Kişilik ve ruh sağlığı: stres, çatışma türleri ve savunma mekanizmaları

Kişiliğin seni nasıl biricik kıldığını, stresin nereden geldiğini, çatışma türlerini ayırt etmeyi, savunma mekanizmalarını örnekten tanımayı ve ruh sağlığını koruyan alışkanlıkları öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KİŞİLİK

Kişilik: seni biricik kılan düşünüş, duygu ve davranış biçimi

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaErgenlikte kimlik oluşumu, rol karmaşası ve kuşaklar arası çatışma nedir? Ergenlik dönemi gelişim görevleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Ergenliğin temel görevi kimlik oluşturmaktır: “Ben kimim, neye inanıyorum, ne olacağım?” sorularına tutarlı bir cevap bulmak. Erikson'a göre bu süreç başarılamazsa rol karmaşası yaşanır. Ergen ile ailesi arasında değer ve beklenti farkından doğan kuşaklar arası çatışma da sık görülür. Kimlik geliştirme, akranlarla olgun ilişki ve aileden duygusal bağımsızlık bu dönemin gelişim görevleridir.

Kimlik ve gelişim görevleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kişilik nedir, kişiliği oluşturan etkenler nelerdir? Kişilik kuramları ve bireysel farklılıklar nelerdir?

Kısa cevap: Kişilik, bireye özgü ve görece tutarlı düşünüş, duygu ve davranış biçimidir; bireyin biricikliğini oluşturur. Kalıtımla gelen mizaç ile aile, öğrenme yaşantıları, bilişsel ve sosyal-kültürel koşullar kişiliği birlikte şekillendirir. İnsanlar fiziksel, duygusal, bilişsel ve sosyal yönlerden birbirinden farklıdır; bu bireysel farklılıkları tanımak ve onlara saygı duymak sağlıklı ilişkinin temelidir.

Aynı evde, aynı anne babayla büyüyen iki kardeşten biri her sabah şarkı söyleyerek uyanır, öteki kimse onunla konuşmasın ister.

Kişilik, bir insanın farklı durumlarda ve zaman içinde büyük ölçüde tutarlı kalan düşünme, hissetme ve davranma biçimidir. “Tutarlı” sözcüğü önemlidir: neşeli biri bazen üzülür ama genel eğilimi neşedir. Her insanın kişiliği kendine özgüdür; aynı kalıtıma sahip tek yumurta ikizlerinin bile kişilikleri birebir aynı değildir. Kişilik bu yüzden bireyin biricikliğidir.

Kişiliği ne şekillendirir?

Kişiliğin doğuştan gelen, duygusal tepkilerin hızı ve yoğunluğuyla ilgili yanına mizaç denir; bazı bebekler doğuştan sakin, bazıları huysuzdur. Kişiliğin toplumun değer yargılarıyla değerlendirilen yanı ise karakterdir (dürüstlük, sorumluluk). Mizacın üstüne çevre işler: ilk ve en güçlü etki ailedir; ödüllendirilen davranışlar pekişir, cezalandırılanlar zayıflar (koşullanma); kişinin kendisi hakkındaki inançları ve olayları yorumlama biçimi (bilişsel etkenler) ile arkadaşlar, okul ve kültür (sosyal etkenler) kişiliği biçimlendirir.

Kişilik kuramları

Üç kişilik kuramı: kuramcı ve ana fikir
KuramKuramcıAna fikir
PsikanalitikSigmund FreudKişilik üç yapıdan oluşur: id (anında doyum isteyen dürtüler), süperego (vicdan, toplumun kuralları), ego (ikisi ile gerçeklik arasında denge kuran benlik). Çocukluk yaşantıları ve bilinçaltı belirleyicidir.
PsikososyalErik EriksonKişilik yaşam boyu, her dönemde çözülmesi gereken sosyal bir çatışmayla gelişir; ergenlikteki çatışma kimlik kazanma ile rol karmaşasıdır.
Fenomenolojik (hümanistik)Carl RogersÖnemli olan kişinin kendini ve dünyayı nasıl algıladığıdır (benlik). Koşulsuz kabul gören insan potansiyelini gerçekleştirmeye yönelir.

Erikson'un ergenlik çatışmasını davranış ve gelişim sayfasında görmüştük; Rogers ve Maslow da psikoloji bilimi sayfasında tanıdığımız hümanistik yaklaşımın temsilcileridir.

Ek bilgi: Kişilik ölçülebilir mi?

Evet. Kişilik testleri iki gruptur. Envanterler, kişinin kendisi hakkındaki ifadeleri “bana uyar / uymaz” diye işaretlediği standart soru listeleridir. Projektif testlerde ise kişiye mürekkep lekesi ya da belirsiz bir resim gösterilir ve ne gördüğünü anlatması istenir (Rorschach testi gibi); kişinin bu belirsiz uyarıcıya kendi iç dünyasını yansıttığı varsayılır. Kişilik testleri de zekâ testleri gibi yalnız uzmanlarca uygulanır ve yorumlanır.

Bireysel farklılıklar

İnsanlar fiziksel (boy, güç, sağlık), duygusal (duygulanım hızı, sakinlik), bilişsel (zekâ türleri, öğrenme hızı) ve sosyal (dışa dönüklük, ilişki kurma) yönlerden birbirinden farklıdır. Bu farklılıklar bir eksiklik değil, toplumu zenginleştiren çeşitliliktir. Farklılıkları tanımak, insanlardan kendimiz gibi olmalarını beklemekten vazgeçmeyi ve onlara saygı duymayı sağlar.

Akılda kalsın: Kişilik = tutarlı + özgün (biriciklik). Mizaç doğuştan, karakter toplumca değerlendirilen yan. Freud'da id ister, süperego yasaklar, ego dengeler. Erikson yaşam boyu sosyal çatışmalar, Rogers kişinin kendi algısı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin iç sesi ya da davranışı verilir, Freud'un hangi kişilik yapısını yansıttığı sorulur: “Hemen istiyorum” id, “Bu yanlış, yapmamalısın” süperego, “Şimdi değil, akşam uygun bir zamanda” egodur. Kuram-kuramcı eşleştirmesi de gelir.

TuzakEgoyu “bencillik” anlamında okumaktır; ego dengeleyici ve gerçekçi benliktir. Bireysel farklılık sorularında tuzak, farklılıkları yalnız fiziksel sanan öncüldür.

⇄Bilgi eşleştirme iç ses ve kavram

?Soru çöz

Doğduğu günden beri çevresindeki seslere çok hızlı ve yoğun tepki veren Kaan, aynı ailede büyüyen kardeşine göre daha kolay heyecanlanmaktadır. Kaan'ın kişiliğinin bu yanı en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ C. Doğuştan gelen, duygusal tepkinin hızı ve yoğunluğuyla ilgili yan mizaçtır. A karakter, kişiliğin toplumun değer yargılarıyla değerlendirilen yanıdır (dürüstlük gibi); B süperego vicdan ve kurallardır, tepki hızı değildir; D koşullanma yaşantıyla öğrenilir, oysa özellik doğumdan beri vardır.
SAĞLIK · STRES

Stres ve nedenleri: iç ve dış etkenler, engellenme

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüdülenme nedir, birincil ve ikincil güdüler nelerdir?Bağlantılı konudan (Güdülenme ve duygular). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güdü, organizmayı harekete geçiren, davranışına yön ve süreklilik veren iç güçtür. Güdülenme süreci bir ihtiyaçla başlar, dürtü denen gerilimi doğurur, amaca yönelik davranışla sürer ve amaca ulaşınca gerilim azalır. Birincil güdüler doğuştan ve fizyolojiktir (açlık, susuzluk, uyku); ikincil güdüler sonradan öğrenilir ve psikososyaldir (başarı, onay, güç, sevgi).

Güdülenme ve güdü türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stres nedir, stresin nedenleri nelerdir? Engellenme ne demektir ve davranışı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Stres, kişinin baş etme gücünü zorlayan durumlar karşısında yaşadığı bedensel ve psikolojik gerilimdir. Nedenleri dış etkenler (gürültü, afet, sınav, kayıp, ekonomik sorun) ve iç etkenler (aşırı beklenti, mükemmeliyetçilik, olumsuz düşünce, hastalık) olabilir. Stresin iki temel kaynağı engellenme ve çatışmadır. Engellenme, güdülenmiş bir davranışın amaca ulaşmasının fiziksel, sosyal ya da kişisel bir engelle önlenmesidir.

Sınava yetişmek için evden erken çıkarsın, otobüs yolda bozulur; saatine her baktığında kalbin biraz daha hızlanır.

Stres, karşılaşılan bir durumun kişinin baş etme gücünü zorladığı ya da aştığı algılandığında ortaya çıkan gerilimdir. Stres doğuran durumlara stres kaynağı denir. Aynı durum herkeste aynı stresi yaratmaz; çünkü stresi belirleyen yalnız durum değil, kişinin onu nasıl algıladığı ve elindeki baş etme kaynaklarıdır.

  • Dış etkenler: gürültü, kalabalık, trafik, doğal afet, sınav, taşınma, bir yakının kaybı, ekonomik güçlük, aile içi sorunlar.
  • İç etkenler: kişinin kendinden aşırı beklentisi, mükemmeliyetçilik, “başaramazsam her şey biter” gibi olumsuz düşünceler, hastalık, yorgunluk, kaygıya yatkınlık.

Engellenme

Güdülenme ve duygular sayfasında güdünün amaca yönelik davranışı başlattığını gördük. Engellenme, bu davranışın amaca ulaşmasının bir engelle önlenmesidir. Engelin kaynağı üç türlüdür:

Engellenmenin kaynakları
KaynakNe demek?Örnek
Fiziksel (çevresel)Doğa ya da nesnelerden gelen engelKar yüzünden yolların kapanıp maça gidilememesi
SosyalKurallar, yasalar, başka insanlarAilesinin izin vermemesi, yaş sınırı
KişiselKişinin kendi bedensel ya da zihinsel sınırlarıBoyu yetmediği için basketbol takımına alınmamak

Engellenince ne olur?

Engellenme önce gerilim ve hayal kırıklığı yaratır. Kişi engeli aşmak için yeni bir yol arayabilir ya da hedefini gerçekçi biçimde değiştirebilir; bunlar yapıcı tepkilerdir. Ama engellenme sık ve yoğun olursa öfke ve saldırganlık doğabilir; saldırganlık bazen engelin kendisine değil, daha güvenli bir hedefe yöneltilir. Kişi içine kapanabilir, çabayı bırakabilir ya da kaygı yaşayabilir. Sık engellenen ve engeli aşamayacağına inanan kişide öğrenilmiş çaresizlik gelişebilir.

Akılda kalsın: Stres = durum + kişinin onu algılayışı. Engellenmenin üç kaynağı: fiziksel (doğa), sosyal (insanlar, kurallar), kişisel (kendi sınırların). Engellenmeye yapıcı tepki: yeni yol ya da gerçekçi yeni hedef.
Sınavda

Nasıl sorulurBir engellenme örneği verilir, engelin kaynağı ya da kişinin verdiği tepkinin türü sorulur. Engel doğadan ya da nesneden geliyorsa fiziksel, başka bir insandan ya da kuraldan geliyorsa sosyal, kişinin kendi yetersizliğinden geliyorsa kişiseldir.

TuzakYaş sınırını kişisel engel sanmaktır; yaşı kişinin kendisi değil kural engel hâline getirir, bu sosyal engellenmedir. İkinci tuzak, stresi yalnız dış olayların yarattığı öncülüdür; iç etkenler de stres kaynağıdır.

↕Sıralama engellenme zinciri

  1. Kar yağışı yüzünden şehirlerarası yollar kapanır
  2. Elif kuzeninin düğününe gitmeye karar verir
  3. Düğünü görüntülü aramayla izlemek için kuzeniyle anlaşır
  4. Otobüs bileti alıp yola çıkar
  5. Hayal kırıklığı ve gerginlik yaşar

?Soru çöz

Ehliyet almak isteyen on altı yaşındaki Arda, yasal yaş sınırına ulaşmadığı için sürücü kursuna kaydolamamıştır. Arda'nın yaşadığı engellenmenin kaynağı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Engel, toplumun koyduğu yasal kuraldan (yaş sınırı) gelmektedir; bu sosyal engellenmedir. B fiziksel engel doğadan ya da nesneden gelir (kar, kapalı yol); C kişisel engel kişinin kendi yetersizliğidir, Arda sürüş becerisi yüzünden değil kural yüzünden engellenmiştir; D çatışmada iki istek arasında seçim vardır, burada tek amaç engellenmiştir.
SAĞLIK · ÇATIŞMA

Çatışma türleri: iki istek arasında kalmak

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru karar vermede düşünmenin önemi nedir? Problem çözme ve karar verme aşamaları nelerdir?Bağlantılı konudan (Bellek ve düşünme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İrdeleme, eldeki bilgileri inceleyip gerekçeli bir sonuca ulaşmaktır. Doğru karar için problem tanımlanır, seçenekler belirlenir, her birinin artısı ve eksisi tartılır, seçilen uygulanır ve sonucu değerlendirilir. Problem çözmede deneme-yanılma, adım adım kesin sonuca götüren algoritma, pratik kestirme yollar ve kavrayış kullanılır. Zihinsel kalıplar, duygusal acele ve grup baskısı doğru kararı engeller.

Karar verme ve problem çözme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çatışma türleri nelerdir? Yaklaşma-yaklaşma, kaçınma-kaçınma ve yaklaşma-kaçınma çatışması nedir?

Kısa cevap: Çatışma, birbiriyle bağdaşmayan iki ya da daha çok isteğin aynı anda ortaya çıkması ve kişinin seçim yapmak zorunda kalmasıdır. Yaklaşma-yaklaşma çatışmasında iki çekici seçenekten biri seçilir; kaçınma-kaçınma çatışmasında iki istenmeyen seçenekten biri katlanılmak zorundadır; yaklaşma-kaçınma çatışmasında tek bir hedefin hem çekici hem itici yanı vardır. Çözülemeyen çatışma kararsızlık, gerilim ve stres doğurur.

Bayram tatilinde hem dedenin köyüne hem arkadaşlarınla kampa davet edildin; ikisi de güzel, ama aynı günlerde.

Engellenmede amaç dışarıdan kesiliyordu. Çatışmada ise engel kişinin içindedir: iki istek aynı anda karşılanamaz ve biri seçilmek zorundadır. Çatışma türleri, seçeneklerin çekici (yaklaşılan) ya da itici (kaçınılan) olmasına göre adlandırılır.

Çatışmanın adı seçeneklerin niteliğinden gelir: çekiciye yaklaşılır, iticiden kaçınılır.Görsel: Sınav Defteri
  • Yaklaşma-yaklaşma: İki çekici seçenek aynı anda karşılanamaz: iki iyi üniversiteden birini seçmek, kampla köy tatili arasında kalmak. Hangisi seçilse kazanç vardır; çözümü en kolay çatışmadır.
  • Kaçınma-kaçınma: İki istenmeyen seçenekten biri kabul edilmek zorundadır: ya diş hekimine gitmek ya diş ağrısına katlanmak; ya ödevi bitirmek ya düşük not almak. Kişi çoğu zaman kararı erteler ya da ortamdan kaçmak ister; çözümü en zor çatışmadır.
  • Yaklaşma-kaçınma: Tek bir hedefin hem çekici hem itici yanı vardır: çikolatayı sever ama kilo almaktan korkar; o bölümü çok ister ama başka bir şehre taşınmaktan çekinir. Kişi hedefe yaklaştıkça itici yanı, uzaklaştıkça çekici yanı büyür; kararsızlıkla gidip gelir.
Ek bilgi: Çift yaklaşma-kaçınma çatışması

Bazı kaynaklar dördüncü bir tür sayar: iki seçeneğin de hem çekici hem itici yanı olduğu çatışma. Biri yüksek maaşlı ama uzak şehirde, öteki düşük maaşlı ama ailesinin yanında olan iki iş teklifi arasında kalmak buna örnektir. Gündelik kararların çoğu aslında bu türdendir.

Çatışmanın birey üzerindeki etkisi

Kısa süren ve çözülen çatışmalar olağandır, karar verme becerisini de geliştirir. Ama uzun süre çözülemeyen çatışma kararsızlık, gerginlik, uykusuzluk, dikkat dağınıklığı ve strese yol açar. Bellek ve düşünme sayfasında gördüğümüz karar aşamaları, yani seçenekleri yazıp artılarını ve eksilerini dürüstçe tartmak, çatışmayı çözmenin en güvenli yoludur.

Akılda kalsın: Seçenekleri + ve − ile işaretle: + + yaklaşma-yaklaşma (kolay), − − kaçınma-kaçınma (zor), tek hedefte ± yaklaşma-kaçınma (gidip gelme).
Sınavda

Nasıl sorulurBir seçim durumu anlatılır ve hangi çatışma türü olduğu sorulur. Önce seçenek sayısına bak: tek hedef ve onun hem iyi hem kötü yanı varsa yaklaşma-kaçınmadır. İki seçenek varsa ikisinin niteliğine bak: ikisi de isteniyorsa yaklaşma-yaklaşma, ikisi de istenmiyorsa kaçınma-kaçınma.

Tuzak“ya derse çalışacak ya da sınıfta kalacak” gibi örnekleri yaklaşma-kaçınma sanmaktır; iki istenmeyen seçenek vardır, kaçınma-kaçınmadır.

⇄Bilgi eşleştirme durum ve tür

?Soru çöz

Yüzmeyi çok seven Burak, yüzme takımına seçilmek istemekte; ancak takımın sabah altıdaki antrenmanlarına katılmak için çok erken kalkmak zorunda olmaktan hoşlanmamaktadır. Burak'ın yaşadığı çatışma türü aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Tek bir hedefin (takıma girmek) hem çekici (yüzmek) hem itici (erken kalkmak) yanı vardır; bu yaklaşma-kaçınmadır. A iki ayrı çekici seçenek yok, tek hedef var; B iki istenmeyen seçenekten birine zorlanmıyor; C amacını engelleyen bir kural ya da kişi yok, iç çatışma yaşıyor.
SAĞLIK · BAŞA ÇIKMA

Stresin etkileri ve stresle başa çıkma: sınav stresi

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyum nedir, alışma ve duyarlılaşma ne demektir?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyum, bir uyarıcının duyu organlarınca alınıp sinirlerle beyne iletilmesidir; henüz anlamlandırılmamış ham bilgidir. Alışma, sürekli tekrarlanan bir uyarıcıya duyarlılığın azalmasıdır (saatin tik takını duymamak). Duyarlılaşma ise tekrarlanan bir uyarıcıya tepkinin giderek artmasıdır (damlayan musluğa her seferinde daha çok rahatsız olmak). İkisindeki ortak öğe uyarıcının tekrarlanmasıdır.

Duyum, alışma, duyarlılaşma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Stresin bedene ve zihne etkileri nelerdir? Stresle ve sınav stresiyle nasıl başa çıkılır?

Kısa cevap: Stres bedende kalp atışının ve kan basıncının artması, kas gerginliği, uyku ve sindirim bozukluğu; zihinde kaygı, öfke, dikkat ve bellek sorunları yaratır. Az stres performansı artırabilir, aşırısı düşürür. Başa çıkmada iki yol vardır: sorunun kaynağını değiştirmeye yönelik problem odaklı yollar ve duyguyu düzenlemeye yönelik duygu odaklı yollar. Sınav stresinde düzenli plan, deneme sınavı, uyku ve nefes egzersizi işe yarar.

Sınavdan önceki gece uyuyamazsın, sabah midene bir şey girmez; ama ilk soruyu çözünce sanki bir düğüm çözülür.

Stres beden ve zihinde

Stres karşısında beden bir tehlikeye hazırlanır gibi tepki verir: kalp hızlanır, kan basıncı yükselir, nefes sıklaşır, kaslar gerilir, terleme artar, sindirim yavaşlar. Bu tepki kısa sürdüğünde işe yarar. Ama stres haftalarca sürerse baş ağrısı, uyku bozukluğu, mide sorunları görülür ve bağışıklık zayıflar. Zihinde ise kaygı, öfke, karamsarlık, dikkat dağınıklığı, unutkanlık ve karar vermede güçlük ortaya çıkar.

Stresin her düzeyi zararlı değildir. Hiç kaygısı olmayan öğrenci çalışmaya güdülenmeyebilir; orta düzeyde bir gerilim dikkati toplar ve performansı artırır. Stres aşırı olduğunda ise dikkat ve bellek çöker; bildiği soruyu bile hatırlayamamak buradan gelir.

Başa çıkmanın iki yolu

Problem odaklı ve duygu odaklı başa çıkma
Problem odaklıDuygu odaklı
HedefStresin kaynağını değiştirmekStresin yarattığı duyguyu düzenlemek
Ne zaman işe yarar?Durum değiştirilebiliyorsaDurum değiştirilemiyorsa
ÖrneklerÇalışma planı yapmak, eksik konuyu belirleyip çalışmak, öğretmenden yardım istemekNefes egzersizi, gevşeme, spor, güvendiği biriyle konuşmak, hobiyle ilgilenmek

Sınav stresiyle başa çıkma

  • Plan: Konuları günlere böl; belirsizlik azaldıkça kaygı da azalır (problem odaklı).
  • Deneme sınavı: Sınav koşullarına sık maruz kalmak, duyum ve algı sayfasında gördüğümüz alışma gibi, sınav ortamının yarattığı tepkiyi zamanla azaltır.
  • Düşünceyi gerçekçi hâle getirmek: “Bu sınav hayatımı belirler” yerine “Hazırlandım, elimden geleni yapacağım.”
  • Beden: Yeterli uyku, düzenli beslenme, kısa yürüyüşler; sınav anında yavaş ve derin nefes.
  • Sınav anı: Takıldığın soruda durma, geç; sonra dön. İlk çözülen sorular güven verir.

Medyadaki olumsuz haberler

Afet, savaş, şiddet haberlerini sürekli izlemek kişiyi olayı yaşamasa da strese sokabilir. Haber izleme süresini sınırlamak, güvenilir kaynakları seçmek, duyguları biriyle paylaşmak ve mümkünse yardım kampanyası gibi somut bir katkıda bulunmak bu stresi azaltır; çaresizlik duygusu eylemle hafifler.

Akılda kalsın: Değiştirebiliyorsan problemi çöz, değiştiremiyorsan duyguyu düzenle. Az stres gaz pedalı, aşırı stres fren. Sınav stresinin üç ilacı: plan, deneme, uyku.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin stresle başa çıkma davranışı verilir, problem odaklı mı duygu odaklı mı olduğu ya da stresin hangi etkisini gösterdiği sorulur. Kaynağı ortadan kaldırmaya yönelik eylem (plan yapmak, yardım istemek) problem odaklı; kendini sakinleştirmeye yönelik eylem (nefes, müzik, spor) duygu odaklıdır.

Tuzak“stres her düzeyde başarıyı düşürür” öncülüdür; orta düzey stres performansı artırabilir.

✎Boşluk doldurma başa çıkma yolları

Deneme sonuçlarına bakıp eksik konularına göre yeni bir program yapan Elif başa çıkma yolu kullanmaktadır. Sınav salonunda kapı kapanınca yavaş ve derin nefes alarak sakinleşen Can ise başa çıkma yolu kullanmaktadır. Stresin düzeyi performansı artırabilir.

problem odaklı · duygu odaklı · orta · aşırı · yansıtma

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi stresin psikolojik (zihinsel) etkilerinden biridir?

✓ B. Hatırlamada güçlük, dikkat ve belleği etkileyen zihinsel bir stres tepkisidir. A kalp atışının hızlanması bedensel (fizyolojik) tepkidir; C kas gerginliği de bedenin tehlikeye hazırlanmasıdır; D sindirimin yavaşlaması da fizyolojik bir tepkidir.
SAĞLIK · SAVUNMA MEKANİZMALARI

Savunma mekanizmaları: benliğin kalkanları

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilinç ve bilinçaltı nedir? Bilinçlilik türleri ve farklı bilinç durumları nelerdir?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bilinç, kişinin kendisinin ve çevresinin o anda farkında olmasıdır. Bilinç ile bilinçsizlik iki ayrı kategori değil, derecelerle ayrılan bir boyuttur: dikkatli uyanıklık, gevşek uyanıklık, hayal kurma, hafif uyku, derin uyku. Bilinçaltı, farkında olunmayan ama davranışı etkileyen istek ve anılardır (Freud). Uyku, rüya, hipnoz, meditasyon ve madde etkisi farklı bilinç durumlarıdır.

Bilinç ve bilinçlilik türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Savunma mekanizmaları nelerdir? Bastırma, yansıtma, mantığa bürüme, yön değiştirme ve yüceltme örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Savunma mekanizmaları, kişinin kaygı ve suçluluk duygusundan korunmak için çoğunlukla farkında olmadan başvurduğu, gerçeği çarpıtan ya da gizleyen yollardır. Başlıcaları bastırma, yadsıma, yansıtma, mantığa bürüme, yön değiştirme, karşıt tepki geliştirme, gerileme, yüceltme, özdeşleşme, hayal kurma ve telafidir. Ara sıra kullanılmaları olağandır; ama sık başvurulursa sorun çözülmez ve kişinin uyumu bozulur.

Sınavdan düşük alan öğrenci “Zaten sorular müfredat dışıydı, kimse yapamazdı.” der; belki doğrudur, belki de kendini korumanın en rahat yoludur.

Freud'a göre ego, id'in istekleri ile süperegonun yasakları arasında sıkışınca kaygı doğar. Ego bu kaygıyla baş etmek için savunma mekanizmalarına başvurur. Duyum ve algı sayfasında gördüğümüz bilinçaltı burada iş başındadır: savunmalar çoğunlukla bilinçdışı işler; kişi kendini kandırdığının farkında değildir.

Savunma mekanizmaları ve ayırt edici ipuçları
MekanizmaNe yapar?Örnek
BastırmaAcı veren düşünce ve anıyı bilinç dışına iterKazayı yaşayan çocuğun o günü hiç hatırlamaması
Yadsıma (inkâr)Kabul edilmesi güç gerçeği yok sayarDoktorun koyduğu tanıya “Bende hastalık yok.” demek
YansıtmaKendi kabul edilmeyen duygu ve dürtüsünü başkasına yüklerArkadaşını kıskanan birinin “O beni kıskanıyor.” demesi
Mantığa bürümeDavranışına akla yatkın ama gerçek olmayan gerekçe bulurAlamadığı ayakkabı için “Zaten rahatsızdı.” demek
Yön değiştirmeDuyguyu asıl kaynağından daha güvenli bir hedefe yöneltirPatronuna kızan kişinin eve gelip kardeşine bağırması
Karşıt tepki geliştirmeKabul edemediği duygunun tam tersini abartılı biçimde gösterirHoşlanmadığı komşusuna aşırı ilgi ve iltifat göstermek
GerilemeDaha önceki bir gelişim döneminin davranışlarına dönerKardeşi doğunca yeniden parmak emmeye başlayan çocuk
YüceltmeKabul görmeyen dürtüyü toplumca değerli bir etkinliğe yöneltirSaldırgan eğilimini boksa yöneltip sporcu olmak
ÖzdeşleşmeBeğendiği birinin özelliklerini benimseyip kendini onunla bir görürSevdiği oyuncunun giyimini ve konuşmasını taklit etmek
Hayal kurmaGerçekte doyurulamayan isteği hayalde doyururTakıma alınmayan gencin kendini maçın yıldızı olarak hayal etmesi
Telafi (ödünleme)Bir alandaki yetersizliği başka alanda başarıyla kapatırSporda başarısız olan öğrencinin satrançta birinci olması

Sık karıştırılan üç çift

Yansıtma ile yön değiştirme: Yansıtmada duygu başkasına yüklenir (“kızgın olan o”), yön değiştirmede duygu kişinin kendisinindir ama başka birine boşaltılır (kızgınlığını kardeşinden çıkarır). Bastırma ile yadsıma: Bastırmada kişi acı veren anıyı hatırlamaz; yadsımada gerçeği bilir ama kabul etmez. Yüceltme ile telafi: Yüceltmede kabul görmeyen bir dürtü değerli bir işe dönüştürülür; telafide bir yetersizlik başka bir başarıyla kapatılır.

Ne zaman sorun olur?

Savunma mekanizmaları kısa süreli kaygıyı hafifletir ve ara sıra başvurulmaları olağandır. Ama sorunun kendisini çözmezler; yalnız görünmez kılarlar. Mantığa bürüyen öğrenci eksiğini görmediği için çalışmaz, yansıtan kişi ilişkilerini bozar. Bu yüzden savunmalara sık başvurmak kişinin kendisiyle ve çevresiyle uyumunu olumsuz etkiler. Yüceltme ise toplumca yararlı bir çıkış sağladığı için en olgun savunma sayılır.

Akılda kalsın: Savunmayı adındaki ipucuyla tanı: yansıtma = ayna (başkasında gör), yön değiştirme = hedef değiştir, mantığa bürüme = bahane, gerileme = geri dön, yüceltme = yücelt (spora, sanata), karşıt tepki = tersini abart. Sık başvuru uyumu bozar.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir vaka verilir, hangi savunma mekanizmasının kullanıldığı sorulur; psikolojinin en sık sorulan kalıplarından biridir. Önce duygunun kime ait olduğuna, sonra nereye gittiğine bak.

TuzakYansıtma ile yön değiştirmeyi ve mantığa bürüme ile yadsımayı karıştırmaktır: “üzüm ekşi” bahanesi mantığa bürüme, olayı hiç olmamış saymak yadsımadır. Bir başka tuzak, savunmaları bilinçli yalan sanmaktır; çoğunlukla farkında olmadan işler.

⇄Bilgi eşleştirme vaka ve savunma

?Soru çöz

Çocukluğundan beri kavgacı biri olarak bilinen Oğuz, bu enerjisini güreşe yöneltmiş ve milli takıma seçilmiştir. Oğuz'un kullandığı savunma mekanizması aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Toplumca kabul görmeyen saldırgan dürtü, değerli bir etkinliğe (güreş) yöneltilmiştir; bu yüceltmedir. B telafide bir yetersizlik başka alanda kapatılır, Oğuz'un bir yetersizliği yok; C yön değiştirmede duygu masum bir hedefe boşaltılır, burada değerli bir işe dönüşüyor; D karşıt tepkide dürtünün tam tersi abartılır, Oğuz sakin ve uysal davranmıyor.
SAĞLIK · RUH SAĞLIĞI

Ruh sağlığı: ölçütleri, denge, empati, iletişim ve hobiler

Psikoloji · Ruh sağlığının temelleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuygu nedir, duygu türleri nelerdir ve duygular davranışı nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Güdülenme ve duygular). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duygu, bir uyarıcıya karşı yaşanan, bedensel uyarılma, öznel his ve dışavurum içeren tepkidir. Psikoloji duyguları gözlenebilir ve ölçülebilir yönleriyle inceler: haz, korku, kaygı, öfke, saldırganlık. Duygular güdülerle iç içedir: korku kaçma güdüsünü güçlendirir, engellenen güdü öfke doğurur. Duygular sözlerle ve beden diliyle ifade edilir; kontrol, onları bastırmak değil, fark edip uygun biçimde ifade etmektir.

Duygular

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ruh sağlığı nedir, ruhsal açıdan sağlıklı olmanın ölçütleri nelerdir? Ruh sağlığını korumada denge, empati, iletişim ve hobilerin rolü nedir?

Kısa cevap: Ruh terimi biliş, duygu ve eylemi kapsar; ruh sağlığı bu üç alanın uyum içinde işlemesidir. Ruhsal açıdan sağlıklı kişi kendisiyle uyumludur, kendine güvenir, sevgi ve saygıya dayalı ilişkiler kurar, gerçekçi hedefler koyar, güçlüklere esnek uyum sağlar ve meslek dışı uğraşları vardır. Sosyal destek, denge, empati, olumlu iletişim ve hobiler ruh sağlığını korur.

Susadığında su içersin, üşüdüğünde titrersin; bedenin bozulan dengeyi hiç sormadan onarır. Zihin de dengesini korumanın yollarını arar.

Ruh terimi psikolojide üç alanı kapsar: biliş (düşünme, algılama, hatırlama), duygu ve eylem (davranış). Ruh sağlığı, bu üç alanın kendi içinde ve birbiriyle uyumlu işlemesidir; ruhsal sorunlar da bu alanlardan birindeki ya da birkaçındaki bozulmayla ilişkilidir. Ruh sağlığı yalnız bir hastalığın olmaması değil, kişinin kendisiyle ve çevresiyle iyi geçinebilmesidir.

Ruhsal açıdan sağlıklı olmanın on ölçütü
KendisiyleÇevresiyleGelecek ve uyum
1. Kendisiyle uyumludur.2. Yakın ve uzak çevresiyle ilişki kurup sürdürür.6. Geleceğe yönelik tasarıları ve onlara ulaşmak için gerçekçi çabaları vardır.
4. Kendine güvenir.3. Geçinme ve iş birliğinin ötesinde sevgi ve saygıya dayalı bağlar kurar.7. Güç durumlara uyum sağlama esnekliği gösterir.
8. Bağımsız olarak girişimde bulunabilir.5. Toplumda bir yeri ve görevi olduğu duygusunu edinmiştir.9. Yaşadığı çevreyle ters düşmeyen değerleri ve inançları vardır.
10. Mesleği dışında eğlendirici, dinlendirici ve kendini geliştirici uğraşları vardır.

Sosyal destek ve denge

Anne, baba, kardeş, akraba ve arkadaşlar kişinin sosyal destek ağıdır; zor zamanlarda yanında birinin olduğunu bilmek stresi hafifletir ve ruh sağlığını korur. Beden bozulan dengesini kendiliğinden onarır: susayan su içer, üşüyen titrer. Aynı denge ilkesi ruh sağlığı için de geçerlidir: yoğun bir çalışma döneminin ardından dinlenmek, öfkelendikten sonra sakinleşmek, yalnızlık ile sosyallik arasında ölçü tutturmak ruhsal dengeyi korur. Dengeyi uzun süre bozan durumlar ise stres ve tükenmişliğe yol açar.

Empati ve iletişim

Empati, kendini karşındakinin yerine koyarak onun duygu ve düşüncelerini anlamak ve bunu ona hissettirmektir. Empati karşıdakiyle aynı duyguyu yaşamak ya da ona hak vermek değildir; onu anladığını göstermektir. Empatiyle kurulan iletişim çatışmayı yumuşatır ve ilişkileri derinleştirir. İletişim yalnız sözlerle olmaz: sözsüz iletişim (mimikler, jestler, göz teması, beden duruşu, ses tonu) çoğu zaman sözlerden daha güçlü mesaj verir ve ilk izlenimi belirler. Güdülenme ve duygular sayfasında gördüğümüz “ben” dili de olumlu iletişimin aracıdır: “Sen hep beni dinlemiyorsun!” suçlar, “Sözüm kesilince kendimi değersiz hissediyorum.” anlatır. Olumlu iletişim kişinin hem kendisiyle hem çevresiyle uyumunu güçlendirir.

Hobiler

Resim, müzik, spor, bahçecilik, kitap okumak, bir koleksiyon yapmak gibi hobiler kişiyi günlük kaygılardan uzaklaştırır, başarı ve üretme duygusu verir, yeni insanlarla tanıştırır. Ruh sağlığının onuncu ölçütü bu yüzden meslek dışı uğraşlardır: yalnız çalışan ve hiç dinlenmeyen bir zihin dengesini kaybeder.

Akılda kalsın: Ruh = biliş + duygu + eylem; sağlık = üçünün uyumu. Ölçütleri üç kümede hatırla: kendisiyle, çevresiyle, gelecek ve uyum. Empati = anla ve hissettir, aynı duyguyu yaşamak değil.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin davranışları sıralanır, hangisinin ruh sağlığı ölçütlerinden biri olmadığı ya da bir davranışın hangi ölçüte uyduğu sorulur; empati ve sözsüz iletişim örnekleri de gelir.

TuzakRuh sağlığını “hiç kaygı ve üzüntü yaşamamak” diye tanımlayan öncüldür; sağlıklı kişi de üzülür, ama dengesini yeniden kurar. Empati sorularında tuzak, karşısındakine hak vermeyi ya da onunla birlikte ağlamayı empati sanmaktır.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve ölçüt

?Soru çöz

Sınavı kötü geçen arkadaşı ağlarken Zehra, ona sarılıp “Ne kadar emek verdiğini biliyorum, bu yüzden bu kadar üzülmen çok doğal.” demiştir. Zehra'nın tutumu aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Zehra arkadaşının duygusunu ve nedenini anlamış ve bunu ona hissettirmiştir; bu empatidir. A yansıtmada kişi kendi duygusunu başkasına yükler, Zehra kendi duygusundan söz etmiyor; B karşıt tepkide kişi kendi duygusunun tersini abartır; D mantığa bürüme kendi davranışına bahane bulmaktır, Zehra bahane üretmiyor.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki davranışlardan hangisi ikincil (psikososyal) bir güdüyle açıklanabilir?

✓ C. Takdir görme isteği sonradan öğrenilen, toplumsal bir güdüdür. A susuzluk birincil, fizyolojik güdüdür; B uyku ihtiyacı birincil güdüdür; D elin çekilmesi bir reflekstir, güdülenmiş davranış bile değildir, ağrıdan kaçınmayla karıştırılıyor.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Güdülenme ve güdü türleri

?Soru 2

“Bir öğrencinin matematik notu düşük olabilir; ama aynı öğrenci resimde, müzikte ya da insan ilişkilerinde üstün olabilir. Bu yüzden zekâyı tek bir puanla değerlendirmek eksik kalır.” Bu görüş aşağıdakilerden hangisine dayanmaktadır?

✓ B. Zekânın birbirinden farklı türleri olduğu ve kişide farklı türlerin baskın olabileceği görüşü Gardner'ın çoklu zekâ kuramıdır. A metin kalıtımdan söz etmiyor; C öğrenilmiş çaresizlik başarısızlık sonrası çabayı bırakmaktır; D metin ölçmeyi reddetmiyor, tek puanla ölçmeyi eksik buluyor, zekâ ölçülebilir bir özelliktir.Kaynak: Bellek ve düşünme · Zekâ ve zekâ türleri

?Soru 3

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ D. Değişim bir yaşantıdan (elin yanması) doğmuş ve kalıcıdır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; B ilaç etkisiyle gelen geçici değişimdir; C sesin kalınlaşması hormonlarla gelen olgunlaşmadır, yaşantıdan doğmaz.Kaynak: Öğrenme · Öğrenme, refleks, içgüdü

?Soru 4

Arkadaşına kırılan Mert, ona bağırmak yerine önce derin bir nefes alıyor, ardından “Sözlerin beni üzdü.” diyor. Mert'in davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ D. Mert duygusunu fark ediyor, tepkisini erteliyor ve ben diliyle ifade ediyor; bu sağlıklı duygu kontrolüdür. A bastırmada duygu dile getirilmez, Mert ise açıkça söylüyor; B saldırganlık zarar veren davranıştır, Mert bağırmıyor; C kaygı geleceğe dönük belirsiz bir tehdide karşı yaşanır, burada kırgınlık var.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Duygular

?Soru 5

“Bir çocuğun kelime dağarcığı genişledikçe nesneler arasındaki ince farkları ayırt etmesi ve soyut konularda düşüncesini açıklaması kolaylaşır.” Bu yargı aşağıdakilerden hangisini vurgulamaktadır?

✓ B. Kelime dağarcığı (dilsel beceri) arttıkça ayırt etme ve soyut düşünme gelişiyor; dilin düşünmedeki rolü vurgulanıyor. A metin imgeyi değil sözcükleri öne çıkarıyor, soyut düşünme imgeyle sınırlı değildir; C kavramlar yaşantı ve dille öğrenilir, metin de gelişimden söz ediyor; D konu bellek kapasitesi değil, dil ile düşünme ilişkisidir.Kaynak: Bellek ve düşünme · Düşünmenin araçları ve dil

?Soru 6

Yeni bir telefon almak isteyen Murat, satıcının ilk önerdiği modeli başka hiçbir modele bakmadan hemen satın almış, birkaç gün sonra ihtiyacına uymadığını fark etmiştir. Murat karar verirken en çok hangi aşamayı atlamıştır?

✓ D. Murat başka modellere bakmadan ilk seçeneği almış; seçenekleri belirleme ve tartma aşamasını atlamıştır. A seçimi uygulamış, telefonu almıştır; B sonradan uymadığını fark etmesi değerlendirmedir, bu aşama yapılmıştır; C algoritma bir problem çözme yoludur, karar aşaması değildir.Kaynak: Bellek ve düşünme · Karar verme ve problem çözme

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi güdülenmiş bir davranışın özelliği değildir?

✓ A. Otomatik ve çabasız gerçekleşmek refleks gibi güdülenmemiş davranışların özelliğidir. B amaca yönelme güdülenmiş davranışın temel özelliğidir; C engelde ısrar da güdülenmiş davranışa aittir; D amaca ulaşınca bitme de güdülenmiş davranışın özelliğidir.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Maslow ve kendini gerçekleştirme

?Soru 8

Bir bulmacayı saatlerce çözemeyen Ahmet, ara verip çay içerken birden parçaların nasıl birleşeceğini görmüş ve bulmacayı birkaç dakikada tamamlamıştır. Ahmet'in öğrenmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Çözüm, öğeler arasındaki ilişkinin birden görülmesiyle ani biçimde gelmiştir; bu kavrayıştır. A deneme-yanılmada çözüme rastgele denemelerle, kademeli ulaşılır; B ortada istemsiz bir tepki ya da uyarıcı eşleşmesi yok; D Ahmet kimseyi izlemedi, model alma yoktur.Kaynak: Öğrenme · Model alma ve kavrayış

?Soru 9

Bir arı tarafından sokulduktan sonra arılardan korkmaya başlayan Elif, zamanla sarı-siyah çizgili her böcekten de korkar olmuştur. Elif'in bu son durumu klasik koşullanmadaki hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Koşullu korku, koşullu uyarıcıya (arı) benzeyen başka uyarıcılara da yayılmıştır; bu genellemedir. A sönmede korku kaybolur, burada genişliyor; C ayırt etmede yalnız arıya tepki verip benzerlerine vermezdi, tersidir; D kendiliğinden geri gelme sönmüş bir tepkinin dönmesidir, burada sönme yaşanmadı.Kaynak: Öğrenme · Klasik koşullanma (Pavlov)

?Soru 10

Yeni okulundaki öğretmenlerinin adlarını öğrenen Ali'nin, eski okulundaki öğretmenlerinin adlarını hatırlamakta zorlanması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Yeni öğrenilen adlar eski adların hatırlanmasını bozuyor; bu geriye ket vurmadır. A ileriye ket vurmada eski bilgi yeninin hatırlanmasını bozardı, burada hatırlanamayan eskidir; B eski adlar bir zamanlar kodlanmış ve kullanılmıştı; D bastırma acı veren anılar içindir, öğretmen adları böyle bir yaşantı değildir.Kaynak: Bellek ve düşünme · Hatırlama ve unutma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →