Algoritma ve kodlama: adım izleme, şifreleme ve düzenekler

Bir algoritmayı tabloyla adım adım izlemeyi, döngünün ne zaman durduğunu, şifreleme kuralını tersine çalıştırmayı ve düzeneklerde periyodu bulmayı öğren.

6 durakALES · DGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SET · ALGORİTMA

İzleme tablosu: her değişkene bir sütun, her tura bir satır

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanımlı işlem ve rakam sorularında “rakamları farklı”, “sıfırdan farklı” gibi kısıtlar sayımı nasıl değiştirir?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Tanımlı işlemler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kural metnindeki küçük ifadeler sayımı değiştirir: “rakamları farklı” tekrarı yasaklar, “sıfırdan farklı rakamlarla” 0'ı çıkarır, “üç basamaklı” ilk rakamda 0'ı yasaklar, “baştaki sıfırlar atılır” 0'lı sayıları geri getirir. Verilen örnek kısıtı göstermeyebilir. Saymadan önce kısıt listesini yaz, sonra 0 içeren bir uç sayıyla denetle.

Gizli kısıtlar: sıfır, farklı rakam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ALES'te algoritma sorusu nasıl çözülür, adım adım verilen işlemler izleme tablosuyla nasıl takip edilir?

Kısa cevap: Algoritma setinde numaralı adımlar bir ya da birkaç değişkeni (A, B, sayaç) değiştirir ve bir koşul sağlanınca durur. Çözüm, değişkenleri sütun, turları satır yapan bir izleme tablosudur: her adımı sırayla uygula, değişen değeri yaz, tur sonunda durma koşulunu güncel değerle denetle. Kafadan izlemek, en sık hata olan bir tur kaydırmayı getirir.

Bir depo görevlisi koli sayımını bir yönergeyle yapar: “Rafta tek sayıda koli varsa birini deftere yaz, rafı ikiye böl, raf boşalınca dur.” Yönergeyi doğru uygulayan herkes aynı sayıya ulaşır; sırayı karıştıran ulaşamaz.

Eski tam kitapçıklarda algoritma ve kodlama setleri, ALES'te DGS'ye göre daha sık görülen bir tiptir. Bilgi kutusu genellikle 3–5 numaralı adımdan oluşur: başlangıç değerleri, bir ya da iki işlem, bir koşul ve “değilse 2. adıma dön”. Programlama bilgisi gerekmez; gereken tek şey sırayı bozmamak. Tanımlı işlemler sayfasında gördüğümüz kural tek seferde uygulanıyordu; burada aynı kural bir döngüde tekrar tekrar çalışır.

Yöntem: akışı çiz, tabloyu kur

Dört adım, bir döngü: tek A'lar B'de birikir, A her turda yarıya iner, A = 0 olunca döngü biter.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü set · temel · hedef süre ≈ 5 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Pozitif bir n tam sayısı için şu algoritma uygulanır. 1. A = n, B = 0 al. 2. A tek ise B'ye A'yı ekle. 3. A'yı 2'ye böl, kalanı at. 4. A = 0 ise B'yi yaz ve dur; değilse 2. adıma dön.

1. n = 13 için algoritmanın çıktısı kaçtır?

İzleme tablosu (n = 13)
TurA (tur başı)A tek mi?BA (tur sonu)
113evet136
26hayır133
33evet161
41evet170 → dur
  1. Her tur bir satır: önce tek mi diye bak, sonra B'yi güncelle, en son A'yı böl.
  2. 4. turda A = 0 olur; o anki B yazılır.

Cevap: 17

2. n = 20 için algoritmanın çıktısı kaçtır?

  1. A: 20 → 10 → 5 → 2 → 1 → 0; beş tur.
  2. Tek değerler yalnız 5 ve 1: B = 5 + 1 = 6.

Cevap: 6

3. 1'den 49'a kadar olan tam sayılardan kaçı n olarak alınırsa çıktı 1 olur?

  1. Tabloya bakınca kuralı söyle: B, A'nın aldığı tek değerlerin toplamıdır. A son turda her zaman 1'dir, bu yüzden B en az 1.
  2. B = 1 için 1'den önceki bütün değerler çift olmalı: A her turda tam yarıya inmeli, yani n 2'nin kuvveti.
  3. 1, 2, 4, 8, 16, 32.

Cevap: 6

✔ Doğru

  • Her değişkene sütun aç, her turu bir satıra yaz.
  • Adımları yazıldığı sırayla uygula.
  • Birkaç turdan sonra kuralı sözle söyle (B = tek değerlerin toplamı).

✘ Sık yapılan hata

  • A'yı bölüp sonra tek mi diye bakmak (sırayı çevirmek).
  • Son turu atlamak: A = 1 iken yapılan eklemeyi unutmak.
  • Kafadan izleyip bir değeri bir tur kaydırmak.
Akılda kalsın: Algoritmada sıra bilginin kendisidir. Tabloyu kur, adımları yazıldığı sırayla işle; iki üç turdan sonra döngünün ne biriktirdiğini sözle söyle, “kaç tane n” sorusu o cümleyle çözülür.
Sınavda

Nasıl sorulurNumaralı adımlarla bir algoritma verilir; sorular “n = … için çıktı kaçtır”, “algoritma durduğunda sayaç kaçtır” ve “çıktısı … olan kaç sayı vardır” biçimindedir.

TuzakAdımların sırasını çevirmek, son turdaki işlemi atlamak ve izleme tablosu kurmadan kafadan ilerlemektir.

?Soru çöz

Pozitif bir n tam sayısı için şu algoritma uygulanır. 1. A = n, K = 0 al. 2. A, 3'e bölünüyorsa A'yı 3'e böl; bölünmüyorsa A'dan 1 çıkar. 3. K'yi 1 artır. 4. A = 1 ise K'yi yaz ve dur; değilse 2. adıma dön. n = 40 için çıktı kaçtır?

✓ B. A: 40 → 39 → 13 → 12 → 4 → 3 → 1; her ok bir tur, K = 6. A 5, son turu (3 → 1) saymamaktır; C 7, başlangıç değeri 40'ı da bir tur saymaktır; D 13, sayaç yerine ikinci turdaki A değerini okumaktır.

↕Çözüm adımlarını sırala izleme tablosu

  1. Tur sonunda durma koşulunu güncel değerlerle denetle
  2. Her değişkene bir sütun aç, başlangıç değerlerini yaz
  3. Koşul sağlanınca istenen değişkeni oku
  4. Adımları yazıldığı sırayla uygula, değişen değeri satıra yaz
TUZAK · DURMA KOŞULU

Döngünün durma koşulu: bir tur erken, bir tur geç

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Algoritma sorularında döngü ne zaman durur, “küçükse dur” ile “küçük ya da eşitse dur” koşulu sonucu nasıl değiştirir?

Kısa cevap: Döngü, durma koşulu ilk kez sağlandığı turda biter; koşul hangi değerlerle ve adımların hangisinden sonra denetleniyorsa o değerlerle sınanır. “<” ile “≤”, “>” ile “≥” arasındaki fark eşitlik anında bir tur kaydırır. Başlangıç değeri soruluyorsa “çıktı k” koşulu iki eşitsizliğe çevrilir: (k − 1). turda durmamalı, k. turda durmalı.

Bir otopark bariyeri “içerideki araç sayısı kapasiteyi geçerse kapan” diye ayarlanmış; kapasite 100 iken 100. araç girer, 101. araç da girer. Ayar “kapasiteye ulaşınca kapan” olsaydı 101. araç dışarıda kalırdı.

Algoritma setlerinin ikinci sorusu çoğu zaman durma koşulunu sınar: koşul değişirse çıktı ne olur, ya da çıktının belli bir sayı olması için başlangıç değeri ne olmalı. İlk konudaki izleme tablosu burada da işin kendisidir; tek ek, her satırın sonuna koşul sütunu koymaktır. Koşul satırda ilk kez “evet” olduğunda dur; sonraki satırları yazma.

Durma koşulunda dikkat edilecekler
Neye bakNe yapNeden?
Koşul hangi adımdan sonra?O adıma kadar bütün güncellemeleri yap, sonra sınaT'yi büyütmeden sınamak bir tur erken durdurur.
Kesin mi, eşitlikli mi? (< / ≤)Eşitlik anını ayrıca deneFark yalnız değer sınırın tam üstüne denk gelince çıkar.
Çıktı verildi, başlangıç soruluyor(k − 1). turda durmama, k. turda durma eşitsizliğiİki eşitsizlik başlangıcı bir aralığa sıkıştırır.
Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. 1. S = 100, T = 1, K = 0 al. 2. S'den T'yi çıkar, K'yi 1 artır. 3. T'yi 2 ile çarp. 4. S < T ise K'yi yaz ve dur; değilse 2. adıma dön.

İzleme tablosu (tur sonu değerleri)
K123456
S999793856937
T248163264
S < T?hayırhayırhayırhayırhayırevet

1. Algoritmanın çıktısı kaçtır?

  1. Koşul T ikiye katlandıktan sonra sınanır: 6. turda S = 37, T = 64 ve 37 < 64.
  2. Karşılaştırma için: T katlanmadan sınansaydı 6. turda 37 < 32 olmaz, döngü 7. turda biterdi; adım sırası sonucu değiştirir.

Cevap: 6

2. 4. adımdaki koşul “S < 0 ise K'yi yaz ve dur” olsaydı çıktı kaç olurdu?

  1. Tablo 6. turda durmaz (S = 37). 7. turda 37 − 64 = −27 < 0.

Cevap: 7

3. 1. adımda S'ye 100 yerine pozitif bir x tam sayısı veriliyor, öteki adımlar aynı kalıyor. Çıktı 4 ise x kaç farklı değer alabilir?

  1. Çıkarılanlar 1, 2, 4, 8, …: izleme tablosunda S'den sırayla 1, 3, 7, 15 eksilmiş. k. turun sonunda çıkarılan toplam 1 + 2 + … = 2k − 1, T = 2k.
  2. 3. tur sonu S = x − 7, T = 8; 4. tur sonu S = x − 15, T = 16.
  3. 3. turda durmamalı: x − 7 ≥ 8 → x ≥ 15 (daha önceki turlar da böylece geçilir).
  4. 4. turda durmalı: x − 15 < 16 → x ≤ 30.
  5. Denetim: uç değerleri algoritmaya koy: x = 15 iken 3. tur 8 < 8 değil, sürer; x = 30 iken 4. tur 15 < 16, durur.
  6. 15'ten 30'a: 30 − 15 + 1 = 16.

Cevap: 16

✔ Doğru

  • Koşulu, kendinden önceki bütün adımlar uygulanmışken sına.
  • Eşitlik anını “<” ve “≤” için ayrı dene.
  • Aralık bulunca iki ucu da algoritmayla sına.

✘ Sık yapılan hata

  • Koşulu T güncellenmeden sınayıp bir tur erken durmak.
  • “>” ile “≥” farkını eşitlik anında görmemek.
  • Aralıktaki değer sayısını 30 − 15 = 15 bulmak (iki uç dahil +1).
Akılda kalsın: Durma koşulu bir kapıdır: kapıya gelmeden önce o turun bütün işlerini bitir. Eşitlik işaretini gör: “<” ile “≤” tam sınırda bir tur fark yaratır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir döngü ve durma koşulu verilir; sorular “çıktı kaçtır”, “koşul … olsaydı çıktı ne olurdu” ve “çıktı … ise başlangıç değeri en az/en çok kaçtır, kaç farklı değer alır” biçimindedir.

TuzakKoşulu güncellemeden önce sınamak, eşitlikli koşulu kesin koşul gibi okumak ve aralıktaki tam sayıları sayarken bir eksik saymaktır.

?Soru çöz

Bir sayaç P = 1 ve G = 0 ile başlar. Her turda P 3 ile çarpılır ve G 1 artırılır; tur sonunda durma koşulu sağlanıyorsa G yazılır ve sayaç durur. Durma koşulu “P ≥ 243” iken çıktı a, “P > 243” iken çıktı b'dir. Buna göre a + b kaçtır?

✓ D. P sırasıyla 3, 9, 27, 81, 243. “≥” ile 243'te durur: a = 5. “>” ile 243 yetmez, bir tur daha: P = 729, b = 6; toplam 11. A 10, iki koşulu aynı sanmaktır (5 + 5); B 12, ikisinde de bir tur fazla saymaktır (6 + 6); C 9, “≥” koşulunda 243'e ulaşılan turu saymayıp a'yı 4 almaktır.

▭Sen çöz yeni mini set

1. S = 60, T = 5, K = 0 al. 2. S'den T'yi çıkar, K'yi 1 artır. 3. T'yi 5 artır. 4. S < T ise dur; değilse 2. adıma dön. Algoritma durduğunda K = , S = olur.

YÖNTEM · TERSİNE

Çıktıdan girdiye: her adımı geri al, dalları say

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplam tutar ya da toplam puan verilip parçalar sorulan senaryo sorularında olası durumlar nasıl bulunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Senaryo ve kural problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kural ve sonuç verilip girdi sorulduğunda kural sondan başa geri alınır: önce en son uygulanan adım (indirim, sabit ücret) kaldırılır, sonra kalan denklem çözülür. İki bilinmeyen tek denklemdeyse tam sayı çözümler bir tabloda listelenir; soru bu listeden “en az”, “en çok” ya da “kaç farklı” cevabı ister.

Tersine kurgu: toplamdan parçaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Algoritma sorusunda çıktı verilip girilen sayı sorulduğunda nasıl geriye gidilir, kaç farklı girdi olabileceği nasıl bulunur?

Kısa cevap: Çıktı verilip girdi sorulduğunda algoritma sondan başa çalıştırılır: her adım için “hangi değer bu sonucu verir?” diye sorulur. Kural koşullu ise (çiftse böl, tekse ekle) bir değerin birden çok öncülü olabilir; bunlar bir geri ağaç olarak yazılır. Her öncül kuralın koşulunu sağlamalıdır; sağlamayan dal kesilir. Ağacın son katı, olası girdilerdir.

Bir kargo takip sistemi yalnız son durağı gösterir; müşteri hizmetleri paketin hangi şubeden çıkmış olabileceğini aktarma çizelgesini tersten izleyerek bulur. Bazı duraklara iki şubeden yol gelir.

Senaryo ve kural problemleri sayfasında gördüğümüz tersine kurguda son adım ilk geri alınıyordu; tanımlı işlemler sayfasında gördüğümüz ters işlemde de sonuçtan rakama gidiliyordu. Algoritmada fark, kuralın bir koşula bağlı olmasıdır: “sayı çiftse yarısını al” adımını geri almak 2 ile çarpmaktır, “tekse 1 ekle” adımını geri almak 1 çıkarmaktır; ama ikincisi ancak çıkan sayı gerçekten tekse geçerlidir. Bu yüzden geri giderken her dalda koşul denetimi yapılır.

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Bir makineye pozitif bir tam sayı girildiğinde sayı çiftse yarısı, tekse 1 fazlası çıktı olarak verilir. Bir sayı bu makineden art arda 3 kez geçiriliyor; her geçişin çıktısı bir sonrakinin girdisidir.

1. Makineye 13 girilirse son çıktı kaçtır?

  1. 13 tek → 14; 14 çift → 7; 7 tek → 8.

Cevap: 8

2. Son çıktı 4 ise makineye kaç farklı sayı girilmiş olabilir?

  1. Geri kural: m çıktısını verenler 2m (çift girdi, her zaman) ve m − 1 (ancak m − 1 tekse, yani m çiftse).
  2. 4'ün öncülleri 8 ve 3. 8'in öncülleri 16 ve 7; 3'ün öncülü yalnız 6 (2 çift olduğu için yarıya iner, 3 vermez).
  3. 16 → 32, 15; 7 → 14 (6 çift, dal kesilir); 6 → 12, 5. Son kat: 5, 12, 14, 15, 32.
  4. Denetim: iki ucu ileri sür: 5 → 6 → 3 → 4 ve 32 → 16 → 8 → 4.
Sağdan sola her adım geri alınır; tek sayının tek öncülü vardır (2m), çift sayının iki öncülü (2m ve m − 1). Son kattaki beş sayı olası girdilerdir.Görsel: Sınav Defteri

Cevap: 5

3. Sayı makineden 3 değil 2 kez geçirildiğinde son çıktı 4 ise I. 6 II. 7 III. 8 sayılarından hangileri makineye girilmiş olabilir?

  1. Ek bilgi geçiş sayısını değiştiriyor: ağacın iki adım geri katı {16, 7, 6}.
  2. I ve II olabilir. III: 8 bir adım geri katta; 8 → 4 → 2, iki geçişte 4 vermez.

Cevap: I ve II

✔ Doğru

  • Her geri adımda bütün öncülleri yaz, koşulu sağlamayanı kes.
  • Kaçıncı katta durduğunu geçiş sayısıyla eşle.
  • Bulduğun girdiyi bir kez ileri çalıştırıp denetle.

✘ Sık yapılan hata

  • Yalnız 2m dalını yazıp m − 1 dallarını kaçırmak.
  • m − 1 çift çıktığı hâlde o dalı saymak (2 → 3 diye).
  • Bir kat eksik ya da fazla geri gitmek.
Akılda kalsın: Geri giderken sor: bu sonucu kim verebilir? Koşullu kuralda cevap birden fazladır, ağaç dallanır; her dalı kuralın koşuluyla sına, sonra son katı say.
Sınavda

Nasıl sorulurKoşullu bir kural ve kaç kez uygulandığı verilir; sorular “çıktı … ise girdi kaç farklı değer alır”, “girdi en çok kaçtır” ya da “hangileri girdi olabilir” biçimindedir.

TuzakGeri kuralın koşulunu unutup olmayan dalları saymak, ya da tek dal yazıp öteki girdileri kaçırmaktır.

?Soru çöz tanımlı işlemle karışık

Bir makine, girilen sayıya o sayının rakamları toplamını ekler (örneğin 27 → 27 + 9 = 36). Bir sayı bu makineden art arda iki kez geçirildiğinde 50 elde ediliyor. Makineye girilen sayı kaçtır?

✓ A. Geri git: 50'yi veren sayı 40'larda olmalı; 43 + 7 = 50 tek aday. 43'ü veren: 35 + 8 = 43. B 43, yalnız bir geçiş geri gitmektir; C 40, 50'nin rakam toplamını iki kez çıkarmaktır (40 → 44 → 52); D 36, her adımda çıktının rakam toplamını çıkarmaktır (36 → 45 → 54).

▭Sen çöz geri ağaç

Bir makineye girilen pozitif tam sayı çiftse yarısı, tekse 1 fazlası çıktı olur. Bir sayı makineden art arda 2 kez geçirilince 5 elde ediliyor. Girilen sayı ya ya da olabilir (küçüğü önce yaz).

SET · ŞİFRELEME

Şifreleme: kuralı ileri uygula, geri çöz, olamayanı yakala

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaALES ve DGS'de “… sayı denir” diye tanımlanan yeni kavram soruları nasıl çözülür, I, II, III öncülleri nasıl sınanır?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Soruda ilk kez tanımlanan kavram (“… sayıya öncü sayı denir”) önce sembolle yazılır, sonra bir örnek kurularak tanım denenir. “Kesinlikle doğrudur” öncülü bütün örneklerde tutmalıdır; tek karşı örnek onu düşürür. Sayım ve en büyük-en küçük sorularında tanım rakamlar arasında bir denkleme çevrilir, rakam sınırları (0–9, ilk rakam 0 değil) uygulanır.

Yeni kavram: tanımı sınama

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

ALES'te şifreleme ve kodlama soruları nasıl çözülür, şifrelenmiş sayıdan asıl sayıya nasıl dönülür, hangi kod olamaz nasıl bulunur?

Kısa cevap: Şifreleme setinde bir kural sayıyı koda çevirir: rakamlara konumuna göre ekleme, rakam kaydırma, sırayı ters çevirme ya da asal çarpanların üslerini yazma. Önce kural verilen örnekle denenir; koddan sayıya dönerken adımlar ters sırayla ve ters işlemle uygulanır. “Hangisi kod olamaz” sorusunda sayının gizli kısıtı (ilk rakam 0 değil) koda taşınarak aranır.

Bir okul, sınav kâğıtlarındaki öğrenci numaralarını gizlemek için basit bir kural kullanır; kâğıtları okuyan öğretmen kodu görür, sonuçları giren sekreter kodu geri çözer. İkisi aynı kuralı ters yönlerde çalıştırır.

Eski tam kitapçıklarda şifreleme ve kodlama yalnız sayısal testin setlerinde görülür; harf kuralları ise sözel tarafta seyrek çıkar. Bu setlerde üç soru tipi döner: ileri kodlama, geri çözme ve “olamaz”. Geri çözmenin anahtarı tersine kurguyla aynıdır: son adım ilk geri alınır, ekleme çıkarmaya, “birler basamağını al” ise “eksi çıkarsa 10 ekle”ye döner.

Kural adımı ve geri alınışı
Kural adımıGeri alınışıDikkat
Rakama k ekle, birler basamağını yazk çıkar; eksi çıkarsa 10 ekleGeri dönüş tektir, çünkü rakam 0–9 arasındadır.
Rakamların sırasını ters çevirYine ters çevirEkleme konuma bağlıysa ters çevirmeyle yer değiştiremez: sıra değişince her rakam başka bir ekleme alır.
2ᵃ · 3ᵇ · 5ᶜ → abcabc → 2ᵃ · 3ᵇ · 5ᶜÇarpım koda toplam olarak geçer: üsler toplanır.
Çözümlü set · temel · hedef süre ≈ 5 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Dört basamaklı bir sayı şifrelenirken soldan 1., 2., 3. ve 4. rakamlara sırasıyla 1, 2, 3 ve 4 eklenir; toplam 10 ya da daha büyükse yalnız birler basamağı yazılır. Örneğin 2587'nin şifresi 3711'dir.

1. 4096 sayısının şifresi nedir?

  1. 4 + 1 = 5; 0 + 2 = 2; 9 + 3 = 12 → 2; 6 + 4 = 10 → 0.

Cevap: 5220

2. Şifresi 0835 olan sayı kaçtır?

  1. Konum değerlerini çıkar: 0 − 1 eksi → 10 − 1 = 9; 8 − 2 = 6; 3 − 3 = 0; 5 − 4 = 1.
  2. Denetim: ileri sür: 9601 → 0, 8, 3, 5.

Cevap: 9601

3. A) 0000 B) 1357 C) 9999 D) 2468 kodlarından hangisi bir sayının şifresi olamaz?

  1. Gizli kısıtı koda taşı: ilk rakam 1–9 arasıdır, 1 eklenince 2–9 ya da 0 olur. Şifre 1 ile başlayamaz.
  2. Ötekiler için birer sayı: 0000 ← 9876, 9999 ← 8765, 2468 ← 1234.

Cevap: B (1357)

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Asal çarpanları yalnız 2, 3 ve 5 olabilen sayılar kodlanır: sayı 2ᵃ · 3ᵇ · 5ᶜ ise kodu abc'dir (a, b, c birer rakamdır; çarpan olmayan asalın üssü 0 yazılır). Örneğin 360 = 2³ · 3² · 5 → 321, 45 = 3² · 5 → 021.

1. Kodu 203 olan sayı kaçtır?

  1. 2² · 3⁰ · 5³ = 4 · 1 · 125 = 500.

Cevap: 500

2. Kodları 112 ve 201 olan iki sayının çarpımının kodu nedir?

  1. Uzun yol: 112 → 2 · 3 · 25 = 150; 201 → 4 · 5 = 20; 150 · 20 = 3000 = 2³ · 3 · 5³ → 313.
  2. Kısa yol: çarpımda üsler toplanır, kodlar basamak basamak toplanır: 1 + 2, 1 + 0, 2 + 1.

Cevap: 313

3. Kodlanabilen bir sayı bir tam kare ise I. Kodun bütün rakamları çifttir. II. Kodun rakamları toplamı çifttir. III. Sayı çifttir. ifadelerinden hangileri kesinlikle doğrudur?

  1. I: tam karede her asalın üssü çifttir. Kesin.
  2. II: çift sayıların toplamı çifttir. Kesin.
  3. III: Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme sayfasında gördüğümüz gibi karşı örnek ara: 9 = 3² → 020, tam kare ve tek.

Cevap: I ve II

✔ Doğru

  • Kuralı önce verilen örnekle dene.
  • Geri çözerken son adımı ilk geri al, sonucu ileri denetle.
  • “Olamaz”da sayının kısıtını (ilk rakam ≠ 0) koda taşı.

✘ Sık yapılan hata

  • Geri çözerken eksi çıkan farkı 10 ile tamamlamamak.
  • Konum ekini soldan değil sağdan saymak.
  • Ters çevirme adımını atlamak.
Akılda kalsın: Şifre bir gidiş-dönüş yoludur: ileri kodla, geri çözerken adımları tersten ve ters işlemle yürü. “Olamaz” arıyorsan sayının yasaklarını (ilk rakam 0 değil) koda çevir.
Sınavda

Nasıl sorulurKural ve bir örnek verilir; sorular “… sayısının kodu nedir”, “kodu … olan sayı kaçtır” ve “aşağıdakilerden hangisi bir kod olamaz” biçimindedir; bazen iki kodun toplamı ya da çarpımı istenir.

TuzakGeri çözerken 10'luk tamamlamayı ve sıra çevirmeyi unutmak, “olamaz”da sayının gizli kısıtını görmemektir.

⇄Bilgi eşleştirme sayı → kod

Kural: sayı 2ᵃ · 3ᵇ · 5ᶜ ise kodu abc'dir (ör. 45 = 3² · 5 → 021).

▭Sen çöz yeni mini set

Dört basamaklı bir sayının her rakamına 3 eklenir (toplam 10 ya da daha büyükse yalnız birler basamağı yazılır), sonra rakamların sırası ters çevrilir. Bu kurala göre 1947'nin şifresi , şifresi 5042 olan sayı olur.

SET · DÜZENEK

Anahtar ve lamba düzenekleri: yalnız tek-çift önemlidir

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırla1'den 9'a kadar sayıların satır ve sütun toplamları verilen tabloya yerleştirildiği sorular nasıl çözülür?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Satır ve sütun toplamları verilen tabloya sayı yerleştirirken önce uç toplamlara bakılır: 1–9 rakamlarından üç farklısının toplamı 6 ise küme yalnız {1, 2, 3}, 24 ise yalnız {7, 8, 9} olabilir. Kilitlenen satırlar sütun toplamlarıyla kesiştirilir; birden çok düzen kalırsa “olabilir” ve “kesin” öncülleri bu düzenlerin listesiyle sınanır.

Satır-sütun toplamlı tablo

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düğmeye basınca lambaların yanıp söndüğü düzenek sorularında hangi lambaların yanacağı nasıl bulunur, hangi görünüm olamaz?

Kısa cevap: Her düğme belli lambaların durumunu değiştiriyorsa (yanığı söndürür, sönüğü yakar) basış sırası önemsizdir; yalnız her düğmeye tek mi çift mi basıldığı önemlidir. Çift basış kendini siler. Bir lamba, kendisini değiştiren düğmelere toplam tek sayıda basılmışsa yanar. “Olamaz” sorusunda bu tek-çift sayımından gelen değişmez bir özellik aranır.

Uzun bir koridorun iki ucunda aynı lambayı yakan iki anahtar vardır; kim hangi sırayla basarsa bassın lamba, anahtarlara toplam kaç kez dokunulduğuna göre yanar ya da söner.

Düzenek setleri anahtarlı kutular, ekranlar ya da lambalarla gelir. İlk konudaki izleme tablosu burada da çalışır, ama kısa yolu görmek süreyi yarıya indirir: bir lambayı iki kez değiştirmek onu ilk hâline döndürür. Bu yüzden aynı düğmeye yapılan basışlar çiftler hâlinde silinir, sıra karışmaz. Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme sayfasında gördüğümüz tek-çift çıkarımı burada düzeneğin dilidir.

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Bir panelde L1–L5 lambaları ve P, R, S, T düğmeleri vardır. Her düğme tabloda işaretli lambaların durumunu değiştirir: yanık lambayı söndürür, sönük lambayı yakar. Başta bütün lambalar sönüktür.

Düğme-lamba tablosu
DüğmeL1L2L3L4L5
P✓✓
R✓✓✓
S✓✓
T✓✓✓

1. Düğmelere sırasıyla P, S, P, R basılırsa hangi lambalar yanar?

  1. P iki kez basılmış: birbirini siler. Geriye S ve R kalır.
  2. S: L4, L5; R: L2, L3, L4.
  3. L4 iki kez değişti, sönük; L2, L3, L5 bir kez, yanık.

Cevap: L2, L3 ve L5

2. Düğmelere istenen sırayla ve istenen sayıda basılarak, bütün lambaların sönük olduğu görünüm dahil kaç farklı görünüm elde edilebilir?

  1. Yalnız tek-çift önemli: her düğme ya “basılmış” ya “basılmamış” sayılır, 2⁴ = 16 seçim.
  2. Tablodaki her sütunda tam iki ✓ var: dört düğmenin hepsine birer kez basılınca her lamba iki kez değişir, hepsi sönük kalır.
  3. Bu yüzden her seçim, dört düğmenin tersiyle aynı görünümü verir (P ile RST gibi); 16 seçim 8 görünümdür.

Cevap: 8

3. Düğmelere toplam 3 kez basıldığı biliniyorsa I. Yalnız L1 ve L2 yanar. II. Yalnız L1, L3 ve L4 yanar. III. Yalnız L1, L3 ve L5 yanar. ifadelerinden hangileri olabilir?

  1. Çiftler silinince 3 basıştan tek sayıda düğme kalır: 1 ya da 3 düğme.
  2. I olabilir: P, R, R → yalnız P etkili.
  3. III olabilir: T, S, S → yalnız T etkili.
  4. II'yi yalnız iki düğme verir (P ile R ya da S ile T); tek sayıda düğmeyle elde edilemez.

Cevap: I ve III

✔ Doğru

  • Önce düğme-lamba tablosunu kur.
  • Aynı düğmeye yapılan basışları çiftler hâlinde sil.
  • Toplam basış sayısının tek-çiftliğini kalan düğme sayısına taşı.

✘ Sık yapılan hata

  • Basış sırasını önemli sanıp uzun izleme yapmak.
  • Bir lambayı iki kez değiştirip yanık bırakmak.
  • 16 seçimi 16 farklı görünüm saymak.
Akılda kalsın: Değiştir-düğmelerinde sıra yok, yalnız tek-çift var: çift basış siler, tek basış bir kez sayılır. Lamba, kendi düğmelerine toplam tek sayıda basıldıysa yanar.
Sınavda

Nasıl sorulurDüğmeler, anahtarlar ya da kutu kapakları ve her birinin neyi değiştirdiği verilir; sorular “… sırayla basılırsa hangileri yanar”, “en az kaç basışla … elde edilir”, “kaç farklı görünüm” ya da “… biliniyorsa hangileri olabilir” biçimindedir.

TuzakSırayı önemli sanmak ve aynı görünümü veren farklı seçimleri ayrı saymaktır.

?Soru çöz

Bir düzenekte X düğmesi L1 ve L2, Y düğmesi L2 ve L3, Z düğmesi L1 ve L3 lambalarının durumunu değiştirir (yanığı söndürür, sönüğü yakar). Başta üç lamba da sönüktür. Düğmelere toplam 7 kez basıldığına göre aşağıdakilerden hangisi olamaz?

✓ C. Her basış tam iki lambayı değiştirir; yanık lamba sayısı her basışta 2 artar, 2 azalır ya da aynı kalır, hep çifttir: 3 olamaz. A olur: X'e 7 kez (tek sayıda X); B olur: X, Y, Z'ye birer kez, X ve Y'ye ikişer kez daha (her lamba çift kez değişir); D olur: Y'ye 7 kez.

↕Çözüm adımlarını sırala düzenek

  1. Aynı düğmeye yapılan basışları çiftler hâlinde sil
  2. Tek sayıda değişen lambaları yanık yaz
  3. Düğme-lamba tablosunu kur
  4. Her lambanın kalan düğmelerle kaç kez değiştiğini say
SET · PERİYOT

Kaydırmalı ekran: periyodu bul, kalanla oku

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Her basışta harflerin kaydığı ekran sorularında periyot nasıl bulunur, n. basıştan sonra ekranda ne yazar, iki ekran ne zaman birlikte başa döner?

Kısa cevap: Her basışta aynı kuralla değişen bir ekran bir süre sonra ilk hâline döner; bu basış sayısı periyottur. Periyot, ekran başa dönene kadar elle izlenerek bulunur. n. basıştan sonraki görünüm, n'nin periyoda bölümünden kalanın gösterdiği görünümdür (kalan 0 ise ilk hâl). Birlikte değişen iki ekran, periyotlarının EKOK'u kadar basışta birlikte başa döner.

Bir havalimanı panosunda altı harfli bir kod her saniye iki harf kayar; kod birkaç saniyede bir yeniden okunur hâle gelir. Gece nöbetindeki görevli panonun 100. saniyede ne göstereceğini saatlerce beklemeden bilir.

Düzenek setlerinin bir türünde ekran, kutu sırası ya da çark her basışta aynı kuralla değişir; soru çoğu zaman büyük bir n için görünümü ister. Çözümün iki adımı vardır: önce izleme tablosuyla periyodu bul, sonra n'yi periyoda böl. Periyot ve kalan hesabı Temel Matematik serisinin bölme ve bölünebilme anlatımında, ortak periyot EBOB ve EKOK anlatımında; burada kuralı izleyip periyodu çıkarmaya bakıyoruz.

Her ok bir basıştır. Ekran 1 üç basışta, Ekran 2 dört basışta başa döner; ikisi birlikte ancak EKOK(3, 4) = 12. basışta başa döner.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Bir cihazın iki ekranı vardır; başta Ekran 1'de ABCDEF, Ekran 2'de 12345 yazar. Düğmeye her basıldığında iki ekran birlikte değişir. Ekran 1'de son iki harf başa taşınır (ABCDEF → EFABCD). Ekran 2'de önce son rakam başa taşınır, sonra baştaki iki rakamın yeri değiştirilir (12345 → 51234 → 15234).

1. Düğmeye 7 kez basıldıktan sonra Ekran 2'de ne yazar?

  1. Ekran 2'yi izle: 15234, 14523, 13452, 12345. 4. basışta başa döner: periyot 4.
  2. 7 = 4 · 1 + 3: 3. basıştaki görünüm.

Cevap: 13452

2. İki ekran ilk kez aynı anda başlangıç görünümüne kaçıncı basışta döner?

  1. Ekran 1: EFABCD, CDEFAB, ABCDEF; periyot 3.
  2. Ekran 1, 3'ün katlarında; Ekran 2, 4'ün katlarında başta. İlk ortak kat EKOK(3, 4) = 12.

Cevap: 12

3. İlk 100 basışın kaçında, basıştan hemen sonra Ekran 1'de ABCDEF yazar?

  1. Ekran 1, 3., 6., 9., … basışlardan sonra başta. 100'e kadar 3'ün katları: 100 ÷ 3 = 33, kalan 1.
  2. Başlangıç anı bir basış değildir; sayılmaz.

Cevap: 33

Başlangıç anının sayılıp sayılmadığı, “n. gün” ile “n gün sonra” farkı ve iki uç dahil aralıkta olay sayısı gibi döngü tuzaklarını Uzamsal mantık ve döngüler sayfasında ayrıntılı göreceğiz.

✔ Doğru

  • Ekran başa dönene kadar elle izle; periyodu varsayma.
  • n'yi periyoda böl, kalan kadar ilerle; kalan 0 ise ilk hâl.
  • İki ekranda ortak dönüş için EKOK al.

✘ Sık yapılan hata

  • Periyodu harf sayısı sanmak (Ekran 1'de 6).
  • Başlangıç görünümünü 1. basış saymak.
  • Ortak dönüşü periyotların çarpımı sanmak (periyotlar 4 ve 6 ise 24 değil, 12).
Akılda kalsın: Döngüde iki adım: izle (periyodu bul), böl (kalanla oku). Kalan 0 ise ekran başa dönmüştür. İki döngü EKOK kadar basışta buluşur.
Sınavda

Nasıl sorulurEkran, çark, sıra ya da renk düzeni ve her basıştaki değişim kuralı verilir; sorular “n. basıştan sonra ne yazar”, “ilk kez kaçıncı basışta başa döner”, “iki ekran ne zaman birlikte başa döner” ve “ilk n basışta kaç kez … görünür” biçimindedir.

TuzakPeriyodu harf sayısı sanmak ve başlangıç anını bir basış saymaktır.

?Soru çöz

Bir ekranda 2026 yazmaktadır. Düğmeye her basıldığında ekrandaki ilk rakam en sona taşınır (2026 → 0262). Düğmeye 50 kez basıldıktan sonra ekranda ne yazar?

✓ B. İzle: 0262, 2620, 6202, 2026; periyot 4. 50 = 4 · 12 + 2: 2. basıştaki görünüm 2620. A 0262, bir eksik sayıp 49'a göre okumaktır; C 2026, 50'yi periyodun katı sanmaktır (periyodu 5 ya da 10 almak); D 6202, başlangıcı da bir basış sayıp 51'e göre okumaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kayma → periyot

Bir ekranda her basışta son k harf başa taşınıyor. Ekran kaç basışta ilk hâline döner?

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir sayının çarpım değeri, rakamlarının çarpımıdır. Çarpım değeri 12 olan kaç tane üç basamaklı sayı vardır?

✓ A. Durumlar (rakam üçlüleri): {1, 2, 6} 3! = 6 sıralama, {1, 3, 4} 6 sıralama, {2, 2, 3} 3 sıralama; 6 + 6 + 3 = 15. B 12, {2, 2, 3} üçlüsünü unutmaktır; C 18, iki aynı rakamlı üçlüye de 6 sıralama vermektir; D 3, yalnız üçlüleri sayıp sıralamayı atlamaktır.Kaynak: Tanımlı işlemler · Sayım: “kaç tane sayı”

?Soru 2

3'ün pozitif katları küçükten büyüğe, aralarında boşluk bırakılmadan yan yana yazılarak 36912151821… biçiminde bir rakam şeridi oluşturuluyor. Bu şeridin 30. rakamı kaçtır?

✓ C. Tek basamaklı katlar 3, 6, 9: 3 rakam. 30 − 3 = 27; 27 ÷ 2 = 13, kalan 1 → 14. iki basamaklı katın 1. rakamı: 12 + 13 · 3 = 51 → 5. A 4, tek basamaklı katları unutup saymaya 12'den başlamaktır; B 8, kalanı yok sayıp 13. katın (48) son rakamını almaktır; D 1, 9'u atlayıp tek basamaklı bloğu 2 rakam saymaktır.Kaynak: Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme · Basamak örüntüsü: n. rakam

?Soru 3

Bir kafe bir sürahi limonata için 5 limon, 0,5 kg şeker ve 2,5 litre su kullanır. Depoda 60 limon, 9 kg şeker ve 40 litre su vardır. Bu stokla en çok kaç sürahi limonata yapılabilir?

✓ D. Bölümler: limon 60 ÷ 5 = 12, şeker 9 ÷ 0,5 = 18, su 40 ÷ 2,5 = 16; en küçüğü 12, darboğaz limon. A 9, sayıca en küçük stoğu (9 kg şeker) cevap sanmaktır; B 16, suyun bölümüdür, limon daha önce biter; C 18, en büyük bölümü almaktır.Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Karışım ve üretim seti

?Soru 4

Dört katlı bir sayı piramidinde her kutuya altındaki iki kutunun toplamı yazılıyor. En alt sıra soldan sağa 10, 2, 2, 10 ise tepedeki sayı kaçtır?

✓ D. Tepe = 10 + 3 · 2 + 3 · 2 + 10 = 32 (sıralar: 12, 4, 12 → 16, 16 → 32). A 24, alt sıranın düz toplamıdır; B 28, ortadaki kutuları üç değil iki kez saymaktır (1, 2, 2, 1); C 64, ağırlığı kenarlara vermektir (3, 1, 1, 3). Kenarlar büyük olsa da tepeyi asıl ortadaki sayılar büyütür.Kaynak: Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme · Kurallı tablo: toplam piramidi

?Soru 5

İki basamaklı AB sayısında rakamların çarpımı rakamların toplamından büyükse (A · B > A + B) bu sayıya güçlü sayı denir. Örneğin 34 güçlüdür (12 > 7), 22 değildir (4 = 4). Buna göre aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ A. Rakamlardan biri 1 ise çarpım öteki rakama eşittir, toplam ondan 1 fazladır; çarpım toplamı hiç geçemez. B tek karşı örnekle düşer: 23 güçlüdür (6 > 5) ve tektir; C aynı 23'te 2 rakamı vardır; D 33 güçlüdür (9 > 6), 22'nin güçlü olmaması rakam tekrarından değil, 4 = 4 olmasındandır.Kaynak: Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme · Yeni kavram: tanımı sınama

?Soru 6

Bir şehirde A taksisi 40 TL açılış ücreti ve kilometre başına 25 TL, B taksisi 100 TL açılış ücreti ve kilometre başına 19 TL alır. Yol tam kilometre olarak ölçülürse B taksisinin daha ucuz olduğu en kısa yolculuk kaç kilometredir?

✓ C. Eşitlik: 40 + 25k = 100 + 19k → k = 10; 10 km'de ikisi de 290 TL, 11 km'de A 315, B 309 TL. A 10, eşitlik noktasını “daha ucuz” sanmaktır; B 6, kilometre başı ücret farkını (25 − 19) cevap sanmaktır; D 4, B'nin açılışını A'nın km ücretine bölmektir (100 ÷ 25).Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Tarife karşılaştırma, kırılma noktası

?Soru 7

1'den 6'ya kadar sayıların her biri, 2 satır ve 3 sütunluk bir tablonun karelerine birer kez yazılıyor. Satır toplamları üstte 9, altta 12; sütun toplamları soldan sağa 3, 7 ve 11'dir. Üst satırdaki sayıların çarpımı kaçtır?

✓ B. Uç sütunlar kilitlenir: 3 → {1, 2}, 11 → {5, 6}; orta sütun kalan {3, 4}. Üst satır 9, her sütunun küçüğüdür: 1 + 3 + 5; çarpım 15. A 48, alt satırın (2, 4, 6) çarpımıdır; C 9, çarpım yerine toplamı yazmaktır; D 20, orta sütunun 4'ünü üste koymaktır (1 · 4 · 5): üst satır toplamı 10 olur, 9 değil.Kaynak: Yeni kavramlar ve sayı yerleştirme · Satır-sütun toplamlı tablo

?Soru 8

20 soruluk bir bilgi yarışmasında doğru cevap +4, yanlış cevap −1 puandır; boş bırakılan soru puanı değiştirmez. 55 puan alan bir yarışmacı en çok kaç soruyu boş bırakmış olabilir?

✓ A. 4d − y = 55; d = 14 ise y = 1, boş 20 − 15 = 5; d = 15 ise y = 5, boş 0; d = 16 için y = 9 soru sayısını aşar. En çok boş 5. B 0, öteki olası durumdur (en az boş); C 6, yanlışı yok sayıp 20 − 14 demektir; D 1, yanlış sayısını boş sanmaktır.Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Puanlama ve turnuva kuralı

?Soru 9

Bir bisiklet kiralama noktası 30 TL açılış ücreti ve saat başına 12 TL alır; ücret tam saat üzerinden hesaplanır. Aşağıdakilerden hangisi bir müşterinin ödediği tutar olamaz?

✓ C. Tutar − 30, 12'nin katı olmalı: 160 − 30 = 130, 12'ye bölünmez. A 114 olabilir: 84 ÷ 12 = 7 saat; B 150 olabilir: 120 ÷ 12 = 10 saat; D 186 olabilir: 156 ÷ 12 = 13 saat. Açılış ücretini çıkarmadan 12'ye bölmek, 114 ve 186'yı yanlışlıkla eler.Kaynak: Tanımlı işlemler · “Hangisi olamaz” ve değer kümesi

?Soru 10

Üç basamaklı ABC sayısı için T(ABC), AB ve BC iki basamaklı sayılarının toplamıdır. Örnek: T(358) = 35 + 58 = 93. Buna göre T(472) − T(274) kaçtır?

✓ B. T(472) = 47 + 72 = 119, T(274) = 27 + 74 = 101; fark 18. A 198, kuralı uygulamadan sayıların kendisini çıkarmaktır (472 − 274); C 0, AB ve BC'yi rakam toplamı gibi okumaktır (her ikisinde 4 + 7 + 7 + 2 = 20); D 119, ikinci değeri hesaplamadan durmaktır.Kaynak: Tanımlı işlemler · Rakam fonksiyonu seti
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sayısal Mantık soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →