Tanımlı işlemler: rakam fonksiyonları, ters işlem ve sayım

Yeni tanımlanan bir işlemi örnekle sınamayı, gizli kısıtları (farklı rakam, sıfır) yakalamayı ve 'kaç tane' sorularını düzenli sayımla çözmeyi öğren.

6 durakALES · DGS
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SET · RAKAM FONKSİYONU

Rakam fonksiyonu: kural sayının basamaklarına uygulanınca

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

ALES'te rakamlarla tanımlanan işlem soruları nasıl çözülür, tanımlı işlem setinde sorular hangi sırayla gelir?

Kısa cevap: Tanımlı işlem setlerinde kural çoğunlukla bir sayının rakamlarına uygulanır: “yüzler ile birler basamağının çarpımından onlar basamağı çıkarılır” gibi. Önce verilen örneği kuralla kendin hesapla, sonra soruya geç. Set içinde sorular genellikle düz hesap, sonuçtan rakama geri gitme ve “kaç tane” sayımı sırasıyla gelir.

Bir kargo firması her gönderi koduna, kodun rakamlarından hesaplanan bir denetim sayısı ekler; kural bilinince hatalı yazılmış bir kod tek bakışta yakalanır.

Temel Matematik serisinin rutin olmayan problemler anlatımında iki sayıyı alıp tek sonuç veren a ∆ b türü işlemleri, sıra ve parantez kuralını gördük. Burada aynı fikrin ALES setlerinde daha sık görülen biçimine bakıyoruz: kural tek bir sayıyı alır ve onun rakamlarıyla çalışır. Eski tam kitapçıklarda bu tip ALES'te DGS'ye göre daha sık görülüyor. Rakam kuralının iki gizli sınırı vardır: her rakam 0–9 arasındadır ve ilk rakam 0 olamaz. Setin bütün soruları bu iki sınırın içinde çözülür.

Yöntem: örneği yeniden hesapla, rolleri yaz

  1. Rolleri adlandır: ABC yaz; kuralda hangi rakamın ne yaptığını harflerle not et. Uzun cümle tek satırlık formüle iner.
  2. Örneği kendin hesapla: soru kökündeki örnek, kuralı doğru okuyup okumadığını sınamak içindir; tutmuyorsa basamakları karıştırmışsındır.
  3. Rakam sınırlarını yaz: A 1–9, B ve C 0–9. Geri gitme ve sayım soruları bu aralıklardan çözülür.
  4. Kökü oku: değer mi, rakam mı, sayı mı, “kaç tane” mi isteniyor?
Çözümlü set · temel · hedef süre ≈ 5 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Üç basamaklı bir sayının izi, yüzler basamağındaki rakam ile birler basamağındaki rakamın çarpımından onlar basamağındaki rakamın çıkarılmasıyla bulunur. Örnek: iz(527) = 5 · 7 − 2 = 33.

Kuralı basamak rolleriyle yazmak uzun cümleyi tek satıra indirir: iz(ABC) = A · C − B. Onlar basamağı yalnız çıkarılır.Görsel: Sınav Defteri

1. iz(683) + iz(409) kaçtır?

  1. iz(683) = 6 · 3 − 8 = 10.
  2. iz(409) = 4 · 9 − 0 = 36; sıfır rakamı burada yalnız “hiçbir şey çıkarma” demektir.

Cevap: 46

2. İzi 0 olan en büyük üç basamaklı sayı kaçtır?

  1. Koşul: A · C = B. En büyük sayı için önce A, sonra B en büyük olmalı.
  2. A = 9: 9 · C = B ≤ 9, yani C = 1, B = 9 (991) ya da C = 0, B = 0 (900). Büyüğü 991.
  3. Denetim: kurala geri koy: iz(991) = 9 · 1 − 9 = 0.

Cevap: 991

3. Yüzler basamağı 2 olan üç basamaklı sayılardan kaç tanesinin izi negatiftir?

  1. Koşul: 2C < B. En kısıtlı rakam C; her C için uygun B'leri say.
  2. C = 0: B 1–9 → 9; C = 1: B 3–9 → 7; C = 2: B 5–9 → 5; C = 3: B 7–9 → 3; C = 4: B = 9 → 1; C ≥ 5 için 2C ≥ 10, B yetişmez.
  3. 9 + 7 + 5 + 3 + 1 = 25.

Cevap: 25

✔ Doğru

  • Kuralı A, B, C ile tek satır yaz.
  • Verilen örneği kendin yeniden hesapla.
  • En büyük sayı için soldaki basamaktan başla.

✘ Sık yapılan hata

  • Onlar ile birler basamağının rolünü karıştırmak.
  • 0 rakamını “sayı yok” sayıp atlamak.
  • En büyük sayıyı rakamları en büyük olan sanmak (999 izi 72).
Akılda kalsın: Rakam kuralında üç adım: rolleri harfle yaz, örneği yeniden hesapla, sınırları koy (A 1–9, ötekiler 0–9). Set sırası çoğu zaman düz → geri → say.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sayının rakamlarından yeni bir değer üreten kural ve bir örnek verilir; ilk soru düz hesap, sonrakiler “değeri K olan en büyük sayı”, “kaç tane sayı” ya da “hangisi olamaz” biçimindedir.

TuzakBasamak adlarını karıştırmak ve 0 rakamını hesaba katmamaktır.

?Soru çöz

Üç basamaklı ABC sayısı için T(ABC), AB ve BC iki basamaklı sayılarının toplamıdır. Örnek: T(358) = 35 + 58 = 93. Buna göre T(472) − T(274) kaçtır?

✓ B. T(472) = 47 + 72 = 119, T(274) = 27 + 74 = 101; fark 18. A 198, kuralı uygulamadan sayıların kendisini çıkarmaktır (472 − 274); C 0, AB ve BC'yi rakam toplamı gibi okumaktır (her ikisinde 4 + 7 + 7 + 2 = 20); D 119, ikinci değeri hesaplamadan durmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme kural dili → değer

527 sayısı için kural metnindeki ifadeyi değeriyle eşleştir.

YÖNTEM · ÖRNEKTEN KURAL

Örnekten kural çıkarma: aday kur, her örnekte sına

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlem kuralı yalnız örneklerle verildiğinde kural nasıl bulunur, aday kural nasıl sınanır?

Kısa cevap: Kural sözle değil örneklerle verildiyse ilk örnekten birkaç aday kural yaz, adayları ikinci ve üçüncü örnekte sına, tutmayanları ele. Bütün örneklere uyan kural kalınca soruya uygulanır. Tek bir örneğe uyan kural kanıt değildir; çoğu set ilk örneğe uyan yanlış bir adayı bilerek bırakır.

Yeni bir ofisin kapı kodlarını gören biri birkaç örnekten kuralı tahmin etmeye çalışır; ilk tahmini birinci kapıda tutar, ikincide çuvallar.

Örnekten kural çıkarmak, bir bilim insanının hipotez sınamasına benzer: her örnek bir deneydir ve tek bir başarısız deney adayı eler. İki basamaklı sayılarda akla ilk gelen adaylar rakamların toplamı, çarpımı, farkı ve bunların katlarıdır. Adayları bir tabloda örneklerle karşılaştırmak hem hızlıdır hem de iki adayın aynı örneği tutturduğu durumu gözden kaçırmaz. Sözle verilen kurallarda da aynı alışkanlık işe yarar: örneği kendin hesaplamak, kuralı yanlış okuduğunu gösteren tek uyarıdır.

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. İki basamaklı sayılar için tanımlanan ⟦ ⟧ işleminin bazı sonuçları: ⟦23⟧ = 7, ⟦41⟧ = 9, ⟦30⟧ = 6, ⟦12⟧ = 4. İşlem yalnız sayının iki rakamını kullanır.

Çözüm çizelgesi: aday kurallar × örnekler (AB sayısı için)
Aday23 → 741 → 930 → 612 → 4
A · B + 1✓ 7✗ 5——
A + B + 2✓ 7✗ 7——
A + 2B✗ 8———
2A + B✓ 7✓ 9✓ 6✓ 4

1. ⟦57⟧ kaçtır?

  1. İlk örnek (23 → 7) üç adaya izin verir; ikinci örnek (41 → 9) ikisini eler. Kalan 2A + B, 30 ve 12'de de tutar.
  2. ⟦57⟧ = 2 · 5 + 7 = 17.

Cevap: 17

2. ⟦AB⟧ = 15 olan kaç tane iki basamaklı sayı vardır?

  1. 2A + B = 15, B 0–9 olduğundan 2A en az 6, yani A ≥ 3; B ≥ 0 için A ≤ 7.
  2. A = 3, 4, 5, 6, 7 → 39, 47, 55, 63, 71.
  3. Denetim: uçları kurala koy: ⟦39⟧ = 6 + 9 = 15, ⟦71⟧ = 14 + 1 = 15.

Cevap: 5

3. ⟦AB⟧ = ⟦BA⟧ eşitliğini sağlayan kaç tane AB iki basamaklı sayısı vardır? (BA da iki basamaklıdır.)

  1. 2A + B = 2B + A → A = B.
  2. BA iki basamaklı olduğundan B ≠ 0: 11, 22, …, 99.

Cevap: 9

✔ Doğru

  • İlk örnekten birden çok aday yaz.
  • Her adayı bütün örneklerde sına.
  • Kural bulununca sınırları (A ≥ 1, B 0–9) ekle.

✘ Sık yapılan hata

  • İlk örneğe uyan ilk kuralla (A · B + 1) devam etmek.
  • Örneklerin yalnız ikisini denetlemek.
  • “BA iki basamaklı” koşulunu atlayıp 10'u da saymak.
Akılda kalsın: Örnek bir deneydir: aday kuralı her örnekte sına; bir tanesi tutmuyorsa aday ölür. İlk örneği tutturan kural kanıtlanmış değildir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir sembolle gösterilen işlemin üç dört sonucu verilir ya da kural sözle verilip örnekle desteklenir; sorular yeni bir değeri, belli bir sonucu veren sayıların sayısını ya da bir eşitliği sağlayan sayıları ister.

Tuzakİlk örneğe uyan kuralı bütün örneklerde sınamadan kullanmaktır.

▭Sen çöz yeni mini set

Pozitif tam sayılar için ★ işleminin sonuçları: ★(3) = 10, ★(5) = 26, ★(6) = 37. Bütün örneklere uyan kurala göre ★(8) = ve ★(10) = olur.

↕Çözüm adımlarını sırala örnekten kural

  1. Kalan kuralı bütün örneklerde doğrula
  2. İlk örnekten birkaç aday kural yaz
  3. Kuralı soruya uygula, rakam sınırlarını ekle
  4. Adayları ikinci örnekte dene, tutmayanları ele
YÖNTEM · TERS İŞLEM

Ters işlem: sonuçtan rakama, olası çiftleri listele

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplam tutar ya da toplam puan verilip parçalar sorulan senaryo sorularında olası durumlar nasıl bulunur?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Senaryo ve kural problemleri). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kural ve sonuç verilip girdi sorulduğunda kural sondan başa geri alınır: önce en son uygulanan adım (indirim, sabit ücret) kaldırılır, sonra kalan denklem çözülür. İki bilinmeyen tek denklemdeyse tam sayı çözümler bir tabloda listelenir; soru bu listeden “en az”, “en çok” ya da “kaç farklı” cevabı ister.

Tersine kurgu: toplamdan parçaya

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlemde sonuç verilip sayı sorulduğunda nasıl geri gidilir, birden çok çözüm çıkınca ne yapılır?

Kısa cevap: Sonuç verilip sayı sorulduğunda kural çözümlemeyle sadeleştirilir (ör. ABC − CBA = 99(A − C)), sonuç bu sade biçime eşitlenir ve rakam sınırları içinde bütün olası rakam çiftleri listelenir. Tek cevap çıkmıyorsa sorunun ek koşulu (en küçük, rakam toplamı, farklı rakam) listeyi süzer.

Bir kasiyer, müşterinin yanlışlıkla ters çevirerek yazdığı bir tutarı gün sonunda fark eder: kasadaki fark 99'un katıdır ve hatanın hangi rakamlarda olduğunu söyler.

Senaryo ve kural problemleri sayfasında gördüğümüz gibi tersine kurguda son adım ilk geri alınır. Rakam kurallarında buna bir adım eklenir: önce kuralı çözümleyip sadeleştir. Üç basamaklı ABC'nin değeri 100A + 10B + C'dir; ters çevrilmiş CBA ile farkı 99(A − C) çıkar ve B kaybolur. Bu sadeleştirme Temel Matematik serisinin sayı basamakları anlatımındaki çözümleme kalıplarından gelir. Sadeleşen kural ters işlemi kolaylaştırır, ama genellikle tek sayıya değil bir rakam çiftleri listesine götürür; liste, ek koşulla süzülür.

ABC − CBA = 99 · (A − C)Onlar basamağı (B) farkta kaybolur; bu yüzden ayna farkını B belirlemez.
Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Üç basamaklı bir sayının ayna farkı, sayı ile rakamları ters sırayla yazılarak elde edilen sayı arasındaki farkın mutlak değeridir. Ters sayıdaki baştaki sıfırlar atılır: 530'un tersi 35'tir. Örnek: ayna farkı(732) = 732 − 237 = 495.

1. ayna farkı(812) kaçtır?

  1. Kısa yoldan: 99 · (8 − 2) = 594.
  2. Denetim: 812 − 218 = 594.

Cevap: 594

2. Ayna farkı 396, rakamları toplamı 20 olan sayıların en küçüğü kaçtır?

  1. Geri git: 396 ÷ 99 = 4, yani |A − C| = 4.
  2. En küçük sayı için A'yı küçükten dene (B = 20 − A − C, en çok 9 olmalı); çizelge aşağıda.
|A − C| = 4 ve A + B + C = 20 için çizelge
ACB = 20 − A − CUygun mu?
1514✗ (rakam değil)
2612✗
3710✗
488✓ 488

Cevap: 488

3. Ayna farkı 297 olan kaç tane üç basamaklı sayı vardır?

  1. 297 ÷ 99 = 3: |A − C| = 3; B farkı etkilemez, 10 seçenektir.
  2. (A, C) çiftleri, A 1–9, C 0–9: A = 1, 2 için birer (C = 4, 5); A = 3–6 için ikişer (C = A − 3 ya da A + 3); A = 7, 8, 9 için birer (C = A − 3). Toplam 2 + 8 + 3 = 13 çift.
  3. 13 · 10 = 130. Birler basamağı 0 olan 300, 310, …, 390 da sayılır, çünkü tanım baştaki sıfırı atıyor.

Cevap: 130

✔ Doğru

  • Önce kuralı çözümleyip sadeleştir.
  • Sonucu sade biçime eşitle, rakam çiftlerini listele.
  • Kaybolan rakam (B) serbesttir: sayımda çarpan olur.

✘ Sık yapılan hata

  • A − C = 3'ü yalnız A > C yönünde saymak.
  • Serbest kalan onlar basamağını unutup 13 demek.
  • Listeyi ek koşulla (toplam 20) süzmeden en küçüğü seçmek.
Akılda kalsın: Ters işlemde önce sadeleştir (ayna farkı = 99 · |A − C|), sonra listele, en son süz. Formülden düşen rakam serbesttir.
Sınavda

Nasıl sorulurSetin ikinci ya da üçüncü sorusu “değeri K olan en büyük/en küçük sayı”, “… olan kaç sayı vardır” ya da “… biliniyorsa A + C kaçtır” biçimindedir.

TuzakMutlak değerde iki yönü saymamak ve kuraldan düşen rakamın seçeneklerini sayıma katmamaktır.

▭Sen çöz geri git

Üç basamaklı bir sayının ayna farkı, sayı ile rakamları ters yazılmış hâli arasındaki farkın mutlak değeridir ve 99 · |yüzler rakamı − birler rakamı| değerine eşittir. Ayna farkı 693 olan bir sayıda |yüzler − birler| = olur; ayna farkı 693 olan en büyük sayı sayısıdır.

?Soru çöz

İki basamaklı AB sayısı için K(AB) = A · B + B olarak tanımlanıyor. K(AB) = 24 eşitliğini sağlayan kaç tane iki basamaklı sayı vardır?

✓ D. Sadeleştir: B · (A + 1) = 24; A + 1 en az 2, en çok 10, B en çok 9. A + 1 = 3, 4, 6, 8 → B = 8, 6, 4, 3: 28, 36, 54, 73. A 5, A + 1 = 2'yi de saymaktır (B = 12 rakam değil); B 8, 24'ün bütün çarpan çiftlerini saymaktır; C 3, çiftlerden birini (ör. 73) atlamaktır.
YÖNTEM · SAYIM

Sayım: koşulu rakamlara indir, durumlara ayır

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlem sorularında koşulu sağlayan kaç sayı olduğu nasıl sayılır, durumlara ayırma nasıl yapılır?

Kısa cevap: “Kaç tane sayı” sorusunda önce kural rakamlar arasında bir koşula indirilir (ör. A + B = C + D). Sonra en kısıtlı rakam ya da ortak değer üzerinden durumlara ayrılır, her durumda öteki rakamların seçenekleri sayılır ve toplanır. İki bağımsız parça varsa seçenek sayıları çarpılır. Sonuç uç değerlerle (0, 9) denetlenir.

Bir otopark, kart numarasının ilk iki rakamının toplamı son iki rakamının toplamına eşit olan kartlara indirim veriyor; yönetici kaç kartın indirimli olabileceğini merak ediyor.

Sayım sorusu, setin en çok zaman alan sorusudur; bu yüzden düzen gerekir. Düzen üç parçadır: koşul, durum, seçenek. Koşul, kuralın rakamlar arası eşitliği ya da eşitsizliğidir. Durum, koşulu bölen bir değerdir: ortak toplam, en kısıtlı rakam. Seçenek, her durumda öteki rakamların alabileceği değer sayısıdır. Birbirinden bağımsız iki parçanın seçenekleri çarpılır, ayrı durumlar toplanır. “Ve” çarpar, “ya da” toplar ilkesi Temel Matematik serisinin permütasyon ve kombinasyon anlatımında; burada ilkenin rakam kurallarına uygulanışına bakıyoruz.

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Dört basamaklı ABCD sayısında ilk iki rakamın toplamı son iki rakamın toplamına eşitse (A + B = C + D) bu sayıya denge sayısı denir. Örnek: 2716 bir denge sayısıdır (2 + 7 = 1 + 6).

1. 1 ile başlayıp 3 ile biten kaç tane denge sayısı vardır?

  1. Koşul: 1 + B = C + 3 → C = B − 2.
  2. C ≥ 0 için B ≥ 2: B = 2, …, 9 → 8 sayı (1203, 1313, …, 1973).

Cevap: 8

2. Rakamları toplamı 8 olan kaç tane denge sayısı vardır?

  1. Toplam 8 ve iki yarı eşit: A + B = 4, C + D = 4.
  2. İki yarı bağımsızdır; seçenekleri ayrı say, sonra çarp (çizelge aşağıda).
Durum çizelgesi: her yarının seçenekleri
YarıOlası çiftlerSeçenek
A + B = 4 (A ≠ 0)(1,3) (2,2) (3,1) (4,0)4
C + D = 4 (0 serbest)(0,4) (1,3) (2,2) (3,1) (4,0)5
İki yarı birlikte (“ve” → çarp)4 · 5 = 20

Cevap: 20

3. Rakamları birbirinden farklı en küçük denge sayısı kaçtır?

  1. En küçük için A = 1, sonra B'yi küçükten dene.
  2. B = 0: toplam 1, C + D = 1 için {0, 1}, ikisi de kullanılmış. B = 1 olamaz (A ile aynı).
  3. B = 2: toplam 3, C + D = 3 için 1 ve 2 kullanılmış, kalan çift (0, 3): en küçük 1203.
  4. Denetim: 1 + 2 = 0 + 3 ve rakamlar 1, 2, 0, 3 farklı.

Cevap: 1203

✔ Doğru

  • Koşulu tek eşitliğe indir (C = B − 2).
  • Bağımsız yarıların seçeneklerini çarp.
  • İlk rakamda 0'ı ele, ötekilerde say.

✘ Sık yapılan hata

  • İki yarıya da aynı sayıda seçenek verip 25 bulmak.
  • Bağımsız parçaları çarpmak yerine toplamak (9).
  • Uç değerleri (B = 2 → C = 0) denetlememek.
Akılda kalsın: Sayımda üç kelime: koşul (rakamlar arası eşitlik), durum (ortak değer ya da kısıtlı rakam), seçenek. Bağımsız parçalar çarpılır, ayrı durumlar toplanır; ilk rakamda 0 yok.
Sınavda

Nasıl sorulurSetin son sorusu çoğu zaman “bu koşulu sağlayan kaç tane … sayısı vardır” biçimindedir; bazen başlangıç ya da bitiş rakamı, rakam toplamı gibi ek bir koşul eklenir.

Tuzakİlk rakamın 0 olamayacağını unutup iki yarıya aynı seçenek sayısını vermek ve bağımsız parçaları toplamaktır.

▭Sen çöz ilk rakam 0 değil

Rakamları toplamı 5 olan tane iki basamaklı ve tane üç basamaklı sayı vardır.

?Soru çöz

Bir sayının çarpım değeri, rakamlarının çarpımıdır. Çarpım değeri 12 olan kaç tane üç basamaklı sayı vardır?

✓ A. Durumlar (rakam üçlüleri): {1, 2, 6} 3! = 6 sıralama, {1, 3, 4} 6 sıralama, {2, 2, 3} 3 sıralama; 6 + 6 + 3 = 15. B 12, {2, 2, 3} üçlüsünü unutmaktır; C 18, iki aynı rakamlı üçlüye de 6 sıralama vermektir; D 3, yalnız üçlüleri sayıp sıralamayı atlamaktır.
KÖK · OLAMAZ

“Hangisi olamaz”: üç örnek bul, birinde çelişki göster

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlem sorularında “aşağıdakilerden hangisi olamaz” nasıl çözülür, işlemin alabileceği değerler nasıl bulunur?

Kısa cevap: “Hangisi olamaz” sorusunda doğru şık, hiçbir girdiyle elde edilemeyen değerdir; öteki şıkların her biri için bir örnek bulmak yeter. Kısa yol, işlemin değerlerinin ortak özelliğini bulmaktır: bölünebilme, tek-çift, asal çarpanların 9'u aşmaması, en büyük değer. Bu özelliği bozan şık hemen elenir.

Bir oyunda zarların çarpımı yazılır; masaya “26” yazan oyuncunun hile yaptığı, hiçbir zarın 13 gösteremeyeceği için hemen anlaşılır.

“Olamaz” kökünün yükü “olabilir”den ağırdır: “olabilir” için tek örnek yeter, “olamaz” için bütün yolların kapandığı gösterilir. Ama sınavda bütün yolları denemek gerekmez; şıklar dört tane olduğu için üç şıkka örnek bul, kalanın çelişkisini tek cümleyle göster. Daha hızlısı değer kümesinin bir özelliğini yakalamaktır. Rakamların çarpımı 7'den büyük bir asal çarpan içeremez; doğrusal bir ücret kuralı hep aynı kalanı verir. Tek-çift ve işaret çıkarımlarının ayrıntısını yeni kavramlar ve sayı yerleştirme sayfasında göreceğiz.

Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Bir sayının rakamları çarpılır; sonuç tek basamaklı oluncaya kadar bu işlem yeni sayıya tekrar uygulanır. Tek basamaklı sayıya ulaşmak için yapılan çarpma sayısına sayının direnci denir. Örnek: 39 → 27 → 14 → 4, direnç(39) = 3.

Her ok bir çarpmadır; oklar sayılır, daireler değil. 77, direnci 4 olan tek iki basamaklı sayıdır.Görsel: Sınav Defteri

1. direnç(77) kaçtır?

  1. 77 → 49 → 36 → 18 → 8: dört çarpma.

Cevap: 4

2. Aşağıdakilerden hangisi iki basamaklı bir sayının rakamları çarpımı olamaz? A) 54 B) 63 C) 26 D) 48

  1. Üç şıkka örnek: 54 = 6 · 9 (69), 63 = 7 · 9 (79), 48 = 6 · 8 (68).
  2. 26 = 2 · 13; 13 bir rakam olamaz ve 26'yı iki rakamın çarpımı yapan başka ayrılış yoktur (1 · 26 de olmaz).

Cevap: C

3. İki basamaklı bir sayının direnci için I. 1, II. 3, III. 5 değerlerinden hangileri olabilir?

  1. I olabilir: 12 → 2 (bir çarpma). II olabilir: 39'un direnci 3.
  2. III olamaz: iki basamaklı sayının rakam çarpımı en çok 81'dir ve bu zincir kısa kalır; iki basamaklılar içinde en uzun zincir 77'ninkidir, 4 adım.

Cevap: I ve II

✔ Doğru

  • Üç şıkka somut örnek yaz, dördüncüde çelişkiyi göster.
  • Değerlerin ortak özelliğini ara (asal çarpan, kalan).
  • “Olabilir” öncülünü tek örnekle kanıtla.

✘ Sık yapılan hata

  • Örnek bulamadığın ilk şıkkı “olamaz” saymak.
  • Daireleri sayıp direnci 5 bulmak.
  • Büyük sayıyı (63) bulunması zor diye olamaz sanmak.
Akılda kalsın: “Olamaz” = bütün yollar kapalı. Pratikte: üç örnek, bir çelişki. Çelişkiyi en hızlı veren şey değerlerin ortak özelliğidir.
Sınavda

Nasıl sorulurTanımlı bir işlemin ya da kuralın alabileceği değerler sorulur: “aşağıdakilerden hangisi … olamaz”, “I, II ve III'ten hangileri olabilir”.

TuzakBirkaç denemede bulunamayan değeri olamaz saymak ve bir örnekte görülmeyen değeri her durumda imkânsız sanmaktır; çelişki kuralın kendisinden gösterilmelidir.

?Soru çöz

Bir bisiklet kiralama noktası 30 TL açılış ücreti ve saat başına 12 TL alır; ücret tam saat üzerinden hesaplanır. Aşağıdakilerden hangisi bir müşterinin ödediği tutar olamaz?

✓ C. Tutar − 30, 12'nin katı olmalı: 160 − 30 = 130, 12'ye bölünmez. A 114 olabilir: 84 ÷ 12 = 7 saat; B 150 olabilir: 120 ÷ 12 = 10 saat; D 186 olabilir: 156 ÷ 12 = 13 saat. Açılış ücretini çıkarmadan 12'ye bölmek, 114 ve 186'yı yanlışlıkla eler.

⇄Bilgi eşleştirme kök → kanıt yükü

Tanımlı işlem setinde soru kökünü, cevabı kanıtlamak için yapılması gerekenle eşleştir.

TUZAK · GİZLİ KISIT

Gizli kısıtlar: bir sözcük, bambaşka bir sayı

ALES · DGS · Kural ve işlem · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Tanımlı işlem ve rakam sorularında “rakamları farklı”, “sıfırdan farklı” gibi kısıtlar sayımı nasıl değiştirir?

Kısa cevap: Kural metnindeki küçük ifadeler sayımı değiştirir: “rakamları farklı” tekrarı yasaklar, “sıfırdan farklı rakamlarla” 0'ı çıkarır, “üç basamaklı” ilk rakamda 0'ı yasaklar, “baştaki sıfırlar atılır” 0'lı sayıları geri getirir. Verilen örnek kısıtı göstermeyebilir. Saymadan önce kısıt listesini yaz, sonra 0 içeren bir uç sayıyla denetle.

Bir bankanın kart şifresi kuralında “rakamlar tekrar edemez” yazar; bu tek cümle olası şifre sayısını onda birinden fazla azaltır.

Tanımlı işlem setlerinde en pahalı hata hesap değil okumadır: kural metnindeki bir sözcük atlanınca bütün sayım kayar. Bu yüzden saymaya başlamadan önce kısıt listesi yazılır. Önceki konulardaki tuzakların çoğu buradan gelir: denge sayısında ilk rakamın 0 olamaması, ayna farkında baştaki sıfırın atılması. Liste kısadır, her setin başında aynı soruları sorar: kaç basamak, ilk rakam, 0 serbest mi, tekrar serbest mi?

Kısıt listesi: metindeki ifade ne yapar?
İfadeEtkisiDenetim sorusu
“üç basamaklı”ilk rakam 1–9075 sayıldı mı?
“sıfırdan farklı rakamlarla”her basamak 1–90 içeren durum kaldı mı?
“rakamları farklı”tekrar yokikiz rakamlı sayı (113) kaldı mı?
“baştaki sıfır atılır”sondaki 0'lı sayılar geçerli530 gibi sayılar sayıldı mı?
Çözümlü set · sınav düzeyi · hedef süre ≈ 6 dk

1–3. soruları aşağıdaki bilgilere göre birbirinden bağımsız olarak cevaplayınız. Rakamları sıfırdan farklı ve birbirinden farklı olan üç basamaklı bir sayının açıklığı, en büyük rakamından en küçük rakamının çıkarılmasıyla bulunur. Örnek: açıklık(372) = 7 − 2 = 5.

1. Açıklığı 2 olan kaç tane sayı vardır?

  1. Rakamlar farklı ve en büyük − en küçük = 2: üç rakam ardışık olmak zorunda, {m, m + 1, m + 2}.
  2. 0 yasak: m = 1, …, 7 → 7 rakam üçlüsü. Her üçlü 3! = 6 biçimde sıralanır.
  3. 7 · 6 = 42.
Aynı soru, farklı kısıtlar (açıklığı 2 olan üç basamaklı sayılar)
KısıtlarSayı adedi
sıfırdan farklı + farklı rakam (setin kuralı)42
0 serbest, rakamlar farklı46 ({0, 1, 2} üçlüsü 4 sayı ekler)
sıfırdan farklı, tekrar serbest84
iki kısıt da yok91

Cevap: 42

2. Açıklığı 8 olan en büyük sayı kaçtır?

  1. Açıklık 8 ve 0 yasak: en küçük rakam 1, en büyük 9.
  2. Ortadaki rakam 1 ve 9'dan farklı, en büyük 8: 9, 8, 1 sırasıyla 981. Kısıt olmasaydı 991 yazılırdı; “farklı rakam” onu eler.

Cevap: 981

3. Rakamları toplamı 12 olan sayılar içinde açıklık en az kaçtır?

  1. Açıklığı küçültmek için rakamları birbirine yaklaştır: ortalama 4.
  2. Açıklık 0 ya da 1 olamaz: üç farklı rakamın açıklığı en az 2. Açıklık 2 için ardışık üçlü gerekir: {3, 4, 5}, toplamı 12.

Cevap: 2

✔ Doğru

  • Saymadan önce kısıt listesini yaz.
  • Cevabı 0 içeren ya da ikiz rakamlı bir uç sayıyla denetle.
  • “En büyük” sorusunda bir kısıtın elediği adayı gör (991).

✘ Sık yapılan hata

  • “Sıfırdan farklı” ifadesini atlayıp 46 bulmak.
  • Örnekte 0 görünmediği için kısıt yok sanmak.
  • “Farklı rakam” varken 991'i en büyük saymak.
Akılda kalsın: Saymadan önce dört soru: kaç basamak, ilk rakam, 0 serbest mi, tekrar serbest mi? Örnek kısıtı göstermez; kısıt metindedir.
Sınavda

Nasıl sorulurKural metnine “rakamları farklı”, “sıfırdan farklı rakamlarla yazılan”, “üç basamaklı doğal sayı” gibi bir ifade yerleştirilir; sayım ve “en büyük/en küçük” soruları bu ifadeye dayanır.

TuzakŞıklarda kısıtsız sayımın sonucunun da bulunmasıdır: ifadeyi atlayan aday kendi cevabını şıkta hazır görür.

▭Sen çöz kısıtı değiştir

0, 1, 2 ve 3 rakamları kullanılarak rakamları birbirinden farklı tane üç basamaklı sayı yazılabilir. Rakamlar tekrar edebilirse bu sayı olur.

?Soru çöz

İki basamaklı AB sayısının yansıması, rakamları yer değiştirerek yazılan BA sayısıdır; baştaki sıfır atılır (40'ın yansıması 4'tür). Yansıması kendisinden 27 küçük olan kaç tane iki basamaklı sayı vardır?

✓ B. AB − BA = 9(A − B) = 27 → A − B = 3: 30, 41, 52, 63, 74, 85, 96 (30 − 3 = 27). A 6, birler basamağı 0 olan 30'u “yansıması iki basamaklı değil” diye atmaktır; tanım baştaki sıfırı atıyor. C 13, farkın iki yönünü de saymaktır (yansıması 27 büyük olanlar dahil); D 3, rakam farkını cevap sanmaktır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir şirket 4 şubesine toplam 30 yeni bilgisayar dağıtacaktır. Her şube en az 4 bilgisayar alacak, hiçbir iki şube aynı sayıda bilgisayar almayacaktır. En çok bilgisayar alan şube en az kaç bilgisayar almış olabilir?

✓ B. Değerleri ardışık yap: 6 + 7 + 8 + 9 = 30, en büyük 9. 8 olsaydı en çok 8 + 7 + 6 + 5 = 26 dağıtılırdı. A 8, ortalamayı (7,5) yukarı yuvarlayıp farklılığı atlamaktır; C 15, en çok alanın alabileceği en çok değerdir (4 + 5 + 6 + 15); D 7, ortalamayı aşağı yuvarlamaktır.Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Koşullu dağılım: en az, en çok

?Soru 2

Bir okulun öğrencilerinin %60'ı lisede, %40'ı ortaokuldadır. Lisedeki öğrencilerin %25'i, ortaokuldaki öğrencilerin %50'si okul servisini kullanmaktadır. Okulun bütün öğrencilerinin yüzde kaçı servis kullanır?

✓ D. 100 öğrenci düşün: lisede 60'ın %25'i 15, ortaokulda 40'ın %50'si 20; 15 + 20 = 35, yani %35. A %37,5, iki oranın düz ortalamasıdır (gruplar eşit büyüklükte değil); B %75, oranları toplamaktır; C %15, yalnız lisedeki servis kullananları saymaktır.Kaynak: Grafik yorumlama · İki grafiği birleştirme

?Soru 3

Bir şehirde A taksisi 40 TL açılış ücreti ve kilometre başına 25 TL, B taksisi 100 TL açılış ücreti ve kilometre başına 19 TL alır. Yol tam kilometre olarak ölçülürse B taksisinin daha ucuz olduğu en kısa yolculuk kaç kilometredir?

✓ C. Eşitlik: 40 + 25k = 100 + 19k → k = 10; 10 km'de ikisi de 290 TL, 11 km'de A 315, B 309 TL. A 10, eşitlik noktasını “daha ucuz” sanmaktır; B 6, kilometre başı ücret farkını (25 − 19) cevap sanmaktır; D 4, B'nin açılışını A'nın km ücretine bölmektir (100 ÷ 25).Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Tarife karşılaştırma, kırılma noktası

?Soru 4

Bir şirketin X şubesinde 80, Y şubesinde 120 kişi çalışmaktadır. X'te çalışanların %25'i, Y'de %50'si uzaktan çalışmaktadır. İki şubenin bütün çalışanlarının yüzde kaçı uzaktan çalışmaktadır?

✓ A. Sayıya çevir: 80 · 0,25 = 20 ve 120 · 0,50 = 60; (20 + 60) ÷ 200 = %40. B %37,5, iki yüzdenin düz ortalamasıdır (şubeler eşit büyüklükte değil); C %75, yüzdeleri toplamaktır; D %60, Y'deki uzaktan çalışan sayısını (60 kişi) yüzde sanmaktır.Kaynak: Tablo yorumlama · Yüzde ve sayı arasında geçiş

?Soru 5

Bir aday ALES sayısal deneme sınavında şu sonuçları almıştır: bağımsız sorular (22 soru) 16 doğru, 4 yanlış; set soruları (21 soru) 12 doğru, 8 yanlış; geometri (7 soru) 3 doğru, 2 yanlış. Sayısal testin haritası sayfasında gördüğümüz net hesabıyla (doğru − yanlış ÷ 4) aşağıdakilerden hangisi yanlıştır?

✓ B. Boş sayısı tabloda yok, soru sayısından çıkarılır: bağımsız 22 − 20 = 2, set 21 − 20 = 1, geometri 7 − 5 = 2; set en az boş bırakılan bölümdür. A doğru: 15 + 10 + 2,5 = 27,5; C doğru: 8 ÷ 4 = 2; D doğru: götürülen 2 net geri gelir, 29,5.Kaynak: Tablo yorumlama · Çizelgeden sayma, “hangisi yanlıştır”

?Soru 6

Bir kütüphanenin üç salonunu bir günde kullananlar: A salonu 140 öğrenci, 40 akademisyen; B salonu 60 öğrenci, 60 akademisyen; C salonu 150 öğrenci, 50 akademisyen. Akademisyen ziyaretçilerin yüzde kaçı B salonunu kullanmıştır?

✓ C. Taban akademisyenlerin toplamı: 40 + 60 + 50 = 150; 60 ÷ 150 = %40. A %50, B salonunun kendi içindeki akademisyen payıdır (60 ÷ 120, satır tabanı); B %12, genel toplama bölmektir (60 ÷ 500); D %30, akademisyenlerin bütün ziyaretçilere oranıdır (150 ÷ 500).Kaynak: Tablo yorumlama · Çapraz tablo okuma

?Soru 7

Bir kooperatifin süt teslimatı grafikte 2022'de 238 ton, 2024'te 415 ton olarak okunuyor. Teslimat 2022'den 2024'e yaklaşık yüzde kaç artmıştır?

✓ C. Tahmin: 240'tan 420'ye çıkış +180 ton, 180 ÷ 240 = %75 civarı; şıklardan yalnız C buna yakın. Tam hesap (415 − 238) ÷ 238 = 177 ÷ 238 ≈ %74. A %43, farkı yeni değere (415) bölmektir; B %174, 415 ÷ 238 ≈ 1,74 katı artış oranı sanmaktır (1,74 kat = %74 artış); D %37, iki yıllık artışı ikiye bölüp yıllık oran yazmaktır, oysa soru 2022'den 2024'e toplam artışı soruyor.Kaynak: Grafik yorumlama · Tahminle eleme, grafik ve tablo

?Soru 8

Bir tiyatroda tam bilet 180 TL, öğrenci bileti 120 TL'dir. Cuma gösterisinin satış tablosunda tam bilet sayısı 40, toplam gelir 10 800 TL yazıyor; öğrenci bileti hücresi boş bırakılmış. Cuma günü kaç öğrenci bileti satılmıştır?

✓ C. Tam biletlerin geliri 40 · 180 = 7 200 TL; kalan 10 800 − 7 200 = 3 600 TL; 3 600 ÷ 120 = 30. A 90, bütün geliri öğrenci biletine bölmektir; B 36, geliri iki fiyatın toplamına bölmektir (10 800 ÷ 300); D 60, kalanı fiyat farkına bölmektir (3 600 ÷ 60).Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Tersine kurgu: toplamdan parçaya

?Soru 9

Bir kitap kulübünün dağıtım noktasında pazartesi sabahı 30 kitap vardır. Salı ve perşembe sabahları 25'er kitap gelir. Pazartesiden cumaya her gün en az 5 kitap dağıtılmış, cuma akşamı 12 kitap kalmıştır. Çarşamba günü en fazla kaç kitap dağıtılmış olabilir?

✓ B. Çarşamba akşamına kadar gelen kitap 30 + 25 = 55; pazartesi ve salı en az 5'er gider: 55 − 10 = 45. Örnek: 5, 5, 45, 5, 8. A 48, toplamdan (68) öteki dört günün 5'erini çıkarıp stok sınırını atlamaktır: çarşamba stok eksiye düşer; C 68, toplam dağıtımı tek güne yazmaktır; D 53, “en az 5” kuralını dört yerine üç güne uygulamaktır.Kaynak: Tablo yorumlama · Stok-zaman tablosu

?Soru 10

20 soruluk bir bilgi yarışmasında doğru cevap +4, yanlış cevap −1 puandır; boş bırakılan soru puanı değiştirmez. 55 puan alan bir yarışmacı en çok kaç soruyu boş bırakmış olabilir?

✓ A. 4d − y = 55; d = 14 ise y = 1, boş 20 − 15 = 5; d = 15 ise y = 5, boş 0; d = 16 için y = 9 soru sayısını aşar. En çok boş 5. B 0, öteki olası durumdur (en az boş); C 6, yanlışı yok sayıp 20 − 14 demektir; D 1, yanlış sayısını boş sanmaktır.Kaynak: Senaryo ve kural problemleri · Puanlama ve turnuva kuralı
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sayısal Mantık soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →