Devre elemanları ve sembolleri: elektriğin ortak dili
MEB 5. sınıf · Yaşamımızdaki elektrik · Okuma 3 dk · 3 etkinlik
✎Konu anlatımı
Elektrik devresi elemanlarının sembolleri nelerdir, hangilerinin sembolü yoktur?
Kısa cevap: Basit bir elektrik devresinde pil, ampul, anahtar ve bağlantı kablosu bulunur. Bu dört elemanın herkesin anladığı birer sembolü vardır. Duy ve pil yatağı ise devrede kullanılsa da belirli bir sembolle gösterilmez.
Trafik levhasındaki bisiklet resmini dünyanın her yerinde herkes anlar. Elektrik devrelerinin de böyle ortak işaretleri vardır.
Devrenin parçaları
4. sınıfta pil, ampul, kablo ve anahtarla çalışan bir devre kurmayı öğrendin. Pil devreye elektrik enerjisi sağlar. Ampul ışık verir, kablolar elemanları birbirine bağlar.
Anahtar devreyi açıp kapatır. Ampulü yerinde tutan parçaya duy, pili yerinde tutan parçaya pil yatağı denir.
Neden sembol kullanırız?
Bir şeyi kısa ve herkesin anlayacağı biçimde gösteren işarete sembol denir. Herkes devreyi kendi resmiyle çizse kimse kimseyi anlamazdı. Semboller dünyada ortak bir bilim dili oluşturur.
Pilin uzun çizgisi artı (+), kısa kalın çizgisi eksi (−) ucudur.Görsel: Sınav Defteri
Sembolü olanlar, olmayanlar
Pil, ampul, anahtar ve bağlantı kablosunun sembolü vardır. Anahtarın açık ve kapalı hâli ayrı çizilir. Duy ile pil yatağının ise belirli bir sembolü yoktur.
Akılda kalsın:Pil, ampul, anahtar, kablo: sembol var. Duy, pil yatağı: sembol yok. Semboller dünyanın ortak dilidir.
Burslulukta
Nasıl sorulurDevre elemanlarının resimleri ya da sembol kartları verilir; sembolü olanları ayırma ya da sembol ile elemanı eşleştirme istenir.
TuzakDuy ve pil yatağına da sembol çizmek.
İpucuYalnız pil, ampul, anahtar ve kablonun sembolü var.
⇄Bilgi eşleştirme sembolü tanı
?Soru çöz öncüllü
Doruk, oyuncak arabasının içinden çıkan parçaları masaya diziyor.
Doruk bu parçaların hangilerini devre şemasında belirli bir sembolle gösteremez?
✓ B. Duy (I) ve pil yatağı (II) yalnız tutucudur; belirli bir sembolleri yoktur. Anahtarın (III) açık ve kapalı hâli için sembol vardır. A ve C anahtarı sembolsüz sanıyor; D bütün elemanları sembolsüz sayıyor.
?Soru çöz sembol kartları
Elif, sembol kartlarının altına elemanların adlarını yazıyor.
Kartların altındaki adları Elif yazdı.Görsel: Sınav Defteri
Elif hangi kartın altına yanlış ad yazmıştır?
✓ D. 4. karttaki kolu kalkık sembol açık anahtardır; kapalı anahtarda iki nokta düz çizgiyle birleşir. A, B ve C doğru: içinde çarpı olan daire ampul, uzunlu kısalı çizgiler pil, düz çizgi bağlantı kablosudur.
DEVRE · ŞEMA
Devre şeması: kapalı devrede ampul yanar
MEB 5. sınıf · Yaşamımızdaki elektrik · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaElektrik devresi elemanlarının sembolleri nelerdir, hangilerinin sembolü yoktur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Basit bir elektrik devresinde pil, ampul, anahtar ve bağlantı kablosu bulunur. Bu dört elemanın herkesin anladığı birer sembolü vardır. Duy ve pil yatağı ise devrede kullanılsa da belirli bir sembolle gösterilmez.
Devre şeması nasıl çizilir, açık devre ile kapalı devre arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Bir elektrik devresinin sembollerle yapılan çizimine devre şeması denir. Şemada her eleman, düzenekteki sayısı kadar çizilir. Anahtar kapalı ve yol kesintisizse devre kapalıdır, ampul yanar; yol bir yerde açıksa ampul yanmaz.
El fenerini söküp içine baktığında pil, ampul ve küçük bir anahtar görürsün. Bu düzeneği birkaç çizgiyle kâğıda dökebilirsin.
Şema çizmek
Önceki konudaki sembolleri şimdi birleştiriyoruz. Bir devrenin sembollerle çizilmiş hâline devre şeması denir. Şemada elemanların resmi değil, sembolleri çizilir. Bağlantı kabloları cetvelle, düz çizgilerle gösterilir.
Düzenekte kaç pil, kaç ampul varsa şemada da o kadar sembol olmalı. Elemanların sırası da düzenektekiyle aynı olur.
Açık devre, kapalı devre
Ampulün yanması için pilden çıkıp ampulden geçen ve pile geri dönen kesintisiz bir yol gerekir. Böyle bir devreye kapalı devre denir.
Anahtar açıksa ya da bir kablo kopuksa yol kesilir. Bu devreye açık devre denir ve ampul yanmaz. Odanın düğmesine bastığında aslında devreyi kapatıp açarsın.
Soru nasıl okunur?
Pil, ampul ve kapalı bir anahtarla kurulan devrede ampul yanmıyor. Neden: anahtarın kapalı olması mı, bir kablonun kopuk olması mı, şemada duyun çizilmemesi mi?
Önce kendin dene → Çözümü göster
Kök: ampulün yanmamasının nedeni soruluyor; yolu kesen bir şey aranıyor.
Anahtar: "kapalı anahtar": anahtar yolu kesmiyor.
Eleme: kapalı anahtar devreyi tamamlar. Şemanın çizimi düzeneği değiştirmez. Geriye yolu kesen kopuk kablo kalır.
Cevap: bir kablonun kopuk olması
Açık devre ile kapalı devre
Kapalı devre
Açık devre
Anahtar
kapalı
açık (ya da kablo kopuk)
Yol
kesintisiz
bir yerde kesik
Ampul
yanar
yanmaz
Akılda kalsın:Kapalı devre ışık verir, açık devre vermez. Şemadaki sembol sayısı, düzenekteki eleman sayısına eşittir.
Burslulukta
Nasıl sorulurBir devre düzeneğinin resmi ve birkaç şema verilir; uygun şema ya da ampulün yanıp yanmayacağı sorulur.
TuzakAnahtarın açık olduğunu gözden kaçırmak.
İpucuPilden çıkıp pile dönen yolu parmağınla izle.
?Soru çöz şema oku
Bir öğrenci kurduğu devrenin şemasını aşağıdaki gibi çiziyor.
Şemada anahtarın kolu kalkık çizilmiş.Görsel: Sınav Defteri
Bu şemayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ C. Anahtar açık olduğu için yol kesik; anahtar kapanınca devre kapalı olur ve ampul yanar. A, anahtarın açık çizildiğini gözden kaçırıyor. B yanlış: tek bir pil sembolü var. D yanlış: duyun sembolü yoktur.
↕Sıralama el fenerinin şemasını çiz
Sembolleri düzenekteki sıraya göre kâğıda yerleştir.
Şemadaki sembol sayısını düzenekle karşılaştır.
Fenerdeki pil, ampul ve anahtarı say.
Sembolleri cetvelle çizdiğin düz çizgilerle birleştir.
Her eleman için doğru sembolü seç.
DENEY · DEĞİŞKENLER
Deneyin değişkenleri: bağımlı, bağımsız, kontrol edilen
MEB 5. sınıf · Yaşamımızdaki elektrik · Okuma 3 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSürtünme kuvveti nedir, hangi yüzeyde daha fazladır?Bağlantılı konudan (Kuvvet ve sürtünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sürtünme kuvveti, birbirine değen yüzeyler arasında oluşur ve genellikle hareketin tersi yönünde etki eder. Pürüzlü yüzeyler daha çok sürtünme uygular. Sürtünme bazen işimize yarar, bazen eşyaları aşındırır.
Bağımlı değişken, bağımsız değişken ve kontrol edilen değişken nedir?
Kısa cevap: Deneyde bilerek değiştirdiğin şey bağımsız değişkendir. Bu değişikliğin sonucu olarak ölçtüğün ya da gözlediğin şey bağımlı değişkendir. Sonucu etkilemesin diye aynı tuttuğun her şey kontrol edilen değişkendir.
Bir deneyde aynı anda iki şeyi değiştirirsen sonucun hangisinden çıktığını bilemezsin.
Önceki deneylerin yeni adları
Önceki sayfalarda deneyleri "değiştirilen, ölçülen, aynı tutulan" sözcükleriyle anlattık. Bilim insanları bunlara özel adlar verir. Bu adları artık sen de kullanabilirsin.
Üç değişken
Deneyi yapan kişinin bilerek değiştirdiği şeye bağımsız değişken denir. Bağımsız değişken değişince sonucu da değişebilir.
Deneyde merak edilen ve ölçülen sonuca bağımlı değişken denir. Adı da buradan gelir: bağımsız değişkene bağlıdır.
Sonucu etkileyebilecek ama bilerek aynı bırakılan her şeye kontrol edilen değişken denir. Deneyin adil olması bunlara bağlıdır.
Önceki sayfaların deneyleri
Deney
Bağımsız
Bağımlı
Kontrol edilen
silginin kaydığı eğik tahta
yüzey kaplaması
kayma yüksekliği
aynı silgi
fener ile gölge
fener-cisim uzaklığı
gölge boyu
aynı cisim, sabit ekran
sarılı kavanozlar
sarma malzemesi
son sıcaklık
su miktarı, ilk sıcaklık
Kuvvet ve sürtünme sayfasında silgi deneyinde yüzeyi değiştirmiş, kaymanın başladığı yüksekliği ölçmüştük. Işık ve gölge, Madde ve ısı sayfalarındaki deneylerde de aynı düzeni kurmuştuk.
Akılda kalsın:Bilerek değiştirilen bağımsız, sonuç olarak ölçülen bağımlı, aynı bırakılan kontrol edilen değişkendir. Bir seferde tek bir bağımsız değişken olur.
Burslulukta
Nasıl sorulurBir öğrencinin deneyi anlatılır ya da tablo verilir; değişkenlerden biri sorulur.
TuzakÖlçülen sonucu bağımsız değişken sanmak.
İpucu"Kim neyi bilerek değiştirdi?" sorusunun cevabı bağımsız değişkendir.
▭Boşluk doldurma
Kaan tenis, pinpon ve plastik topu aynı yükseklikten bırakıp ne kadar sektiklerini ölçüyor. Topun cinsi değişkendir. Sekme yüksekliği değişkendir. Bırakma yüksekliği ise değişkendir.
?Soru çöz değişkeni bul
Melis, aynı tür üç saksıya özdeş fasulye fideleri dikip aynı pencerenin önüne koyuyor. Her gün saksılara şekildeki kadar su veriyor. İki hafta sonra fidelerin boylarını cetvelle ölçüyor.
Saksıların altında her gün verilen su miktarı yazıyor.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre bu deneyin bağımlı değişkeni hangisidir?
✓ A. Melis'in ölçtüğü sonuç fidelerin boyudur. B yanlış: su miktarını Melis bilerek değiştirdi, bu bağımsız değişkendir. C ve D yanlış: yer ve fide türü aynı tutuldu, bunlar kontrol edilen değişkendir.
DENEY · AMPUL PARLAKLIĞI
Ampul parlaklığı: pil sayısı ve ampul sayısı
MEB 5. sınıf · Yaşamımızdaki elektrik · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBağımlı değişken, bağımsız değişken ve kontrol edilen değişken nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.
Deneyde bilerek değiştirdiğin şey bağımsız değişkendir. Bu değişikliğin sonucu olarak ölçtüğün ya da gözlediğin şey bağımlı değişkendir. Sonucu etkilemesin diye aynı tuttuğun her şey kontrol edilen değişkendir.
Ampulün parlaklığı neye bağlıdır, pil sayısı artınca ne olur?
Kısa cevap: Özdeş piller ve ampullerle kurulan devrede pil sayısı artarsa ampuller daha parlak yanar. Pil sayısı aynı kalıp tek sıra hâlinde art arda bağlanan ampul sayısı artarsa ampuller daha sönük yanar.
İki pilli el feneri, tek pilli olandan daha güçlü ışık verir. Peki fenerin ampul sayısını artırsaydın ne olurdu?
Pil sayısı artarsa
Ampul sayısını aynı tutup pil sayısını artır. Ampul daha parlak yanar. Önceki konudaki adlarla: pil sayısı bağımsız, ampul parlaklığı bağımlı değişkendir.
Ampul sayısı artarsa
Pil sayısını aynı tutup tek sıra hâlinde art arda bir ampul daha ekle. İki ampulün her biri, tek ampulden daha sönük yanar. Bu kez bağımsız değişken ampul sayısıdır.
Adil bir karşılaştırma
Karşılaştırmada pillerin ve ampullerin özdeş olması gerekir. Kablolar ve anahtar da aynı kalmalıdır. Bunlar kontrol edilen değişkenlerdir.
Özdeş pil ve ampullerle kurulan devreler
Devre
Pil
Ampul
Bir ampulün parlaklığı
K
1
1
orta
L
2
1
K'den parlak
M
1
2
K'den sönük
Okulda, sınıfa ve koridora farklı parlaklıkta lambalar seçilir. Ders çalışırken masanı yeterince aydınlatan bir lamba gözlerini yormaz.
Akılda kalsın:Pil artarsa parlaklık artar, ampul artarsa azalır. Karşılaştırırken bir seferde yalnız birini değiştir.
Burslulukta
Nasıl sorulurPil ve ampul sayıları farklı birkaç devre şeması verilir; ampullerin parlaklık sıralaması ya da deneyin değişkeni sorulur.
TuzakAmpul sayısı arttıkça parlaklığın arttığını sanmak.
İpucuİki devrede hangi sayının değiştiğine bak.
?Soru çöz deney düzeneği
Bir öğretmen özdeş pil ve ampullerle üç devre kuruyor. Ampuller her devrede tek sıra hâlinde art arda bağlı.
Devrelerdeki eleman sayıları
Devre
Pil sayısı
Ampul sayısı
X
2
2
Y
3
2
Z
2
3
Buna göre, I. Y'deki bir ampul, X'teki bir ampulden parlak yanar. II. Z'deki bir ampul, X'teki bir ampulden sönük yanar. III. X ile Z karşılaştırılırsa bağımsız değişken ampul sayısıdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ D. X ile Y'de ampul sayısı aynı, Y'de pil fazla: Y parlak (I). X ile Z'de pil sayısı aynı, Z'de ampul fazla: Z sönük (II). X ile Z'de bilerek değiştirilen tek şey ampul sayısıdır; bağımsız değişken odur (III). A, B ve C doğru yargılardan birini ya da ikisini eksik bırakıyor.
Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.
Elektrik devresi elemanlarının sembolleri nelerdir, hangilerinin sembolü yoktur?
Kontrol et
Basit bir elektrik devresinde pil, ampul, anahtar ve bağlantı kablosu bulunur. Bu dört elemanın herkesin anladığı birer sembolü vardır. Duy ve pil yatağı ise devrede kullanılsa da belirli bir sembolle gösterilmez.
Devre şeması nasıl çizilir, açık devre ile kapalı devre arasındaki fark nedir?
Kontrol et
Bir elektrik devresinin sembollerle yapılan çizimine devre şeması denir. Şemada her eleman, düzenekteki sayısı kadar çizilir. Anahtar kapalı ve yol kesintisizse devre kapalıdır, ampul yanar; yol bir yerde açıksa ampul yanmaz.
Bağımlı değişken, bağımsız değişken ve kontrol edilen değişken nedir?
Kontrol et
Deneyde bilerek değiştirdiğin şey bağımsız değişkendir. Bu değişikliğin sonucu olarak ölçtüğün ya da gözlediğin şey bağımlı değişkendir. Sonucu etkilemesin diye aynı tuttuğun her şey kontrol edilen değişkendir.
Ampulün parlaklığı neye bağlıdır, pil sayısı artınca ne olur?
Kontrol et
Özdeş piller ve ampullerle kurulan devrede pil sayısı artarsa ampuller daha parlak yanar. Pil sayısı aynı kalıp tek sıra hâlinde art arda bağlanan ampul sayısı artarsa ampuller daha sönük yanar.
Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.
?Soru 1
Ela bir taşı, su dolu ve boş görünen birer kapalı pet şişeyi aynı kuvvetle sıkıyor. Yalnız hava dolu şişe içe göçüyor.
Boş görünen şişenin içinde hava var.Görsel: Sınav Defteri
Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
✓ D. Hava sıkıştı; çünkü gaz tanecikleri arasında çok boşluk vardır. A yanlış: kuvvet aynı tutuldu, değişen sıkılan maddedir. B yanlış: katının tanecikleri arasında da boşluk vardır, yalnız çok azdır. C yanlış: sıvı tanecikleri titreşir, döner ve öteleme yapar.Kaynak: Madde ve ısı · Tanecikli yapı ve hâller
?Soru 2
Bir öğrenci üç özdeş cam kavanoza aynı miktarda 50 °C'lik musluk suyu koyup şekildeki gibi yerleştiriyor. 20 dakika sonra sıcaklıkları ölçüyor.
Üç kavanoza da 50 °C'lik su konuyor.Görsel: Sınav Defteri
20 dakika sonraki sıcaklıklar
Kavanoz
Son sıcaklık
K (yün atkı)
42 °C
L (açıkta)
33 °C
M (köpük kutu)
45 °C
Buna göre aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?
✓ B. Sıcaklığı en az düşen M'dir; köpük kutu ısı akışını en çok yavaşlattı. A yanlış: ilk sıcaklık aynı tutuldu, değişen sarma malzemesidir. C yanlış: yün ısı üretmez, yalnız ısı kaybını yavaşlatır. D tersini söylüyor: L en çok soğudu.Kaynak: Madde ve ısı · Isı iletimi ve yalıtım
?Soru 3
Ece, el feneri ile duvar arasına kartondan kesilmiş bir yıldız tutuyor.
Duvarda yıldız biçimli koyu bir gölge oluşuyor.Görsel: Sınav Defteri
Ece aşağıdakilerden hangisini yaparsa duvarda tam gölge oluşmaz?
✓ A. Saydam plastik ışığı geçirir; arkasında karanlık bölge kalmaz. B ve D yalnız gölgenin büyüklüğünü değiştirir, gölge yine oluşur. C'de tahta da opaktır; yıldız biçimli gölge yine görülür.Kaynak: Işık ve gölge · Tam gölgenin oluşumu
?Soru 4
Zeynep bir kartta hücreden başlayan basamakları yazmış.
Son basamak boş bırakılmış.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre, I. Boş basamağa "insan" yazılabilir. II. Kalp, farklı dokulardan oluşan bir organdır. III. Dolaşım sistemi, kalpten daha basit bir yapıdır. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Sistemden sonra gelen basamak organizmadır; insan bir organizmadır (I). Kalp, birçok dokudan oluşan bir organdır (II). III yanlış: sistem, organdan daha karmaşıktır. B ve D sıralamayı tersine çeviriyor; C organizma basamağını gözden kaçırıyor.Kaynak: Hücre ve destek-hareket sistemi · Hücreden organizmaya
?Soru 5
Eymen, iki kaptaki suyu büyük bir kapta karıştırıyor. Bir süre sonra karışımın sıcaklığını termometreyle ölçüyor.
İki su karıştırılıyor, karışımın sıcaklığı ölçülüyor.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre, I. 70 °C'lik su ısı vermiştir. II. 30 °C'lik su ısı almıştır. III. Eymen termometreyle karışımın ısısını ölçmüştür. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ A. Sıcak su soğudu, yani ısı verdi (I); soğuk su ısındı, yani ısı aldı (II). III yanlış: termometre ısıyı değil sıcaklığı ölçer. B, C ve D ısı ile sıcaklığı aynı sanıyor.Kaynak: Madde ve ısı · Isı ve sıcaklık
?Soru 6
Kerem bir gününü tabloya yazıyor.
Kerem'in günü
kahvaltıda süt içiyor
çantasını tek omzuna asıyor
yaşına uygun antrenman yapıyor
yere düşen kitabını dizlerini bükerek alıyor
Buna göre Kerem'in hangi davranışı destek ve hareket sisteminin sağlığına zarar verebilir?
Bir öğretmen tahtaya bir hücrenin bazı özelliklerini yazıyor:
Hücrenin özellikleri
hücre duvarı
yok
koful
küçük ve çok sayıda
sentrozom
var
Buna göre bu hücreyle ilgili, I. Bir hayvana aittir. II. Mitokondrisi yoktur. III. Kloroplast bulundurmaz. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ D. Duvarın olmaması, küçük kofullar ve sentrozom hayvan hücresini gösterir (I); hayvan hücresinde kloroplast bulunmaz (III). II yanlış: mitokondri hem bitki hem hayvan hücresinde vardır. A, kloroplast bilgisini kaçırıyor; B ve C mitokondriyi yok sayıyor.Kaynak: Hücre ve destek-hareket sistemi · Organeller, bitki ve hayvan hücresi
?Soru 8
Öğretmen, masadaki el fenerinden çıkan ışığın yolunu çizmelerini istiyor. Dört öğrencinin çizimi aşağıda.
Her kutuda fener soldadır.Görsel: Sınav Defteri
Buna göre hangi öğrencinin çizimi doğrudur?
✓ D. Işık fenerden çıkar ve düz bir yolla ilerler; ok, ışığın gittiği yöne bakmalıdır. A'da okların yönü ters. B dalgalı çizerek ışığın düz gitmediğini sanıyor. C'de ışığın yönü gösterilmemiş.Kaynak: Işık ve gölge · Işığın yayılması
?Soru 9
Elif kış tatilinde gözlemlerini deftere yazıyor.
Elif'in gözlem defteri
Zaman
Gözlem
öğle
güneşte yollardaki kar eriyor
soğuk sabah
çimenlerde kırağı oluşuyor
akşam
çaydanlıktaki su kaynıyor
Bu olaylarla ilgili, I. Karın erimesi ısı alarak olur. II. Kırağı oluşurken su buharı ısı verir. III. Kaynayan suyun sıcaklığı kaynarken sürekli artar. yargılarından hangileri doğrudur?
✓ C. Erime ısı alarak (I), kırağılaşma ısı vererek (II) olur. III yanlış: su saf bir maddedir; kaynama sırasında sıcaklığı değişmez. A kırağılaşmayı gözden kaçırıyor; B ve D, kaynarken sıcaklığın arttığını sanıyor.Kaynak: Madde ve ısı · Hâl değişimleri
?Soru 10
Nehir, üç maddeyi sırayla gözünün önüne tutup arkasındaki saate bakıyor ve gördüklerini tabloya yazıyor.
Nehir'in gözlemleri
Madde
Saat nasıl görünüyor?
K
net
L
bulanık
M
görünmüyor
Buna göre, I. K saydam bir maddedir. II. L ışığın bir kısmını geçirir. III. M yerine iki kat kalın bir K konulursa saat görünmez. yargılarından hangileri kesinlikle doğrudur?
✓ B. Arkası net görünen K saydamdır (I); bulanık gösteren L ışığın bir kısmını geçirir (II). III kesin değil: kalınlık geçen ışığı azaltır ama iki kat kalın saydam madde opak olmaz, saat yine görülebilir. C ve D bu yanılgıya düşüyor; A, L'yi gözden kaçırıyor.Kaynak: Işık ve gölge · Saydam, yarı saydam ve opak