Güneş, Dünya ve Ay: Güneş'in yapısı, Ay'ın hareketleri ve evreleri

Ay neden her gece başka bir şekilde görünür, Güneş neden bu kadar küçük durur? Gökyüzündeki iki komşumuzu ve onlarla birlikte dans eden Dünya'yı tanı.

4 durak5. sınıf · 1. ünite
8 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 8tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
GÖZLEM · GÖKYÜZÜ

Güneş: dev bir yıldız neden küçük görünür?

MEB 5. sınıf · Gökyüzündeki komşularımız ve biz · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Güneş neden küçük görünür, kendi etrafında döner mi?

Kısa cevap: Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan, katmanlı bir yıldızdır; Dünya'nın ısı ve ışık kaynağıdır. Dünya'dan çok büyüktür ama çok uzakta olduğu için küçük görünür. Kendi ekseni etrafında döner.

Sabah yüzünü ısıtan ışık, milyonlarca kilometre uzaktan geliyor.

Güneş nelerden oluşur?

Çevresine ısı ve ışık yayan gök cismine yıldız denir. Güneş de bir yıldızdır.

Güneş'in katı yüzeyi yoktur; çok sıcak gazlardan oluşur. 4. sınıfta tanıdığın Dünya gibi küreye benzer ve iç içe katmanlardan yapılmıştır.

Uzaktaki dev

Güneş, Dünya'dan kat kat büyüktür ama gökyüzünde bir tabak kadar görünür. Bunun nedeni uzaklıktır.

Uzaktaki büyük bir uçak, elindeki oyuncak uçaktan küçük görünür. Cisim uzaklaştıkça olduğundan küçük görünür.

Güneş de döner

Güneş'in yüzeyinde koyu renkli bölgeler görülür. Bunlara Güneş lekesi denir. Galileo, lekeleri günlerce izledi ve hep aynı yöne kaydıklarını gördü.

Lekeler, Güneş döndüğü için yer değiştirir. Güneş, kendi ekseni etrafında batıdan doğuya döner. Bu yön, saatin dönme yönünün tersidir.

Güneş'i tanıyalım
ÖzellikGüneş'te
Nedir?bir yıldız, Dünya'ya en yakın olanı
Yapısıçok sıcak gazlar, iç içe katmanlar
Şekliküreye benzer
Hareketikendi ekseni etrafında döner, saatin tersine

Gözünü koru

Güneş'e asla doğrudan bakma. Dürbün, teleskop ya da büyüteçle bakmak daha da tehlikelidir; göz kalıcı olarak zarar görebilir.

Akılda kalsın: Güneş büyük ama uzak; bu yüzden küçük görünür. Kayan lekeler, Güneş'in döndüğünü gösterir.
Burslulukta

Nasıl sorulurFarklı uzaklıktaki cisimlerle yapılan bir etkinlik ya da bir gözlem anlatılır; Güneş'le ilgili sonuç sorulur.

TuzakKüçük görünen cismin gerçekten küçük olduğunu sanmak.

İpucuÖnce cismin gözlemciye uzaklığına bak.

?Soru çöz gözlemden sonuç

Bahçede büyük topu tutan Can 20 adım, küçük topu tutan Ela 2 adım uzakta duruyor. İşaretli noktadaki Deniz, küçük topu daha büyük görüyor.

Can'ın topu, Ela'nın topundan çok daha büyüktür.Görsel: Sınav Defteri

Bu etkinlik Güneş'le ilgili hangi durumu açıklamak için yapılmış olabilir?

✓ C. Uzaktaki büyük top küçük göründü; Güneş de çok uzakta olduğu için küçük görünür. A ve B lekeler ve dönmeyle ilgili; etkinlikte ikisi de yok. D Güneş'in yapısıyla ilgili; toplar bunu göstermez.

▭Boşluk doldurma

Güneş, ısı ve ışık yaydığı için bir sayılır. Yüzeyindeki hep aynı yöne kayması, Güneş'in kendi ekseni etrafında gösterir. Güneş'e filtresiz teleskopla bakmak gözü olarak bozabilir.

GÖZLEM · AY

Ay: kraterli, rüzgârsız ve hep aynı yüzü bize dönük

MEB 5. sınıf · Gökyüzündeki komşularımız ve biz · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüneş neden küçük görünür, kendi etrafında döner mi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan, katmanlı bir yıldızdır; Dünya'nın ısı ve ışık kaynağıdır. Dünya'dan çok büyüktür ama çok uzakta olduğu için küçük görünür. Kendi ekseni etrafında döner.

Güneş'in yapısı ve dönmesi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ay'da ayak izi neden silinmez, Ay'ın hep aynı yüzünü neden görürüz?

Kısa cevap: Ay, Dünya'nın doğal uydusudur; kendi ışığı yoktur, Güneş ışığını yansıtır. İnce atmosferi yüzünden rüzgâr ve yağış olmaz, yüzeyi kraterlerle doludur. Dönme ve dolanma süreleri eşit olduğundan hep aynı yüzünü görürüz.

Astronotların yarım yüzyıl önce Ay'da bıraktığı ayak izleri hâlâ yerinde.

Dünya'nın uydusu

Bir gezegenin çevresinde dolanan gök cismine doğal uydu denir. Ay, Dünya'nın tek doğal uydusudur. Dünya'ya en yakın gök cismidir.

Ay da küreye benzer. Dünya'dan küçüktür. Dünya ile Ay arasında yaklaşık 384 bin kilometre vardır.

Ay ışık üretmez

Ay'ın kendi ışığı yoktur. Güneş'ten gelen ışığı yansıtır, bu yüzden parlak görünür. Ay'ı bazen gündüz de görürsün.

Rüzgârsız, yağmursuz bir yüzey

Bir gök cismini saran hava örtüsüne atmosfer denir. Ay'ın atmosferi yok denecek kadar incedir.

İnce atmosfer, uzaydan gelen taşları durduramaz. Taşların yüzeye çarparak açtığı çukurlara krater denir. Ay'da rüzgâr ve yağış da olmaz; bu yüzden ayak izleri silinmez.

Ay'da gündüz çok sıcak, gece çok soğuk olur. Bu fark kayaları zamanla ufalar ve yüzey tozla kaplanır.

Dönme ve dolanma

4. sınıfta Dünya'nın dönme ve dolanma hareketlerini öğrendin. Ay kendi etrafında dönerken Dünya'nın çevresinde de dolanır. İki hareket de saatin dönme yönünün tersinedir.

Ay bir kez dönerken Dünya'nın çevresini de bir kez dolanır. Bu yüzden Dünya'dan Ay'ın hep aynı yüzünü görürüz.

Soru nasıl okunur?

Ali bir sabah Ay'ı gündüz gökyüzünde görüyor ve "Ay kendi ışığını üretiyor" diyor. Ali haklı mı?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Kök: bir gözlemden çıkarılan sonucun doğruluğu soruluyor.
  2. Anahtar: "gündüz görmek" ve "kendi ışığı": görünmek, ışık üretmek demek değildir.
  3. Eleme: Ay gündüz de Güneş ışığını yansıtır, bu yüzden görünür. Kendi ışığı yoktur.

Cevap: hayır; Ay, Güneş ışığını yansıttığı için görünür

Akılda kalsın: İnce atmosfer: krater var, rüzgâr yok. Dönme süresi dolanma süresine eşit olduğu için Ay'ın hep aynı yüzü bize bakar.
Burslulukta

Nasıl sorulurAy yüzeyinden bir fotoğraf ya da astronot gözlemi verilir; durumun hangi özellikle açıklandığı sorulur.

TuzakAy'ın kendi ışığını ürettiğini sanmak.

İpucuİz, krater ve hava olaylarını ince atmosfere bağla.

?Soru çöz öncüllü

Bir Ay aracı yüzeyde tekerlek izleri bırakıyor. Bilim insanları bu izlerin yıllarca bozulmayacağını söylüyor.

Ay aracının bıraktığı izler.Görsel: Sınav Defteri

Bu durumun nedeniyle ilgili,
I. Ay'da izleri dağıtacak rüzgâr yoktur.
II. Ay'da izleri silecek yağmur yağmaz.
III. Ay kendi ışığını üretir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ A. Atmosferi yok denecek kadar ince olan Ay'da rüzgâr esmez (I), yağmur yağmaz (II); izler bozulmaz. III yanlış: Ay ışık kaynağı değildir; üstelik ışık izlerle ilgili değil. B, C ve D, Ay'ın kendi ışığını ürettiği yanılgısını taşıyor.

⇄Kavram eşleştirme Ay sözlüğü

MODEL · AY'IN EVRELERİ

Ay'ın evreleri: yeni aydan dolunaya 29,5 gün

MEB 5. sınıf · Gökyüzündeki komşularımız ve biz · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAy'da ayak izi neden silinmez, Ay'ın hep aynı yüzünü neden görürüz?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ay, Dünya'nın doğal uydusudur; kendi ışığı yoktur, Güneş ışığını yansıtır. İnce atmosferi yüzünden rüzgâr ve yağış olmaz, yüzeyi kraterlerle doludur. Dönme ve dolanma süreleri eşit olduğundan hep aynı yüzünü görürüz.

Ay'ın özellikleri ve hareketleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ay'ın evreleri nelerdir, Ay neden her gece farklı görünür?

Kısa cevap: Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken Güneş ışığı alan yüzünün bize görünen kısmı değişir. Ay'ın bu farklı görünüşlerine Ay'ın evreleri denir. Dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Evreler yaklaşık 29,5 günde bir tekrarlanır.

Bayrağımızdaki hilali gökyüzünde her gece göremezsin. Bazı geceler Ay yuvarlak, bazı geceler hiç yoktur.

Ay'ın yarısı hep aydınlık

Önceki konuda Ay'ın Güneş ışığını yansıttığını gördük. Güneş, Ay'ın kendisine bakan yarısını hep aydınlatır. Ay dolandıkça bu aydınlık yarının bize dönük kısmı değişir. Ay'ın Dünya'dan farklı şekillerde görünmesine Ay'ın evreleri denir.

Ay saatin tersine dolanır; aydınlık yarısı hep Güneş'e bakar.Görsel: Sınav Defteri

Dört ana evre

Ay, Güneş ile Dünya'nın arasına girince aydınlık yüzü bize dönük olmaz. Ay görünmez; bu evre yeni aydır. Yaklaşık bir hafta sonra sağ yarısı aydınlanır ve Ay "D" harfine benzer: ilk dördün.

Bir hafta daha geçince Dünya, Güneş ile Ay'ın arasında kalır. Ay'ın bize bakan yüzü tamamen aydınlıktır: dolunay. Bir hafta sonra sol yarı aydınlık kalır ve Ay ters "D" gibi görünür: son dördün.

Ana evreler Dünya'dan nasıl görünür?
EvreDünya'dan görünüş
yeni aygörünmez
ilk dördünsağ yarısı aydınlık, "D" gibi
dolunaytam daire
son dördünsol yarısı aydınlık, ters "D" gibi

Ara evreler ve ay takvimi

Ana evrelerin arasında ara evreler görülür: ince, kavisli hilal ve yarımdan büyük şişkin ay. Yeni aydan hemen sonraki hilal ters "C", hemen önceki hilal "C" gibidir.

Evrelerin hepsi yaklaşık 29,5 günde tamamlanır. Takvimdeki "ay" sözcüğü buradan gelir. Ramazan ayı ve dinî bayramlar da Ay'ın hareketine göre belirlenir.

Akılda kalsın: Yeni ay → ilk dördün → dolunay → son dördün, her adım yaklaşık bir hafta. Evreleri Dünya'nın gölgesi değil, Ay'ın dolanması oluşturur.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir öğrencinin günlerce çizdiği Ay görünüşleri ya da bir evrenin tarihi verilir; sonraki evre ya da tarih sorulur.

TuzakEvreleri Dünya'nın gölgesine bağlamak.

İpucuİki ana evre arasına bir hafta, bütün tura 29,5 gün koy.

↕Sıralama yeni aydan başla

  1. Dolunay: tam daire
  2. Hilal: ince, ters "C" gibi
  3. Son dördün: sol yarı aydınlık
  4. Yeni ay: görünmez
  5. İlk dördün: sağ yarı aydınlık

?Soru çöz deney düzeneği

Selin karanlık odada lambayla (Güneş), beyaz topla (Ay) ve kendi başıyla (Dünya) bir model kuruyor. Topu şekildeki dört yere taşıyıp her seferinde topun aydınlık kısmını çiziyor.

Ortadaki daire Selin'in başı, numaralar topun konumları.Görsel: Sınav Defteri

Bu deneyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Selin yalnız topun yerini değiştirdi; her konumda aydınlık kısmın görünüşünü çizdi. A yanlış: lamba aynı tutuldu. B tersini söylüyor: top lamba ile baş arasındayken yeni ay gibi karanlık görünür. C, evreleri Dünya'nın gölgesine bağlayan yanılgıdır.
MODEL · GÜNEŞ, DÜNYA VE AY

Güneş, Dünya ve Ay: üç komşunun büyüklüğü ve dansı

MEB 5. sınıf · Gökyüzündeki komşularımız ve biz · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAy'ın evreleri nelerdir, Ay neden her gece farklı görünür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken Güneş ışığı alan yüzünün bize görünen kısmı değişir. Ay'ın bu farklı görünüşlerine Ay'ın evreleri denir. Dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Evreler yaklaşık 29,5 günde bir tekrarlanır.

Ay'ın evreleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güneş, Dünya ve Ay'ın büyüklükleri ve hareketleri nasıldır?

Kısa cevap: Hacmi en büyük olan Güneş'tir, sonra Dünya, en küçük Ay gelir. Dünya kendi etrafında 24 saatte döner, Güneş'in çevresinde yaklaşık 365 gün 6 saatte dolanır. Ay, Dünya'nın çevresinde dolanır ve Dünya ile birlikte Güneş'in çevresinde döner.

Bir model yapacaksın: elinde bir pinpon topu, bir portakal ve bir plaj topu var. Hangisi Güneş olmalı?

Kim daha büyük?

Bir cismin boşlukta kapladığı yere hacim denir. Hacim santimetreküp (cm³) ya da metreküp (m³) ile ölçülür.

Hacmi en büyük olan Güneş'tir. Dünya, Güneş'ten çok küçüktür ama Ay'dan büyüktür. Modelde Güneş'e en büyük, Ay'a en küçük cismi seçmelisin.

Kim nasıl hareket eder?

4. sınıftan hatırla: Dünya kendi ekseni etrafında 24 saatte bir kez döner. Güneş'in çevresindeki bir turu ise yaklaşık 365 gün 6 saat sürer.

Ay hem döner hem de Dünya'nın çevresinde dolanır. Bu sırada Dünya ile birlikte Güneş'in çevresinde de dolanır. Bu dolanmayı Dünya ile aynı sürede tamamlar.

Üç komşunun hareketleri
Gök cismiKendi etrafında döner mi?Neyin çevresinde dolanır?
Güneşevetmodelin merkezinde durur
Dünyaevet, 24 saatteGüneş, ≈ 365 gün 6 saat
Ayevet, ≈ 27 gün 8 saatDünya; Dünya ile birlikte Güneş

Bu hareketlerin hepsi saatin dönme yönünün tersinedir. Gün içinde Güneş'in gökyüzünde yer değiştirdiğini görürsün. Bunun nedeni Güneş'in değil, Dünya'nın dönmesidir.

Semerkant'ta gözlemevi kuran Uluğ Bey, bir yılın uzunluğunu bugünkü hesaplara çok yakın bulmuştu.

Akılda kalsın: Büyüklük: Güneş > Dünya > Ay. Güneş'in gün içinde yer değiştirmesi, Dünya'nın dönmesinden kaynaklanır.
Burslulukta

Nasıl sorulurToplarla kurulmuş bir model ya da gün içinde Güneş'in konumunu gösteren çizimler verilir; modelin doğruluğu ya da hareketin nedeni sorulur.

TuzakGüneş'in gökyüzündeki yer değişimini Güneş'in hareketine bağlamak.

İpucuHacim sırasını ve kimin kimin çevresinde dolandığını ayrı ayrı denetle.

?Soru çöz öncüllü

Emre, Güneş, Dünya ve Ay modeli için şekildeki cisimleri seçiyor. Modelini sınıfta anlatırken şunları söylüyor:

Emre'nin model için seçtiği üç cisim.Görsel: Sınav Defteri

I. Plaj topu Güneş'i, nohut Ay'ı temsil ediyor.
II. Portakal kendi etrafında dönerken plaj topunun çevresinde de dolanmalı.
III. Plaj topu, portakalın çevresinde dolanmalı.

Buna göre Emre'nin söylediklerinden hangileri doğrudur?

✓ B. En büyük cisim Güneş'i, en küçük cisim Ay'ı temsil etmeli (I). Dünya hem döner hem Güneş'in çevresinde dolanır (II). III yanlış: Güneş, Dünya'nın çevresinde dolanmaz. A, Dünya'nın hareketlerini eksik bırakıyor; C ve D, Güneş'i Dünya'nın çevresinde döndürüyor.

⇄Bilgi eşleştirme hareket ve süre

6. sınıfta bu konunun devamı 6. Sınıf Fen Bilimleri serisindeki Güneş sistemi ve tutulmalar sayfasında.

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Güneş neden küçük görünür, kendi etrafında döner mi?

    Kontrol et

    Güneş, çok sıcak gazlardan oluşan, katmanlı bir yıldızdır; Dünya'nın ısı ve ışık kaynağıdır. Dünya'dan çok büyüktür ama çok uzakta olduğu için küçük görünür. Kendi ekseni etrafında döner.

    Konuya dön: Güneş'in yapısı ve dönmesi

    Yapabiliyor musun?
  2. Ay'da ayak izi neden silinmez, Ay'ın hep aynı yüzünü neden görürüz?

    Kontrol et

    Ay, Dünya'nın doğal uydusudur; kendi ışığı yoktur, Güneş ışığını yansıtır. İnce atmosferi yüzünden rüzgâr ve yağış olmaz, yüzeyi kraterlerle doludur. Dönme ve dolanma süreleri eşit olduğundan hep aynı yüzünü görürüz.

    Konuya dön: Ay'ın özellikleri ve hareketleri

    Yapabiliyor musun?
  3. Ay'ın evreleri nelerdir, Ay neden her gece farklı görünür?

    Kontrol et

    Ay, Dünya'nın çevresinde dolanırken Güneş ışığı alan yüzünün bize görünen kısmı değişir. Ay'ın bu farklı görünüşlerine Ay'ın evreleri denir. Dört ana evre yeni ay, ilk dördün, dolunay ve son dördündür. Evreler yaklaşık 29,5 günde bir tekrarlanır.

    Konuya dön: Ay'ın evreleri

    Yapabiliyor musun?
  4. Güneş, Dünya ve Ay'ın büyüklükleri ve hareketleri nasıldır?

    Kontrol et

    Hacmi en büyük olan Güneş'tir, sonra Dünya, en küçük Ay gelir. Dünya kendi etrafında 24 saatte döner, Güneş'in çevresinde yaklaşık 365 gün 6 saatte dolanır. Ay, Dünya'nın çevresinde dolanır ve Dünya ile birlikte Güneş'in çevresinde döner.

    Konuya dön: Güneş, Dünya ve Ay modeli

    Yapabiliyor musun?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?5. Sınıf Fen Bilimleri soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →