara bozkır denir.

Bozkır tarım için pek uygun değildi ama hayvan otlatmak için elverişliydi. Bu yüzden Türklerin temel geçim kaynağı hayvancılıktı. Yer yer buğday, darı gibi ürünler de ekilirdi.

Konargöçer hayat

Hayvanlarına otlak ve su bulmak için mevsime göre yer değiştiren topluluklara konargöçer denir. Türkler yazı serin yaylalarda, kışı korunaklı kışlaklarda geçirirdi.

Doğal çevre hayatı nasıl etkiledi?
Doğal çevreHayata yansıması
geniş otlaklarhayvancılık, at ve koyun yetiştirme
mevsimlik göçkolay kurulup sökülen çadırlar (otağ)
sürekli yer değiştirmetaşınabilir eşyalar: keçe, halı, kilim, at koşumu
at üstünde yaşamusta binicilik, güçlü atlı ordular

Otlak ve su kaynakları sınırlıydı. Bu durum boylar arasında rekabete ve zaman zaman göçlere yol açtı. Türklerin farklı coğrafyalara yayılmasında bu göçler etkili oldu.

Akılda kalsın: Bozkır hayvancılığı, hayvancılık göçü, göç de taşınabilir bir kültürü getirdi.
Burslulukta

Nasıl sorulurTürkistan'ın doğal çevresini anlatan kısa bir metin ya da harita verilir; bunun Türklerin geçim, barınma ve sanatına etkisi sorulur.

TuzakTürklerin hiç tarım yapmadığını sanmak.

İpucuHer doğal özelliği bir yaşam biçimiyle eşleştir.

?Soru çöz öncüllü · çıkarım

Şemada Türkistan'daki eski bir Türk boyunun bir yılı gösterilmiştir.

Bu şemaya göre,
I. Türkler mevsime göre yer değiştiren bir hayat sürmüştür.
II. Eşyaların taşınabilir olması yaşam biçimiyle ilgilidir.
III. Türkler yalnız tarımla geçinmiştir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ C. Yazın yayla, kışın vadi konargöçer hayattır (I). Keçe ve deri eşyalar göç ederken kolay taşınır (II). III'e ulaşılamaz: şemada tarım yok, otlaklar hayvancılığı gösterir. A eşyaların anlamını kaçırıyor; B ve D tarımı uyduruyor.

▭Boşluk doldurma

Türkistan'ın geniş otlaklarına denir. Bu otlaklar sayesinde Türklerin temel geçim kaynağı oldu. Mevsime göre yer değiştirdikleri için kolay kurulan larda yaşadılar.

MÖ 220 – MS 840 · ÖTÜKEN

Asya Hunları, Göktürkler, Uygurlar: Türkistan'ın üç devleti

MEB 6. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTürkistan neresidir? Konargöçer hayat nedir, Türkistan'ın doğal çevresi Türklerin yaşayışını nasıl etkiledi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Orta Asya'da Türklerin ilk yurdu olan geniş bozkırlara Türkistan denir. Burada kışlar sert, yağış azdır; geniş otlaklar hayvancılığa elverişlidir. Türkler sürüleri için yazın yaylaya, kışın kışlağa göç eden konargöçer bir hayat sürdü. At, çadır ve taşınabilir eşyalar bu hayatın parçasıydı.

Türkistan ve konargöçer hayat

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk Türk devletleri hangileridir? Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar ne zaman kuruldu, neleriyle tanınır?

Kısa cevap: Bilinen ilk Türk devleti, MÖ 220'de kurulan Asya Hun Devleti'dir; en parlak dönemi Mete Han zamanıdır. Göktürk Devleti 552'de kuruldu; II. Göktürk Devleti döneminde Orhun Kitabeleri dikildi. Uygurlar 744'te devlet kurdu, yerleşik hayata geçti; devletleri 840'ta Kırgızlarca yıkıldı.

Moğolistan'da Orhun Vadisi'ndeki büyük taşların üzerinde, bin üç yüz yıl önce atalarımızın yazdığı sözler bugün hâlâ okunabiliyor.

Asya Hun Devleti

5. sınıfta Anadolu'nun ilk medeniyetlerini tanımıştın; şimdi Orta Asya'daki ilk Türk devletlerine bakıyoruz. Bilinen ilk Türk devleti, MÖ 220'de Teoman'ın kurduğu Asya Hun Devleti'dir. Merkezi Ötüken'di. Oğlu Mete Han, dağınık boyları bir araya topladı ve devleti en güçlü dönemine ulaştırdı. Ordusunu onlu sisteme göre düzenledi. Devlet, MS 216'da Çin'in egemenliğine girerek yıkıldı.

Göktürkler

552'de Bumin Kağan, Ötüken'de Göktürk Devleti'ni kurdu. Göktürkler, devlet adında "Türk" adını ilk kullanan Türk devleti oldu. Devlet bir süre Çin egemenliğine girdi. Kutluk Kağan 682'de II. Göktürk Devleti'ni kurdu. Bilge Kağan, kardeşi Kültigin ve veziri Tonyukuk zamanında Orhun Kitabeleri dikildi.

Uygurlar

744'te kurulan Uygur Devleti'nin merkezi Ordubalık'tı. Uygurlar Maniheizm dinini benimsedi ve konargöçer hayatı bırakıp şehirlerde yaşamaya başladı. Tarım ve ticaretle uğraştılar. Devletleri 840'ta Kırgızlar tarafından yıkıldı.

İlk üç Türk devleti
DevletKuruluşÖnemli adAkılda kalan
Asya HunMÖ 220Teoman, Mete Hanbilinen ilk Türk devleti, onlu sistem
Göktürk552Bumin, Bilge Kağan"Türk" adı, Orhun Kitabeleri
Uygur744Kutluk Bilge Kül Kağanyerleşik hayat, şehirler
MÖ 220 Asya Hun · 552 Göktürk · 682 II. Göktürk · 744 Uygur · 840 Uygurların yıkılışıGörsel: Sınav Defteri

Bu devletler bize şunu anlatıyor: Bozkırın zor şartlarına rağmen Türkler güçlü devletler kurmuş, yazılı belgeler bırakmıştır.

Akılda kalsın: Hun ilk, Göktürk yazılı, Uygur yerleşik. Sıra: Asya Hun → Göktürk → Uygur.
Burslulukta

Nasıl sorulurİlk Türk devletleriyle ilgili bilgi kartları ya da bir tarih şeridi verilir; bilginin hangi devlete ait olduğu ya da olayların sırası sorulur.

Tuzakİlk Türk devletini Göktürkler sanmak ya da Orhun Kitabeleri'ni Uygurlara vermek.

İpucuYılları sıraya koy, her devletin tek ayırt edici özelliğini hatırla.

?Soru çöz bilgi kartı

Ece, üç kartın arkasına devlet adlarını yazmadan sınıfa okudu.

Ece'nin kartları
Kart 1: Hükümdarı, boyları birleştirdi ve orduyu onar, yüzer, biner kişilik birliklere ayırdı.
Kart 2: Kağanı ve veziri adına dikilen taşlarda millete öğütler verildi.
Kart 3: Halk çadırı bırakıp şehirlerde yaşamaya, tarla ekmeye başladı.

Kartlarda anlatılan devletler sırasıyla hangisidir?

✓ B. Onlu sistemi Mete Han kurdu: Asya Hun (1). Kağan ve vezir adına dikilen taşlar Orhun Kitabeleri'dir: Göktürk (2). Şehirli ve tarımcı hayat Uygurların özelliğidir (3). A ilk iki kartı, C ilk ve son kartı karıştırıyor; D Orhun Kitabeleri'ni Uygurlara veriyor.

↕Sıralama tarih şeridi

  1. Kutluk Kağan II. Göktürk Devleti'ni kurdu (682).
  2. Teoman Asya Hun Devleti'ni kurdu (MÖ 220).
  3. Kırgızlar Uygur Devleti'ni yıktı (840).
  4. Bumin Kağan Göktürk Devleti'ni kurdu (552).
  5. Uygur Devleti kuruldu (744).
MEDENİYET · İLK TÜRK DEVLETLERİ

Kut, kurultay, töre: bozkırdan bugüne kalan miras

MEB 6. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaHititler, Lidyalılar ve İyonlar ortak mirasa neler kazandırdı?5. sınıftan (Ortak mirasımız). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Hititler Hattuşa'dan yönetildi; Kadeş Antlaşması'nı yaptılar ve olayları yıllıklara yazdılar. Lidyalılar parayı buldu, ticaret için Kral Yolu'nu kullandı. İyonlar Batı Anadolu'da bilim ve sanatı geliştirdi. Medeniyetler birbirinden etkilendi.

Anadolu medeniyetleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İlk Türk devletlerinde kut, kurultay ve töre ne demektir? Bu devletler yönetim, ordu, inanç, sanat ve yazı alanında neler bıraktı?

Kısa cevap: İlk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut denir. Önemli kararlar kurultay adlı mecliste konuşulurdu. Hükümdar da halk da töre denen kurallara uyardı. Onlu ordu düzeni, balbal, destanlar, Orhun Kitabeleri ve Uygurların yerleşik hayatı medeniyetimize katkılarıdır.

Bugün Türk Kara Kuvvetleri'nin kuruluş yılı olarak MÖ 209 kabul edilir. Bu, Mete Han'ın tahta çıktığı yıldır.

Yönetim ve hukuk

5. sınıfta Mezopotamya'nın yazılı kanunlarını görmüştün; Türklerde ise kurallar yazısızdı. Devletin başında kağan bulunurdu. Yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut denir. Önemli kararlar beylerin katıldığı kurultay adlı mecliste konuşulurdu.

Toplumu düzenleyen yazısız kurallara töre denir. Adalet, eşitlik ve iyilik törenin temel değerleriydi. Kağan da töreye uymak zorundaydı; yetkisi sınırsız değildi.

Ordu, inanç ve sanat

Mete Han'ın kurduğu onlu sisteme göre ordu onluk, yüzlük, binlik ve on binlik birliklere ayrıldı. Bu düzen sonraki Türk orduları için örnek oldu.

Türkler Gök Tengri'ye inanırdı. Mezarların başına, ölen kişinin savaşta yendiği düşman sayısınca balbal denen taşlar dikilirdi. Oğuz Kağan, Ergenekon ve Türeyiş gibi destanlar dilden dile aktarıldı. Hayvan motifli kemer tokaları ve at koşumları konargöçer sanatın örnekleridir.

Yazı ve yerleşik hayat

Orhun Kitabeleri Türk tarihinin bilinen ilk yazılı belgelerindendir. Uygurlar şehirler kurdu, tapınaklar ve saraylar yaptı, kâğıt üzerine pek çok eser yazdı. Böylece Türk kültüründe mimari gelişti.

Kül Tigin Yazıtı'nda şöyle denir: "Üstte gök çökmedikçe, altta yer yarılmadıkça, ey Türk milleti, ilini ve töreni kim bozabilir?" (Orhun Kitabeleri, sadeleştirilmiş çeviri). Bu söz, birlik olunca devletin yıkılmayacağını anlatır.

Akılda kalsın: Kut yetki, kurultay meclis, töre kanun. Kağan da töreye uyardı.
Burslulukta

Nasıl sorulurYazıtlardan kısa bir alıntı ya da bir yönetim uygulaması verilir; bunun bugünkü hangi kurum ya da anlayışla benzerlik gösterdiği sorulur.

TuzakKağanın yetkisini sınırsız sanmak.

İpucuKurultay ile bugünkü meclis, töre ile bugünkü yasalar arasında bağ kur.

?Soru çöz tablo · benzerlik

Selin, ilk Türk devletlerindeki iki uygulamayı bugünle karşılaştırdı.

Selin'in tablosu
İlk Türk devletlerindeBugün
Önemli kararlar kurultayda konuşulurdu.?
Kağan da töreye uymak zorundaydı.?

Soru işaretlerinin yerine sırasıyla hangisi yazılmalıdır?

✓ A. Kurultay bugünkü meclise, kağanın töreye uyması yasaların yöneticileri de bağlamasına benzer. B, C ve D'nin kurultay ve töreyle ilgisi yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve anlamı

622–1258 · MEDİNE, ŞAM, BAĞDAT

İslam medeniyeti: Medine'den Bağdat'a dört dönem

MEB 6. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

İslam medeniyeti hangi dönemlerde gelişti? Hz. Muhammed, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde neler yapıldı?

Kısa cevap: İslam medeniyeti dört dönemde gelişti: Hz. Muhammed (sav) Dönemi (622–632), Dört Halife Dönemi, merkezi Şam olan Emeviler ve merkezi Bağdat olan Abbasiler. Hicri takvim başladı, Endülüs'te ve Bağdat'ta bilim gelişti. Abbasi Devleti 1258'de Moğolların Bağdat'ı işgaliyle yıkıldı.

Takvimde bazen iki tarih görürsün: biri miladi, öteki hicri. Hicri takvim, 622'deki bir göçü başlangıç alır.

Hz. Muhammed (sav) Dönemi

5. sınıfta zamanı ölçmeyi ve takvimleri öğrenmiştin. Hz. Muhammed (sav) 622'de Mekke'den Medine'ye göç etti; bu göçe hicret denir. Medine'de yapılan Mescid-i Nebevî yalnız ibadet yeri değildi. Bir bölümü eğitim için ayrılmıştı; burada okuma yazma ve dinî bilgiler öğretiliyordu.

Dört Halife Dönemi

Hz. Muhammed'den (sav) sonra gelen dört halifenin yönetim dönemidir. Bu dönemde hicri takvim kullanılmaya başlandı. Kur'an-ı Kerim kitap hâline getirildi ve çoğaltıldı. İslam toprakları Irak, İran, Suriye ve Mısır'a kadar genişledi.

Emeviler ve Abbasiler

Merkezi Şam olan Emeviler döneminde Kuzey Afrika ve İspanya (Endülüs) Müslümanların eline geçti. Abbasiler kurulunca Emevi ailesinin bir kolu İspanya'ya geçip Endülüs Emevi Devleti'ni kurdu. Kurtuba (Córdoba), kütüphaneleriyle Avrupa'yı etkileyen bir bilim şehri oldu.

Merkezi Bağdat olan Abbasiler döneminde bilim, çeviri ve mimari zirveye ulaştı. 1258'de Moğollar Bağdat'ı işgal edip kütüphaneleri yaktı; Abbasi Devleti yıkıldı.

İslam medeniyetinin dönemleri
DönemMerkezÖne çıkan gelişme
Hz. Muhammed (sav)MedineMescid-i Nebevî'de eğitim
Dört HalifeMedinehicri takvim, Kur'an'ın kitap hâline getirilmesi
EmevilerŞamEndülüs'ün alınması, Emeviyye Camii
AbbasilerBağdatBeytülhikme, rasathaneler, çeviri
Soru nasıl okunur?

Merkezi Şam olan dönemde hangisi gerçekleşti: Beytülhikme'nin kurulması, Endülüs'ün alınması, hicret?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Kök: "merkezi Şam" ipucuyla önce dönemi bul: Emeviler.
  2. Anahtar: her seçeneğin şehrini ya da dönemini hatırla.
  3. Eleme: Beytülhikme Bağdat'ta, Abbasilerdedir; hicret Hz. Muhammed (sav) Dönemi'ndedir.

Cevap: Endülüs'ün alınması

Akılda kalsın: Medine → Şam → Bağdat. Endülüs, İslam biliminin Avrupa'ya açılan kapısıdır.
Burslulukta

Nasıl sorulurDönemlere ait gelişmeler bir tabloda ya da karışık bir listede verilir; bir gelişmenin hangi döneme ait olduğu sorulur.

TuzakEmevilerin merkezini Bağdat sanmak.

İpucuÖnce merkezi hatırla: Şam Emevi, Bağdat Abbasi.

?Soru çöz tablo · dönem bul

Bir öğrenci, İslam medeniyetiyle ilgili okuduğu bilgileri karışık olarak defterine yazdı.

Defterdeki bilgiler
1. Merkez Şam'dı; İspanya'ya kadar ilerlendi.
2. Bağdat'ta bilim insanları eski eserleri Arapçaya çevirdi.
3. Kur'an-ı Kerim kitap hâline getirilip çoğaltıldı.

Bu bilgiler sırasıyla hangi dönemlere aittir?

✓ D. Merkezi Şam olan Emevilerdir (1). Bağdat'taki çeviriler Abbasi dönemine aittir (2). Kur'an'ın kitap hâline getirilmesi Dört Halife Dönemi'ndedir (3). A Şam ile Bağdat'ı karıştırıyor; B ve C çeviri ile Kur'an'ın kitaplaşmasının dönemini karıştırıyor.

▭Boşluk doldurma

Hz. Muhammed'in (sav) 622'de Mekke'den Medine'ye göçüne denir. Emevilerin merkezi , Abbasilerin merkezi ise şehriydi.

BağdathicretKurtubaŞam
VII–XIII. YÜZYIL · BAĞDAT

Beytülhikme ve rasathaneler: bilimin yıldızlı yüzyılları

MEB 6. sınıf · Ortak Mirasımız · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİslam medeniyeti hangi dönemlerde gelişti? Hz. Muhammed, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde neler yapıldı?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İslam medeniyeti dört dönemde gelişti: Hz. Muhammed (sav) Dönemi (622–632), Dört Halife Dönemi, merkezi Şam olan Emeviler ve merkezi Bağdat olan Abbasiler. Hicri takvim başladı, Endülüs'te ve Bağdat'ta bilim gelişti. Abbasi Devleti 1258'de Moğolların Bağdat'ı işgaliyle yıkıldı.

İslam medeniyetinin doğuşu ve dönemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Beytülhikme nedir? İslam medeniyeti bilim, eğitim, hukuk ve mimaride insanlığa neler kazandırdı?

Kısa cevap: Abbasiler döneminde Bağdat'ta kurulan Beytülhikme, Hint, Yunan ve İran eserlerinin Arapçaya çevrildiği bir bilim merkeziydi. Matematik, astronomi ve tıpta önemli eserler yazıldı; Bağdat ve Şam'da ilk rasathaneler kuruldu. Bu birikim Endülüs aracılığıyla Avrupa'ya geçti. Camiler, medreseler ve kütüphaneler medeniyetin izlerini taşır.

Okulda öğrendiğin "algoritma" sözcüğü, Bağdat'ta yaşamış bir matematikçinin adından gelir: el-Harezmî.

Beytülhikme ve çeviri

5. sınıfta Mezopotamya ve Anadolu medeniyetlerinin insanlığa kattıklarını görmüştün. Abbasiler döneminde Bağdat'ta Beytülhikme ("bilgelik evi") kuruldu. Burada farklı dinlerden ve milletlerden bilim insanları çalıştı. Hint, Yunan ve İran'ın eski eserleri Arapçaya çevrildi. Bilginler bu eserleri yalnız çevirmedi; yanlışlarını düzeltip yeni bilgiler ekledi.

Bilim ve eğitim

Harezmî cebirin temellerini attı. İslam dünyasının ilk rasathaneleri Bağdat ve Şam'da kuruldu; Güneş, Ay ve yıldızlar gözlendi. İbn Sina'nın tıp kitabı yüzyıllarca Avrupa'da ders kitabı olarak okutuldu. Eğitim camilerde başladı, zamanla medreselere taşındı. Büyük şehirlerde kütüphaneler ve hastaneler açıldı.

Hukuk ve mimari

Adalet işlerine kadılar bakardı; Abbasilerde başkadılık makamı kuruldu. Mimaride Şam'daki Emeviyye Camii ve Endülüs'teki Kurtuba Ulu Camii öne çıkar. Kurtuba Ulu Camii bugün UNESCO Dünya Mirası Listesi'ndedir.

İslam medeniyetinin katkıları
AlanÖrnek
bilimBeytülhikme'de çeviri, Harezmî'nin cebiri, rasathaneler
eğitimMescid-i Nebevî, medreseler, kütüphaneler
tıphastaneler, İbn Sina'nın tıp kitabı
hukukkadılar, başkadılık
mimariEmeviyye Camii, Kurtuba Ulu Camii

Bu dönem bize şunu anlatıyor: Bilim, farklı kültürlerin birikimi buluşunca gelişir ve bütün insanlığın ortak mirası olur.

Akılda kalsın: Beytülhikme çeviri, rasathane gökyüzü, Endülüs Avrupa'ya köprü.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir kurumu ya da bilgini anlatan bilgi kartı verilir; bunun hangi alana katkı sağladığı ya da İslam medeniyetinin Avrupa'yı nasıl etkilediği sorulur.

TuzakBilimin yalnız Avrupa'da geliştiğini sanmak.

İpucuKartta çeviri, gözlem, tedavi, eğitim sözcüklerinden hangisi var, ona bak.

?Soru çöz öncüllü · bilgi kartı

Bir müzede şu bilgi şeması asılıydı.

Bu şemaya göre,
I. Kurumda farklı kültürlerin bilgi birikiminden yararlanılmıştır.
II. İslam medeniyeti Avrupa'daki bilimsel gelişmeleri etkilemiştir.
III. Bilginler eski eserleri hiç değiştirmeden aynen aktarmıştır.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ A. Hint, Yunan ve İran eserleri farklı kültürlerin birikimidir (I). Bilginin Endülüs üzerinden Avrupa'ya ulaşması etkiyi gösterir (II). III'e ulaşılamaz: şemada düzeltme ve yeni gözlem var. B Avrupa'ya etkiyi kaçırıyor; C ve D "aynen aktarma" yanılgısına düşüyor.

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve katkısı

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Türkistan ve konargöçer hayat

    1. Türkistan neresidir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Konargöçer hayat nedir, Türkistan'ın doğal çevresi Türklerin yaşayışını nasıl etkiledi?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Orta Asya'da Türklerin ilk yurdu olan geniş bozkırlara Türkistan denir. Burada kışlar sert, yağış azdır; geniş otlaklar hayvancılığa elverişlidir. Türkler sürüleri için yazın yaylaya, kışın kışlağa göç eden konargöçer bir hayat sürdü. At, çadır ve taşınabilir eşyalar bu hayatın parçasıydı.

    Konuya dön: Türkistan ve konargöçer hayat

  2. Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar

    1. İlk Türk devletleri hangileridir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar ne zaman kuruldu, neleriyle tanınır?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Bilinen ilk Türk devleti, MÖ 220'de kurulan Asya Hun Devleti'dir; en parlak dönemi Mete Han zamanıdır. Göktürk Devleti 552'de kuruldu; II. Göktürk Devleti döneminde Orhun Kitabeleri dikildi. Uygurlar 744'te devlet kurdu, yerleşik hayata geçti; devletleri 840'ta Kırgızlarca yıkıldı.

    Konuya dön: Asya Hun Devleti, Göktürkler ve Uygurlar

  3. İlk Türk devletlerinin medeniyetimize katkıları

    1. İlk Türk devletlerinde kut, kurultay ve töre ne demektir?

      Yapabiliyor musun?
    2. Bu devletler yönetim, ordu, inanç, sanat ve yazı alanında neler bıraktı?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    İlk Türk devletlerinde hükümdara yönetme yetkisinin Gök Tanrı tarafından verildiğine inanılırdı; buna kut denir. Önemli kararlar kurultay adlı mecliste konuşulurdu. Hükümdar da halk da töre denen kurallara uyardı. Onlu ordu düzeni, balbal, destanlar, Orhun Kitabeleri ve Uygurların yerleşik hayatı medeniyetimize katkılarıdır.

    Konuya dön: İlk Türk devletlerinin medeniyetimize katkıları

  4. İslam medeniyetinin doğuşu ve dönemleri

    1. İslam medeniyeti hangi dönemlerde gelişti?

      Yapabiliyor musun?
    2. Hz. Muhammed, Dört Halife, Emeviler ve Abbasiler döneminde neler yapıldı?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    İslam medeniyeti dört dönemde gelişti: Hz. Muhammed (sav) Dönemi (622–632), Dört Halife Dönemi, merkezi Şam olan Emeviler ve merkezi Bağdat olan Abbasiler. Hicri takvim başladı, Endülüs'te ve Bağdat'ta bilim gelişti. Abbasi Devleti 1258'de Moğolların Bağdat'ı işgaliyle yıkıldı.

    Konuya dön: İslam medeniyetinin doğuşu ve dönemleri

  5. İslam medeniyetinde bilim, eğitim ve mimari

    1. Beytülhikme nedir?

      Yapabiliyor musun?
    2. İslam medeniyeti bilim, eğitim, hukuk ve mimaride insanlığa neler kazandırdı?

      Yapabiliyor musun?
    Kontrol et

    Abbasiler döneminde Bağdat'ta kurulan Beytülhikme, Hint, Yunan ve İran eserlerinin Arapçaya çevrildiği bir bilim merkeziydi. Matematik, astronomi ve tıpta önemli eserler yazıldı; Bağdat ve Şam'da ilk rasathaneler kuruldu. Bu birikim Endülüs aracılığıyla Avrupa'ya geçti. Camiler, medreseler ve kütüphaneler medeniyetin izlerini taşır.

    Konuya dön: İslam medeniyetinde bilim, eğitim ve mimari

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan ve 5. sınıfın 1 sayfasından karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Haritada üç yer numarayla gösterilmiştir.

1: Marmara kıyısı · 2: Doğu Karadeniz kıyısı · 3: Doğu Anadolu iç kesimiGörsel: Sınav Defteri
Yerlerin özellikleri
YerÖzellik
1sanayi ve ticaret gelişmiş, ulaşım kolay
2yağış bol, arazi çok engebeli
3yükselti fazla, kışlar uzun ve sert

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ D. 1'de sanayi ve ulaşım, 2'de engebeli arazi de etkilidir; tek etken iklim değildir, D söylenemez. A doğru: iş imkânı göç çeker. B doğru: bol su ve engebe dağınık yerleşmeye yol açar. C doğru: uzun ve sert kış nüfusu azaltır.Kaynak: Türkiye ve dünya · Nüfus, göç ve yerleşme

?Soru 2

Tatildeki üç arkadaş bulundukları şehri birer kartla anlattı.

Arkadaşların kartları
ŞehirKart
KBurada her mevsim yağmur yağar; yaz ile kış sıcaklığı birbirine yakındır. Yamaçlarda çay bahçeleri var.
LKışlar çok soğuk ve karlı, yazlar sıcak ve kuraktır. Şehir yüksek bir düzlükte.
MYazları neredeyse hiç yağmur yağmaz, kışlar ılık geçer. Zeytin ve narenciye bahçeleri var.

Buna göre K, L ve M şehirlerinde görülen iklim tipleri hangisinde doğru verilmiştir?

✓ A. Her mevsim yağış ve az sıcaklık farkı Karadeniz iklimidir (K). Soğuk karlı kış, sıcak kurak yaz karasal iklimdir (L). Kurak yaz, ılık kış Akdeniz iklimidir (M). B ve C Akdeniz ile öteki iklimleri, D karasal ile Karadeniz iklimini karıştırıyor.Kaynak: Türkiye ve dünya · İklim ve yer şekilleri

?Soru 3

Bir höyük kazısında üç katman ve içlerinden çıkan eşyalar:

Höyüğün içinden alınmış bir kesit: her katman ayrı bir dönemin kalıntısıdır.Görsel: Sınav Defteri

Şekle göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. En alttaki katman en eskisidir: taş aletler en altta, para en üstte. A sıralamayı ters okuyor; C üç katmanı, D çanak çömleğin yerini gözden kaçırıyor.Kaynak: 5. sınıf · Ortak mirasımız · Zamanı ölçmek ve arkeoloji

?Soru 4

Can, "Kültürel bağlarımız" konusunda defterine şu notları aldı:
I. Kurban Bayramı'nda komşularla et paylaşmak hem dinî inancı hem yardımlaşmayı yaşatır.
II. Türküler ve destanlar dil sayesinde kuşaktan kuşağa aktarılır.
III. Kültürel bağlar yalnız geçmişte önemliydi, bugün toplumu etkilemez.

Can'ın notlarından hangileri doğrudur?

✓ A. Bayramda paylaşma din ve gelenek bağının yardımlaşmayı yaşattığını gösterir (I). Türkü ve destanlar dille aktarılır (II). III yanlış: kültürel bağlar bugün de bayramlarda, afetlerde, günlük hayatta toplumu bir arada tutar. B ilk notu kaçırıyor; C ve D bağların bugünkü etkisini görmüyor.Kaynak: Birlikte yaşamak · Kültürel bağlar ve millî değerler

?Soru 5

İki medeniyetin bilgi kutusu
SümerlerHititler
Kil tabletlere çivi yazısıyla kanunlar, ambar kayıtları ve destanlar yazdılar.Kil tabletlere çivi yazısıyla antlaşmalar ve kral yıllıkları yazdılar.
Şehirlerine katlı zigguratlar kurdular.Başkent Hattuşa'yı surlar ve kapılarla çevirdiler.

Buna göre iki medeniyetin ortak mirasa yaptığı benzer katkı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. İki kutuda da kil tabletlere yazılmış belgeler var. A ve D Lidyalılara ait, kutularda geçmiyor. C yalnız Sümerlere ait; tek medeniyetin katkısı "benzer katkı" olamaz.Kaynak: 5. sınıf · Ortak mirasımız · Anadolu medeniyetleri

?Soru 6

Okul gazetesinde şu haber yer aldı.

Okul gazetesi
Kırgızistan'daki köy okuluna yeni kütüphane
Türkiye'nin desteğiyle yapılan kütüphanenin açılışında iki ülkenin öğrencileri birlikte halk oyunları sergiledi. Okulda Türkçe kursu da başlayacak.

Bu habere göre,
I. Türkiye ile Kırgızistan arasında eğitim alanında iş birliği yapılmıştır.
II. Etkinlik ortak kültürel ögelerin paylaşılmasına katkı sağlamıştır.
III. Türk dünyası yalnız Türkiye'nin sınırları içinde kalan bir bölgedir.
yargılarından hangilerine ulaşılabilir?

✓ D. Kütüphane ve Türkçe kursu eğitim iş birliğidir (I). Birlikte halk oyunu sergilemek ortak kültürü paylaşmaktır (II). III yanlış: haberin kendisi Kırgızistan'da geçer; Türk dünyası Türkiye'nin sınırlarıyla sınırlı değildir. A halk oyunlarını kaçırıyor; B ve C Türk dünyasını yalnız Türkiye sanıyor.Kaynak: Türkiye ve dünya · Türk dünyasıyla kültürel iş birliği

?Soru 7

Zeynep, okul panosu için üç bilgi kartı hazırladı.

Zeynep'in kartları
Kart 1: 15 Temmuz 2016 gecesi vatandaşlar darbe girişimine karşı meydanları doldurdu.
Kart 2: 6 Şubat 2023 depremlerinden sonra yurdun her yerinden yardım tırları bölgeye ulaştı, gönüllüler arama kurtarmaya katıldı.
Kart 3: 29 Ekim'de evler ve sokaklar bayraklarla süslendi, okullarda coşkulu törenler yapıldı.

Zeynep'in kartlarında anlatılan olayların ortak özelliği aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Üç kartta da insanlar ortak değerler için bir araya gelmiştir: demokrasi, dayanışma ve Cumhuriyet coşkusu. A yalnız Kart 2'ye uyar. B yanlış: kartlarda vatandaşlar ve gönüllüler de var. C yanlış: 29 Ekim millî bir bayramdır, diğer olaylar bayram değildir.Kaynak: Birlikte yaşamak · Bayramlar, bayrak ve toplumsal birlik

?Soru 8

Zehra'nın ödev listesi: Hattuşa kalıntıları, Karagöz oyunu, Türk kahvesi ikramı, Hierapolis-Pamukkale.

Bu listeyle ilgili hangisi söylenemez?

✓ B. Karagöz'de korunan şey oyunu oynatma ustalığıdır; somut olmayan mirastır. A, C ve D listeden çıkan doğru bilgilerdir.Kaynak: 5. sınıf · Ortak mirasımız · Ortak miras ve UNESCO

?Soru 9

Meryem, babaannesi Hatice Hanım'la konuşup onun hayatındaki grupları ve rolleri bir tabloya yazdı.

Hatice Hanım'ın grupları ve rolleri
DönemGrupRol
çocuklukaile, okulkardeş, öğrenci
gençlikhastane, voleybol takımıhemşire, oyuncu
bugünaile, mahalle derneğibabaanne, kardeş, gönüllü

Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Hatice Hanım bugün de ailesinde babaanne, mahalle derneğinde gönüllüdür; bu yüzden C söylenemez. A doğru: okul ve hastane gitmiş, dernek gelmiştir. B doğru: kardeşlik çocuklukta da bugün de var. D doğru: rol değişince sorumluluk da değişir.Kaynak: Birlikte yaşamak · Zamanla değişen gruplar ve roller

?Soru 10

Paralel ve meridyen ağında K noktası gösterilmiştir.

K noktasının mutlak konumu hangisidir?

✓ C. K, Ekvator'un kuzeyindeki 40° paraleli ile Başlangıç Meridyeni'nin doğusundaki 20° meridyeni üzerindedir. A doğu ile batıyı, B paralel ile meridyeni karıştırıyor. D çevreye göre anlatım, yani göreceli konumdur.Kaynak: Türkiye ve dünya · Paralel, meridyen ve mutlak konum
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?6. Sınıf Sosyal Bilgiler soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →