Kişilik: seni biricik kılan düşünüş, duygu ve davranış biçimi
Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaErgenlikte kimlik oluşumu, rol karmaşası ve kuşaklar arası çatışma nedir? Ergenlik dönemi gelişim görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Ergenliğin temel görevi kimlik oluşturmaktır: “Ben kimim, neye inanıyorum, ne olacağım?” sorularına tutarlı bir cevap bulmak. Erikson'a göre bu süreç başarılamazsa rol karmaşası yaşanır. Ergen ile ailesi arasında değer ve beklenti farkından doğan kuşaklar arası çatışma da sık görülür. Kimlik geliştirme, akranlarla olgun ilişki ve aileden duygusal bağımsızlık bu dönemin gelişim görevleridir.
✎Konu anlatımı
Kişilik nedir, kişiliği oluşturan etkenler nelerdir? Kişilik kuramları ve bireysel farklılıklar nelerdir?
Kısa cevap: Kişilik, bireye özgü ve görece tutarlı düşünüş, duygu ve davranış biçimidir; bireyin biricikliğini oluşturur. Kalıtımla gelen mizaç ile aile, öğrenme yaşantıları, bilişsel ve sosyal-kültürel koşullar kişiliği birlikte şekillendirir. İnsanlar fiziksel, duygusal, bilişsel ve sosyal yönlerden birbirinden farklıdır; bu bireysel farklılıkları tanımak ve onlara saygı duymak sağlıklı ilişkinin temelidir.Aynı evde, aynı anne babayla büyüyen iki kardeşten biri her sabah şarkı söyleyerek uyanır, öteki kimse onunla konuşmasın ister.
Kişilik, bir insanın farklı durumlarda ve zaman içinde büyük ölçüde tutarlı kalan düşünme, hissetme ve davranma biçimidir. “Tutarlı” sözcüğü önemlidir: neşeli biri bazen üzülür ama genel eğilimi neşedir. Her insanın kişiliği kendine özgüdür; aynı kalıtıma sahip tek yumurta ikizlerinin bile kişilikleri birebir aynı değildir. Kişilik bu yüzden bireyin biricikliğidir.
Kişiliği ne şekillendirir?
Kişiliğin doğuştan gelen, duygusal tepkilerin hızı ve yoğunluğuyla ilgili yanına mizaç denir; bazı bebekler doğuştan sakin, bazıları huysuzdur. Kişiliğin toplumun değer yargılarıyla değerlendirilen yanı ise karakterdir (dürüstlük, sorumluluk). Mizacın üstüne çevre işler: ilk ve en güçlü etki ailedir; ödüllendirilen davranışlar pekişir, cezalandırılanlar zayıflar (koşullanma); kişinin kendisi hakkındaki inançları ve olayları yorumlama biçimi (bilişsel etkenler) ile arkadaşlar, okul ve kültür (sosyal etkenler) kişiliği biçimlendirir.
Kişilik kuramları
| Kuram | Kuramcı | Ana fikir |
|---|---|---|
| Psikanalitik | Sigmund Freud | Kişilik üç yapıdan oluşur: id (anında doyum isteyen dürtüler), süperego (vicdan, toplumun kuralları), ego (ikisi ile gerçeklik arasında denge kuran benlik). Çocukluk yaşantıları ve bilinçaltı belirleyicidir. |
| Psikososyal | Erik Erikson | Kişilik yaşam boyu, her dönemde çözülmesi gereken sosyal bir çatışmayla gelişir; ergenlikteki çatışma kimlik kazanma ile rol karmaşasıdır. |
| Fenomenolojik (hümanistik) | Carl Rogers | Önemli olan kişinin kendini ve dünyayı nasıl algıladığıdır (benlik). Koşulsuz kabul gören insan potansiyelini gerçekleştirmeye yönelir. |
Erikson'un ergenlik çatışmasını davranış ve gelişim sayfasında görmüştük; Rogers ve Maslow da psikoloji bilimi sayfasında tanıdığımız hümanistik yaklaşımın temsilcileridir.
Ek bilgi: Kişilik ölçülebilir mi?
Evet. Kişilik testleri iki gruptur. Envanterler, kişinin kendisi hakkındaki ifadeleri “bana uyar / uymaz” diye işaretlediği standart soru listeleridir. Projektif testlerde ise kişiye mürekkep lekesi ya da belirsiz bir resim gösterilir ve ne gördüğünü anlatması istenir (Rorschach testi gibi); kişinin bu belirsiz uyarıcıya kendi iç dünyasını yansıttığı varsayılır. Kişilik testleri de zekâ testleri gibi yalnız uzmanlarca uygulanır ve yorumlanır.
Bireysel farklılıklar
İnsanlar fiziksel (boy, güç, sağlık), duygusal (duygulanım hızı, sakinlik), bilişsel (zekâ türleri, öğrenme hızı) ve sosyal (dışa dönüklük, ilişki kurma) yönlerden birbirinden farklıdır. Bu farklılıklar bir eksiklik değil, toplumu zenginleştiren çeşitliliktir. Farklılıkları tanımak, insanlardan kendimiz gibi olmalarını beklemekten vazgeçmeyi ve onlara saygı duymayı sağlar.
Nasıl sorulurBir kişinin iç sesi ya da davranışı verilir, Freud'un hangi kişilik yapısını yansıttığı sorulur: “Hemen istiyorum” id, “Bu yanlış, yapmamalısın” süperego, “Şimdi değil, akşam uygun bir zamanda” egodur. Kuram-kuramcı eşleştirmesi de gelir.
TuzakEgoyu “bencillik” anlamında okumaktır; ego dengeleyici ve gerçekçi benliktir. Bireysel farklılık sorularında tuzak, farklılıkları yalnız fiziksel sanan öncüldür.
⇄Bilgi eşleştirme iç ses ve kavram
?Soru çöz
Doğduğu günden beri çevresindeki seslere çok hızlı ve yoğun tepki veren Kaan, aynı ailede büyüyen kardeşine göre daha kolay heyecanlanmaktadır. Kaan'ın kişiliğinin bu yanı en iyi hangi kavramla açıklanır?