Sözcükte anlam: eş, zıt, eş sesli sözcükler, deyim ve atasözü

Bir sözcüğün anlamını çoğu zaman cümlenin geri kalanı ele verir. Eş, zıt ve eş sesli sözcükleri, deyimleri, atasözlerini ve ikilemeleri kendi cümlelerimizle tanıyorsun.

4 durak5. sınıf · Sözcük ve cümle anlamı
9 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 9tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ANLAM · SÖZCÜK

Bağlamdan anlam: sözcüğün anlamını cümle söyler

MEB 5. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilmediğim bir sözcüğün anlamını cümleden nasıl bulurum?

Kısa cevap: Bir sözcüğün anlamını çoğu zaman çevresindeki sözcükler gösterir. Buna bağlam denir. Bilmediğin sözcüğü cümlenin geri kalanından tahmin edersin. Birçok sözcüğün birden fazla anlamı vardır; hangisinin kullanıldığını da bağlam belirler.

Annen “Çayı demle, birazdan gelirim.” dedi. “Demlemek” sözcüğünü hiç duymamış olsan da ne yapacağını tahmin edersin. Çay, demlik, sıcak su… İpuçları cümlede.

Bağlam nedir?

Bir sözcüğün içinde bulunduğu cümleye ve metne bağlam denir. Bağlam, sözcüğün anlamına ışık tutar. 4. sınıfta anlamı sözlükten bulurdun; bağlam da yol gösterir.

Bilmediğin sözcüğü tahmin etmek

Önce çevresindeki tanıdık sözcükleri bul. Sonra “Bu cümlede ne oluyor?” diye sor. Tahminini sözcüğün yerine koy; cümle anlamlıysa tahminin yerindedir.

Örnek paragraf

Dedem sonbaharda bahçedeki elma ağacını budadı. Kurumuş ve birbirine dolanmış dalları makasla tek tek kesti. “Böylece ağaç gelecek yıl daha çok elma verir.” dedi. Ben de dalları el arabasıyla taşımasına yardım ettim. Bu paragrafta “budamak” ne demektir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Tanıdık sözcükleri bul: ağaç, kurumuş dallar, makasla kesmek.
  2. Tahmin et: ağacın kuru ya da fazla dallarını kesmek.
  3. Yerine koy: “Dedem ağacın fazla dallarını kesti.” Cümle bozulmadı.

Cevap: Budamak, ağacın kuru ya da fazla dallarını kesmektir.

Bir sözcük, birçok anlam

Bazı sözcükler farklı cümlelerde farklı anlamlar taşır. “Çekmek” sözcüğünü düşün: Kapıyı çekersin, fotoğraf çekersin, soğuktan sıkıntı çekersin. Her seferinde anlamı bağlam seçer.

Aynı sözcük, dört cümlede dört ayrı anlam taşır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Bilmediğin sözcükte çevresine bak, tahminini yerine koyup sına. Çok anlamlı sözcükte en bilinen anlamı değil, cümleye uyan anlamı seç.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir sözcük birkaç cümlede kullanılır, her cümlenin yanında bir anlam verilir. Anlamı uymayan cümle sorulur.

TuzakSözcüğün en bilinen anlamını cümleye bakmadan seçmek.

İpucuVerilen anlamı sözcüğün yerine koy ve cümleyi yeniden oku.

↕Sıralama anlam tahmini

Bilmediğin bir sözcüğün anlamını bulma adımlarını sırala.

  1. Cümlede ne olup bittiğini kendine sor
  2. Sözcüğün geçtiği cümleyi baştan sona oku
  3. Tahminini sözcüğün yerine koyup cümleyi yeniden oku
  4. Çevresindeki tanıdık sözcükleri işaretle

?Soru çöz tablo · farklı anlamlar

Dört öğrenci “tutmak” ile cümle kurup anlamını yazdı.

“Tutmak” tablosu
ÖğrenciCümleAnlam
EceKardeşim düşmesin diye elini sıkıca tuttum.elle kavramak
MertBabam bu sabah gölde iki balık tuttu.yakalamak
KaanBayram gezisi için bir minibüs tuttuk.kiralamak
SelinAblam bana verdiği sözü tuttu.elinde taşımak

Buna göre hangi öğrenci, sözcüğe verdiği anlamı yanlış yazmıştır?

✓ D. Sözünü tutmak, verdiği sözü yerine getirmektir; elde taşımakla ilgisi yoktur. A, B ve C'de verilen anlam sözcüğün yerine konunca cümle bozulmaz: elini kavradım, iki balık yakaladı, bir minibüs kiraladık.
ANLAM · SÖZCÜK

Eş, yakın, zıt ve eş sesli sözcükler: sözcükler arasındaki bağlar

MEB 5. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

Önce hatırlaBilmediğim bir sözcüğün anlamını cümleden nasıl bulurum?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir sözcüğün anlamını çoğu zaman çevresindeki sözcükler gösterir. Buna bağlam denir. Bilmediğin sözcüğü cümlenin geri kalanından tahmin edersin. Birçok sözcüğün birden fazla anlamı vardır; hangisinin kullanıldığını da bağlam belirler.

Bağlamdan anlam ve çok anlamlı sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler nedir?

Kısa cevap: Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcükler eş anlamlıdır: cevap, yanıt. Anlamı benzer ama tam aynı olmayanlar yakın anlamlıdır. Anlamca karşıt olanlar zıt anlamlıdır: uzun, kısa. Yazılışı aynı, anlamı farklı olanlar ise eş seslidir.

Kardeşin “Bu çanta kara mı, siyah mı?” diye sordu. Güldün, çünkü ikisi aynı renk.

Eş anlamlı

Eş ve zıt anlamlı sözcükleri 4. sınıfta tanımıştın. Yazılışları farklı, anlamları aynı sözcüklere eş anlamlı sözcük denir: siyah ve kara, cevap ve yanıt. Biri ötekinin yerine geçer, cümlenin anlamı değişmez.

Yakın anlamlı

Anlamları benzeyen ama tam aynı olmayan sözcüklere yakın anlamlı sözcük denir. “Yorgun” ile “bitkin” böyledir; bitkin, çok yorgun demektir. Birini ötekinin yerine koyunca anlam biraz değişir.

Zıt anlamlı ve eş sesli

Anlamca birbirinin karşıtı olan sözcükler zıt anlamlıdır: erken ve geç, açık ve kapalı. Zıt sözcük cümleye tam ters bir anlam verir.

Yazılışı aynı, anlamı bambaşka sözcüklere eş sesli sözcük denir. “Yüz” bir sayıdır; yüz aynı zamanda başımızın ön yüzüdür. Hangisi olduğunu yine cümle söyler.

Dört bağı nasıl ayırırım?
BağNasıl anlarım?Örnek
Eş anlamlıYerine koyunca anlam aynı kalır.kara, siyah
Yakın anlamlıYerine koyunca anlam biraz değişir.yorgun, bitkin
Zıt anlamlıAnlam tam tersine döner.erken, geç
Eş sesliYazılış aynı, anlam başka.yüz (sayı), yüz (surat)
Örnek paragraf

Ninem yüz yaşına yakın ama yüzünde hep bir gülümseme var. Kardeşim açık mavi, ben koyu mavi bir gömlek giymiştim. Ninem sorularımıza uzun uzun cevap verdi. Her yanıtında bizi güldürdü. Akşam hepimiz yorgunduk; kardeşim ise bitkin düşüp koltukta uyudu. Paragraftaki sözcük çiftlerini nasıl gruplarız?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Aynı yazılan sözcüklere bak: iki “yüz” iki ayrı anlamda, eş sesli.
  2. Yerine konabilenleri bul: cevap ve yanıt eş anlamlı; yorgun ve bitkin yakın anlamlı.
  3. Karşıt olanı ara: açık ve koyu zıt anlamlı.

Cevap: Paragrafta dört bağın dördü de var.

Akılda kalsın: Sözcüğü ötekinin yerine koy: anlam aynıysa eş, biraz değişiyorsa yakın, tersine dönüyorsa zıt anlamlıdır. Yazılış aynı, anlam başkaysa eş seslidir.
Burslulukta

Nasıl sorulurCümlelerde koyu yazılan sözcükler verilir; hangilerinin eş, zıt ya da eş sesli olduğu sorulur.

TuzakEş sesli sözcüğü eş anlamlı sanmak.

İpucuİki sözcüğü yer değiştir; anlam korunuyorsa eş anlamlıdır, bambaşka bir şey çıkıyorsa eş seslidir.

⇄Sözcük çiftleri

Her sözcük çiftini aralarındaki bağla eşleştir.

?Soru çöz öncüllü

I. Köprüden geçerken çayın sesini dinledik, sonra sıcak bir çay içtik.
II. Gemi karaya yanaştı; yolcuların çoğu kara mont giymişti.
III. Bu uzun yol bizi yordu, öteki yol daha kısa.

Bu cümlelerin hangilerinde koyu yazılan sözcükler eş seslidir?

✓ B. I'de ilk “çay” akarsu, ikincisi içecektir. II'de “kara” önce toprak parçası, sonra renktir. İkisinde de yazılış aynı, anlam başkadır. III'teki uzun ve kısa zıt anlamlıdır. A, II'yi gözden kaçırır; C ve D zıt anlamlıyı eş sesliyle karıştırır.

?Soru çöz sözcük kartı

Deniz, sözcük çiftlerini ve aralarındaki bağı bir karta yazdı.

Deniz hangi satırda yanlışlık yapmıştır?

✓ C. Mevsim “yaz” ile “yazmak” yalnız yazılışta aynıdır: eş sesli. Seyretmek bir süre bakmaktır; B'yi seçen bu yakın anlamı eş anlam sanır.
SÖZ VARLIĞI · DEYİM

Deyim, atasözü, kalıp söz: dilimizin hazır sözleri

MEB 5. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Deyim, atasözü ve kalıp söz arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Deyim, sözcüklerin kendi anlamından ayrılan kalıplaşmış bir sözdür: eli açık. Atasözü, deneyimden doğmuş, öğüt veren kısa bir cümledir. Kalıp söz ise belli durumlarda hep aynı biçimde söylenir: Geçmiş olsun.

Arkadaşın “Matematik ödevinde ter döktüm.” dedi. Belki hiç terlemedi ama çok uğraştı. Bu söz bir deyimdir.

Deyim

Deyim ve atasözlerini 4. sınıfta da okudun; şimdi onları ayıracağız. Deyim, sözcüklerin kendi anlamından ayrılan kalıplaşmış bir sözdür. “Göz kulak olmak” birine dikkat edip onu korumak demektir. Deyimin sözcükleri değiştirilemez; “kulak göz olmak” denmez.

Atasözü

Atasözü, atalarımızın deneyiminden doğan kısa bir öğüttür. “Damlaya damlaya göl olur.” küçük birikimlerin zamanla büyüdüğünü söyler. Atasözü tek başına bir cümledir.

Kalıp söz

Kalıp söz, belli durumlarda hep aynı biçimde söylenir. Hasta birine “Geçmiş olsun.”, çalışan birine “Kolay gelsin.” deriz.

Üç hazır söz
TürNe yapar?Örnek
DeyimBir durumu renkli anlatır.eli açık (cömert)
AtasözüÖğüt verir, genel bir yargı bildirir.Ağaç yaş iken eğilir.
Kalıp sözBelli bir durumda söylenir.Afiyet olsun.
Örnek paragraf

Mahallemizin bakkalı Hasan Amca'nın eli çok açıktır. Küçük kardeşim her gün kumbarasına birkaç lira attı. Bir yılın sonunda bisiklet alacak kadar para biriktirdi. Hasan Amca bunu duyunca gülümsedi: “Damlaya damlaya göl olur.” Kardeşim de ona “Sağ olun.” dedi. Bu paragrafta hangi hazır sözler var?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Kendi anlamından ayrılan sözü bul: “eli açık” deyimdir, cömert demektir.
  2. Öğüt veren cümleyi bul: “Damlaya damlaya göl olur.” atasözüdür.
  3. Belli bir durumda söylenen sözü bul: teşekkür için “Sağ olun.” kalıp sözdür.

Cevap: Bir deyim, bir atasözü, bir kalıp söz.

Akılda kalsın: Deyim anlatır, atasözü öğüt verir, kalıp söz duruma uyar.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir paragraf verilir, ona en uygun atasözü sorulur. Kavramlar deyimli cümlelerle de eşleştirilir.

TuzakDeyimi sözcüklerin kendi anlamıyla okumak.

İpucuÖnce paragrafın mesajını kendi cümlenle söyle, sonra aynı mesajı veren atasözünü seç.

▭Kendin yaz kalıp söz

Seçenek yok, kalıp sözü kendin yaz. Komşumuz yeni evine taşındı; ona “” dedik. Annem sofrayı kurdu; yemeğe başlarken birbirimize “” dedik. Okul bahçesini süpüren görevliye de “” dedik.

?Soru çöz çizelge · uygun atasözü

Ayşe'nin sınav haftası aşağıdaki çizelgededir.

Bu çizelgede anlatılanlara en uygun atasözü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Ayşe tekrarı her gün erteledi ve son geceye sıkıştı; atasözü de işi ertelememeyi öğütler. B küçük yaşta eğitimi, C komşuların birbirine ihtiyacını, D gereksiz görüneni saklamayı anlatır.
ANLAM · SÖZCÜK

Çağrışım, ikileme, pekiştirme: sözcüklerle anlamı güçlendirmek

MEB 5. sınıf · Okuma: söz varlığı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcükler eş anlamlıdır: cevap, yanıt. Anlamı benzer ama tam aynı olmayanlar yakın anlamlıdır. Anlamca karşıt olanlar zıt anlamlıdır: uzun, kısa. Yazılışı aynı, anlamı farklı olanlar ise eş seslidir.

Eş, yakın, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çağrışım, ikileme ve pekiştirme cümleye ne katar?

Kısa cevap: Çağrışım, bir sözcüğün aklımıza getirdiği başka sözcüklerdir: kar, kardan adam, eldiven. İkileme, anlamı güçlendirmek için iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır: yavaş yavaş. Pekiştirme ise tek bir sözcüğün anlamını artırır: beyaz, bembeyaz.

Biri “yaz tatili” dediğinde aklına neler geliyor? Deniz, dondurma, uzun günler… Bu sözcükler kendiliğinden gelir.

Çağrışım

Bir sözcüğün aklımızda uyandırdığı başka sözcüklere çağrışım denir. “Okul” sözcüğü zili, teneffüsü, sırayı çağırır. Yazarlar çağrışımla okurun gözünde bir resim çizer.

Bir sözcük, aklımızda bütün bir sözcük ağını uyandırır.Görsel: Sınav Defteri

İkileme

Anlamı güçlendirmek için iki sözcüğün yan yana kullanılmasına ikileme denir. “Yavaş yavaş, koşa koşa, eğri büğrü, er geç” birer ikilemedir. İlk konudaki eş anlamlılar da ikileme kurar: yorgun argın. İkileme bir tekrar hatası değildir; cümleye canlılık katar.

Pekiştirme

Bir sözcüğün anlamını güçlendirmek için başına ses eklenmesine pekiştirme denir. Beyaz bir gömlek temizdir, bembeyaz bir gömlek ise pırıl pırıldır. Masmavi, kapkara ve yemyeşil de böyle kurulur.

Örnek paragraf

Yağmur dinince sokağa çıktık. Gökyüzü masmaviydi, ağaçların yaprakları yemyeşil parlıyordu. Çocuklar koşa koşa parka gitti. Ben de su birikintilerinin üstünden atlaya atlaya yürüdüm. Islak toprağın kokusu burnuma doldu. Aklıma hemen dedemin bahçesi ve suladığımız domatesler geldi. Bu paragrafta ikileme, pekiştirme ve çağrışım nerede?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Yan yana iki sözcüğe bak: “koşa koşa” ve “atlaya atlaya” ikilemedir.
  2. Başı güçlenmiş sözcüğü bul: “masmavi” ve “yemyeşil” pekiştirmedir.
  3. Aklı başka yere götüren sözcüğü bul: toprak kokusu dedenin bahçesini çağrıştırıyor.

Cevap: İki ikileme, iki pekiştirme ve bir çağrışım var.

Akılda kalsın: Çağrışım aklı başka sözcüklere götürür. İkileme iki sözcüğü yan yana koyar. Pekiştirme tek bir sözcüğün anlamını güçlendirir.
Burslulukta

Nasıl sorulurNumaralı cümleler ya da kısa bir metin verilir; ikileme ya da pekiştirmenin hangi cümlede olduğu sorulur.

Tuzak“mavi mavi” gibi bir ikilemeyi pekiştirme sanmak.

İpucuİki ayrı sözcük görürsen ikileme, tek sözcüğün başı güçlenmişse pekiştirmedir.

?Soru çöz numaralı cümle

(I) Cumartesi sabahı annemle pazara gittik. (II) Tezgâhlarda kıpkırmızı domatesler vardı. (III) Annem sebzeleri tek tek seçti. (IV) Dönüşte ağır ağır yürüyüp sohbet ettik.

Numaralanmış cümlelerin hangisinde pekiştirme vardır?

✓ C. “Kıpkırmızı”, kırmızı sözcüğünün başına ses eklenerek güçlendirilmiştir. B'deki “tek tek” ve D'deki “ağır ağır” iki sözcüklü ikilemedir; bunları seçen, ikilemeyi pekiştirmeyle karıştırır. A'da ne ikileme ne pekiştirme vardır.

?Soru çöz çağrışım ağı

Elif, “kış” sözcüğünü duyunca aklına gelenleri defterine çizdi.

Elif'in yazdıklarından hangileri “kış” sözcüğünün çağrışımı olabilir?

✓ B. Kartopu kar yağınca, soba soğuk günlerde akla gelir. Karpuz ise yaz meyvesidir; “kış” onu çağırmaz. A sobayı unutur; C ve D, kışla ilgisi olmayan karpuzu da çağrışım sayar.

6. sınıfta bu konunun devamı 6. Sınıf Türkçe serisindeki Sözcükte anlam sayfasında.

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Bilmediğim bir sözcüğün anlamını cümleden nasıl bulurum?

    Kontrol et

    Bir sözcüğün anlamını çoğu zaman çevresindeki sözcükler gösterir. Buna bağlam denir. Bilmediğin sözcüğü cümlenin geri kalanından tahmin edersin. Birçok sözcüğün birden fazla anlamı vardır; hangisinin kullanıldığını da bağlam belirler.

    Konuya dön: Bağlamdan anlam ve çok anlamlı sözcükler

    Yapabiliyor musun?
  2. Eş anlamlı, yakın anlamlı, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler nedir?

    Kontrol et

    Yazılışı farklı, anlamı aynı sözcükler eş anlamlıdır: cevap, yanıt. Anlamı benzer ama tam aynı olmayanlar yakın anlamlıdır. Anlamca karşıt olanlar zıt anlamlıdır: uzun, kısa. Yazılışı aynı, anlamı farklı olanlar ise eş seslidir.

    Konuya dön: Eş, yakın, zıt anlamlı ve eş sesli sözcükler

    Yapabiliyor musun?
  3. Deyim, atasözü ve kalıp söz arasındaki fark nedir?

    Kontrol et

    Deyim, sözcüklerin kendi anlamından ayrılan kalıplaşmış bir sözdür: eli açık. Atasözü, deneyimden doğmuş, öğüt veren kısa bir cümledir. Kalıp söz ise belli durumlarda hep aynı biçimde söylenir: Geçmiş olsun.

    Konuya dön: Deyim, atasözü ve kalıp söz

    Yapabiliyor musun?
  4. Çağrışım, ikileme ve pekiştirme cümleye ne katar?

    Kontrol et

    Çağrışım, bir sözcüğün aklımıza getirdiği başka sözcüklerdir: kar, kardan adam, eldiven. İkileme, anlamı güçlendirmek için iki sözcüğün yan yana kullanılmasıdır: yavaş yavaş. Pekiştirme ise tek bir sözcüğün anlamını artırır: beyaz, bembeyaz.

    Konuya dön: Çağrışım, ikileme ve pekiştirme

    Yapabiliyor musun?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?5. Sınıf Türkçe soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →