Yeni kavram: tanımı örnekle kur, karşı örnekle sına
ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 7 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTanımlı işlem kuralı yalnız örneklerle verildiğinde kural nasıl bulunur, aday kural nasıl sınanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tanımlı işlemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Kural sözle değil örneklerle verildiyse ilk örnekten birkaç aday kural yaz, adayları ikinci ve üçüncü örnekte sına, tutmayanları ele. Bütün örneklere uyan kural kalınca soruya uygulanır. Tek bir örneğe uyan kural kanıt değildir; çoğu set ilk örneğe uyan yanlış bir adayı bilerek bırakır.
✎Konu anlatımı
ALES ve DGS'de “… sayı denir” diye tanımlanan yeni kavram soruları nasıl çözülür, I, II, III öncülleri nasıl sınanır?
Kısa cevap: Soruda ilk kez tanımlanan kavram (“… sayıya öncü sayı denir”) önce sembolle yazılır, sonra bir örnek kurularak tanım denenir. “Kesinlikle doğrudur” öncülü bütün örneklerde tutmalıdır; tek karşı örnek onu düşürür. Sayım ve en büyük-en küçük sorularında tanım rakamlar arasında bir denkleme çevrilir, rakam sınırları (0–9, ilk rakam 0 değil) uygulanır.Bir kütüphaneye yeni bir raf kuralı gelir: “Raf numarasının ilk rakamı öteki iki rakamın toplamıysa kitap öncelikli rafa konur.” Görevli kuralı ezberlemez; iki numara deneyip kuralı eline alır.
Sayısal testte bazı setler hiç duymadığın bir kavramla açılır: “öncü sayı”, “güçlü sayı”, “dengeli sayı”. Bu adlar matematikte yoktur; kavram o soruda tanımlanır ve senden ondan sonuç çıkarman istenir. Eski tam kitapçıklarda seyrek ama düzenli görülen bir tiptir; bağımsız sorular arasında tek soru olarak da çıkar. Tanımlı işlemler sayfasında gördüğümüz rakam kurallarından farkı, burada bir işlem değil bir özellik tanımlanmasıdır: sayı ya o özelliğe sahiptir ya değildir.
Yöntem: sembol, örnek, karşı örnek
- Tanımı sembolle yaz: “ABC üç basamaklı, A = B + C”. Sözle verilen tanım sembole çevrilince gizli koşullar görünür (A ≠ 0).
- Bir örnek kur, tanımı onunla doğrula: 523 için 5 = 2 + 3. Tanımı yanlış anladıysan bunu ilk örnekte fark edersin.
- Öncül için karşı örnek ara: uç rakamları (0, 1, 9) dene. Tek karşı örnek “kesinlikle” sözünü düşürür.
- Karşı örnek çıkmıyorsa nedenini yaz: birkaç örneğin tutması kanıt değildir; genel bir gerekçe (A = B + C ise toplam 2A) öncülü kesinleştirir.
1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Üç basamaklı ABC sayısında yüzler basamağındaki rakam, öteki iki rakamın toplamına eşitse (A = B + C) bu sayıya öncü sayı denir. Örneğin 523 ve 532 öncü sayıdır; 352 değildir (3 ≠ 5 + 2).
1. Rakamları toplamı 10 olan kaç tane öncü sayı vardır?
- Tanımı toplama yerleştir: A + (B + C) = A + A = 2A = 10 → A = 5.
- B + C = 5: B, 0'dan 5'e kadar her değeri alır, C = 5 − B. Sayılar 505, 514, 523, 532, 541, 550.
Cevap: 6
2. I. Her öncü sayının rakamları toplamı çifttir. II. Bir öncü sayının birler basamağındaki rakam, yüzler basamağındakinden büyük olamaz. III. Onlar basamağı 0 olan öncü sayı yoktur. ifadelerinden hangileri kesinlikle doğrudur?
- I: rakamlar toplamı her zaman 2A'dır, yani çifttir. Kesin.
- II: C = A − B ve B en az 0 olduğundan C, A'yı geçemez. Kesin.
- III: karşı örnek ara, 0'ı dene: B = 0 ise A = C; 101, 202, 303 öncü sayıdır. III düşer.
Cevap: I ve II
3. Rakamları birbirinden farklı öncü sayıların en büyüğü ile en küçüğü arasındaki fark kaçtır?
- En büyük: A = 9; 990'da 9 tekrar eder, onlar basamağını bir azalt: B = 8, C = 1 → 981.
- En küçük: A = 1 ve A = 2 için bütün öncü sayılarda tekrar var (101, 110, 202, 211, 220). A = 3: 303 tekrarlı, 312 uygun.
- 981 − 312 = 669. “Farklı” koşulunu atlayan 990 − 101 = 889 bulur.
- Denetim: tanıma geri koy: 9 = 8 + 1 ve 3 = 1 + 2; iki sayının da rakamları farklı.
Cevap: 669
Karşı örneğin gücü en çok genellemede görülür. 220, 330 ve 550 öncü sayıdır ve üçü de 11'e bölünür; ama “öncü sayılar 11'e bölünür” sonucu çıkmaz: 734 öncüdür (7 = 3 + 4), 11'e bölünmez. Üç örnek bir öncülü kanıtlamaz, bir karşı örnek düşürür.
✔ Doğru
- Tanımı sembolle yaz, verilen örnekle dene.
- “Kesin” öncülde önce karşı örnek ara: 0, 1, 9.
- Genel gerekçeyi (toplam = 2A) bulunca öncülü kesinleştir.
✘ Sık yapılan hata
- Birkaç örnek tuttu diye öncülü kesin saymak.
- “Rakamları farklı”, “üç basamaklı” koşulunu atlamak.
- Tanımı ters okumak: A = B + C yerine B = A + C.
Nasıl sorulur“… koşulunu sağlayan sayılara X sayı denir” tanımı ve bir örnek verilir; sorular “kaç tane X sayı vardır”, “en büyük X sayı kaçtır” ya da “I, II ve III'ten hangileri kesinlikle doğrudur” biçimindedir.
TuzakTanımdaki gizli koşulu (üç basamaklı, rakamları farklı) atlamak ve birkaç örneğe bakıp genelleme yapmaktır.
?Soru çöz
İki basamaklı AB sayısında rakamların çarpımı rakamların toplamından büyükse (A · B > A + B) bu sayıya güçlü sayı denir. Örneğin 34 güçlüdür (12 > 7), 22 değildir (4 = 4). Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?
↕Çözüm adımlarını sırala tanım sınama
- Öncül için 0, 1, 9 gibi uç rakamlarla karşı örnek ara
- Tanımı sembolle yaz (ör. A = B + C)
- Karşı örnek yoksa genel gerekçeyi yazıp öncülü kesinleştir
- Bir örnek kurup tanımı onunla doğrula