Öğrenme: klasik ve edimsel koşullanma, model alma, kavrayış

Zil sesine salya akıtan köpekten başkasını izleyerek öğrenen çocuğa, öğrenme türlerini kuramcılarıyla ayırt etmeyi ve öğrenmeyi etkileyen etkenleri kendi çalışmana uygulamayı öğren.

5 durakAYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ÖĞRENME

Öğrenme nedir? Refleks, içgüdü ve öğrenilmiş davranış

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGelişim dönemleri nelerdir? Gelişim neden yaşam boyu devam eder?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren, düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir; fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal alanlar bir bütün olarak gelişir. Farklı süreçler farklı dönemlerde tamamlanır: yürüme bebeklikte, kavramsal öğrenme ve hipotez kurma ergenlikte gelişir; irdeleme yeteneği sağlıklı yaşlılıkta sürerken çalışma belleği yaşlılıkla zayıflar.

Yaşam boyu gelişim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğrenme nedir? Öğrenilmiş davranış refleks ve içgüdüden nasıl ayrılır?

Kısa cevap: Öğrenme, yaşantı ve tekrar sonucunda davranışta oluşan nispeten kalıcı değişmedir. Olgunlaşma, yorgunluk, hastalık ya da ilaç etkisiyle oluşan değişmeler öğrenme sayılmaz. Refleks, belirli bir uyarıcıya doğuştan verilen basit ve otomatik tepkidir (göz kırpma); içgüdü, bir türün bütün üyelerinde görülen doğuştan, karmaşık davranış zinciridir (kuşun yuva yapması). Öğrenilmiş davranış ise yaşantıyla kazanılır ve kişiden kişiye değişir.

Bisiklet sürmeyi bir yaz öğrenirsin ve yirmi yıl binmesen de unutmazsın; ama gözüne toz kaçınca kırpmayı hiç kimse sana öğretmedi.

Öğrenme, yaşantı yoluyla davranışta oluşan nispeten kalıcı değişmedir. Tanımdaki iki ölçüt önemlidir. Birincisi “yaşantı”dır: değişim deneyimden, tekrardan, gözlemden doğmalıdır. İkincisi “kalıcılık”tır: değişim bir süre sürmelidir. Bu iki ölçüte uymayan değişimler öğrenme değildir:

  • Olgunlaşma: Davranış ve gelişim sayfasında gördüğümüz gibi bebeğin yürümesi sinir sistemi ve kasların hazır olmasıyla gelir; yaşantıdan doğmaz.
  • Geçici durumlar: Yorgunluk, uykusuzluk, hastalık, ilaç ya da alkol etkisiyle davranıştaki değişim geçicidir.
  • Sakatlanma: Kolunu kıran birinin yazısının bozulması bir öğrenme değildir.

Doğuştan gelen iki davranış

Refleks, içgüdü ve öğrenilmiş davranış
RefleksİçgüdüÖğrenilmiş davranış
KaynağıDoğuştanDoğuştanYaşantı
YapısıBasit, tek tepkiKarmaşık davranış zinciriBasitten karmaşığa her düzeyde
Kimde görülür?Türün bütün üyelerindeTürün bütün üyelerindeKişiden kişiye değişir
Değişebilir mi?Hayır, otomatiktirÇok azEvet, yeni yaşantıyla
ÖrnekGöz kırpma, diz refleksi, bebekte emmeKuşun yuva yapması, göç, örümceğin ağ örmesiBisiklet sürmek, okumak, selamlaşmak

İnsanda içgüdüsel davranış çok azdır; davranışlarımızın büyük kısmı öğrenilir. İnsanın uzun bir çocukluk dönemi geçirmesi ve kültürden kültüre bu kadar farklı yaşaması bu yüzdendir: doğuştan hazır davranış yerine, her ortama uyum sağlayabilecek bir öğrenme kapasitesiyle doğarız.

Akılda kalsın: Öğrenme = yaşantı + kalıcılık. İkisinden biri eksikse öğrenme değil: olgunlaşmada yaşantı, yorgunlukta kalıcılık yoktur. Refleks basit tepki, içgüdü karmaşık zincir; ikisi de doğuştandır ve türün hepsinde görülür.
Sınavda

Nasıl sorulurDavranış değişimleri sıralanır, hangisinin öğrenme olduğu ya da olmadığı sorulur; ya da bir davranışın refleks mi içgüdü mü olduğu.

TuzakOlgunlaşmayla gelen yürümeyi ya da ilaç etkisiyle gelen sakinliği öğrenme sanmaktır. İkinci tuzak, refleks ile içgüdüyü karıştırmaktır: ayırıcı ölçüt karmaşıklıktır; tek bir otomatik tepki refleks, bir dizi davranıştan oluşan doğuştan program içgüdüdür.

⇄Bilgi eşleştirme davranışın kaynağı

?Soru çöz

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ D. Değişim bir yaşantıdan (elin yanması) doğmuş ve kalıcıdır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; B ilaç etkisiyle gelen geçici değişimdir; C sesin kalınlaşması hormonlarla gelen olgunlaşmadır, yaşantıdan doğmaz.
KURAM · KLASİK KOŞULLANMA

Klasik koşullanma: Pavlov'un zili ve öğrenilmiş tepkiler

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDavranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.

Davranışın oluşumu (U-O-T)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Klasik koşullanma nedir? Koşulsuz ve koşullu uyarıcı, sönme, genelleme ve ayırt etme ne demektir?

Kısa cevap: Klasik koşullanmada başlangıçta tepki doğurmayan nötr bir uyarıcı, doğal olarak tepki doğuran koşulsuz bir uyarıcıyla tekrar tekrar eşleştirilir ve sonunda tek başına aynı tepkiyi doğurur. Pavlov'un köpeklerinde zil (nötr) et (koşulsuz) ile eşleşince zile salya (koşullu tepki) akmıştır. Koşullu uyarıcı koşulsuz uyarıcısız tekrarlanırsa tepki söner; benzer uyarıcılara verilen tepki genelleme, yalnız birine verilen ayırt etmedir.

Diş hekiminin bekleme salonunda matkabın sesini duyar duymaz midenin kasıldığını hissedersen, sana bir köpeğin hikâyesini anlatmanın zamanı gelmiştir.

Rus fizyolog İvan Pavlov köpeklerin sindirimini incelerken, köpeklerin yemek ağızlarına girmeden, yemeği getiren kişiyi görünce salya akıttığını fark etti. Bu gözlemi bir deneye dönüştürdü. Zil sesi başlangıçta köpekte salya doğurmuyordu: bu bir nötr uyarıcıdır. Et ise hiçbir öğrenme olmadan salya akıtıyordu: et koşulsuz uyarıcı, salya da koşulsuz tepkidir. Pavlov zili çalıp hemen ardından eti verdi ve bunu defalarca tekrarladı. Sonunda zil tek başına salya akıttı. Artık zil koşullu uyarıcı, zile akan salya da koşullu tepkidir.

Zil ile et eşleştikçe zil, etin doğurduğu tepkiyi tek başına doğurmayı öğrenir.Görsel: Sınav Defteri

Sönme, genelleme, ayırt etme

  • Sönme: Zil uzun süre etsiz çalınırsa koşullu tepki giderek zayıflar ve kaybolur.
  • Kendiliğinden geri gelme: Sönmeden bir süre sonra zil yeniden çalınınca tepki kısa ve zayıf biçimde geri döner.
  • Genelleme: Köpek, koşullandığı zile benzeyen başka tonlardaki seslere de salya akıtır.
  • Ayırt etme: Yalnız etle eşleşen zil sesine tepki verip benzerlerine vermemeyi öğrenir.

Klasik koşullanma özellikle istemsiz tepkileri, yani duyguları ve bedensel tepkileri açıklar. Davranışçı John Watson, küçük bir çocukta beyaz bir fareyi ani ve korkutucu bir sesle eşleştirerek fareye korku koşullandırmış; çocuk sonra beyaz tüylü başka nesnelerden de korkmuştu (genelleme). Bugün bu deney etik açıdan kabul edilemez. Hastane kokusundan rahatsız olmak, sevilen bir şarkının bir anıyı canlandırması, zehirlendiği yemekten iğrenmek de klasik koşullanmadır.

Akılda kalsın: Nötr + koşulsuz → tekrar → koşullu. “Koşulsuz” = öğrenmeden çalışan, “koşullu” = öğrenilen. Klasik koşullanma istemsiz tepkiyi (salya, korku, iğrenme) bir uyarıcıya bağlar. Genelleme = benzerine de; ayırt etme = yalnız ona.
Sınavda

Nasıl sorulurGündelik bir koşullanma örneği verilir; nötr, koşulsuz, koşullu uyarıcı ve tepkinin hangisi olduğu ya da yaşanan sürecin sönme mi, genelleme mi, ayırt etme mi olduğu sorulur. İpucu: doğuştan tepki doğuran şey koşulsuz uyarıcıdır (acı, yemek, ani ses); sonradan tepki doğurmaya başlayan şey koşullu uyarıcıdır (koku, ses, renk).

TuzakKoşulsuz ve koşullu tepkinin “farklı davranışlar” olduğunu sanmaktır; çoğunlukla aynı tepkidir (salya), farkı neyin doğurduğudur.

↕Sıralama aşı ve hastane kokusu

  1. Hastane kokusu, iğne olmadan da çocuğu ağlatmaya başlar
  2. Hastane kokusu çocukta hiçbir tepki doğurmaz
  3. Uzun süre iğnesiz hastane ziyaretlerinden sonra kokuya ağlama kaybolur
  4. Çocuk birkaç kez hastane kokusunun içinde acıyan bir iğne olur

?Soru çöz

Bir arı tarafından sokulduktan sonra arılardan korkmaya başlayan Elif, zamanla sarı-siyah çizgili her böcekten de korkar olmuştur. Elif'in bu son durumu klasik koşullanmadaki hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Koşullu korku, koşullu uyarıcıya (arı) benzeyen başka uyarıcılara da yayılmıştır; bu genellemedir. A sönmede korku kaybolur, burada genişliyor; C ayırt etmede yalnız arıya tepki verip benzerlerine vermezdi, tersidir; D kendiliğinden geri gelme sönmüş bir tepkinin dönmesidir, burada sönme yaşanmadı.
KURAM · EDİMSEL KOŞULLANMA

Edimsel koşullanma: davranışı sonuçları biçimlendirir

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGüdülenme nedir, birincil ve ikincil güdüler nelerdir?Bağlantılı konudan (Güdülenme ve duygular). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Güdü, organizmayı harekete geçiren, davranışına yön ve süreklilik veren iç güçtür. Güdülenme süreci bir ihtiyaçla başlar, dürtü denen gerilimi doğurur, amaca yönelik davranışla sürer ve amaca ulaşınca gerilim azalır. Birincil güdüler doğuştan ve fizyolojiktir (açlık, susuzluk, uyku); ikincil güdüler sonradan öğrenilir ve psikososyaldir (başarı, onay, güç, sevgi).

Güdülenme ve güdü türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Edimsel koşullanma nedir? Olumlu pekiştireç, olumsuz pekiştireç ve ceza arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Edimsel koşullanmada organizma bir davranış yapar ve davranışın sonucu o davranışın tekrarlanma olasılığını belirler. Thorndike deneme-yanılma ve etki yasasıyla, Skinner fare kutusuyla bunu gösterdi. Olumlu pekiştireç hoşa gideni ekleyerek, olumsuz pekiştireç hoşa gitmeyeni kaldırarak davranışı artırır. Ceza ise hoşa gitmeyeni ekleyerek ya da hoşa gideni alarak davranışı azaltır.

Emniyet kemerini takmayınca araba durmadan öter; kemeri taktığın an ses kesilir. Bir süre sonra arabaya biner binmez kemeri takarsın.

Klasik koşullanmada organizma edilgendi: zil çalıyor, salya kendiliğinden akıyordu. Edimsel koşullanmada ise organizma etkin biçimde bir davranış yapar ve bu davranışın sonucu, davranışın gelecekte tekrarlanıp tekrarlanmayacağını belirler. Bu yüzden edimsel koşullanma daha çok istemli davranışları açıklar.

Thorndike ve Skinner

Edward Thorndike, aç bir kediyi bir kafese koydu; kafesin kapısı ancak bir mandala basılınca açılıyordu. Kedi önce rastgele davranışlar denedi, bir ara tesadüfen mandala bastı ve dışarıdaki yiyeceğe ulaştı. Denemeler tekrarlandıkça kedi mandala giderek daha hızlı bastı. Thorndike buna deneme-yanılma yoluyla öğrenme dedi ve etki yasasını ortaya koydu: hoşa giden bir sonuçla biten davranış tekrarlanır, hoşa gitmeyen sonuçla biten davranış zayıflar. B. F. Skinner bu fikri geliştirdi: içinde bir kol bulunan kutudaki fare, kola bastıkça yiyecek kazandı ve kola basma davranışı arttı. Skinner davranışın sonucunu düzenleyerek hayvanlara karmaşık davranışlar öğretti.

Pekiştireç ve ceza

Sonuç davranışı nasıl etkiler?
Hoşa giden uyarıcıHoşa gitmeyen uyarıcı
EklenirOlumlu pekiştireç → davranış artar
Ödevini bitirince harçlık almak
Ceza → davranış azalır
Kurala uymayınca ek görev almak
KaldırılırCeza → davranış azalır
Geç gelince telefonun bir gün alınması
Olumsuz pekiştireç → davranış artar
Kemer takınca uyarı sesinin susması

Buradaki “olumlu” ve “olumsuz” iyi-kötü anlamına gelmez; “ekleme” ve “çıkarma” anlamına gelir. Pekiştirecin iki türü de davranışı artırır; ceza ise azaltır. En sık yapılan hata, olumsuz pekiştireci ceza sanmaktır: olumsuz pekiştireçte rahatsız edici bir şey kalkar ve kişi o rahatlığı yeniden yaşamak için davranışı tekrarlar. Başağrısı geçsin diye ilaç içmek de olumsuz pekiştirmedir.

Klasik ve edimsel koşullanma
Klasik koşullanmaEdimsel koşullanma
KuramcıPavlov (Watson)Thorndike, Skinner
OrganizmaEdilgen, tepki kendiliğinden gelirEtkin, davranışı kendisi yapar
Davranış türüİstemsiz (salya, korku)İstemli (kola basmak, ödev yapmak)
Öğrenilen ilişkiİki uyarıcı arasındaDavranış ile sonucu arasında
Akılda kalsın: Pekiştireç artırır, ceza azaltır. Olumlu = ekle, olumsuz = çıkar. Kemer takınca susan uyarı: kötü bir şey çıktı, davranış arttı → olumsuz pekiştireç, ceza değil. Klasikte uyarıcı–uyarıcı, edimselde davranış–sonuç öğrenilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ödül-ceza durumu anlatılır, olumlu pekiştireç mi, olumsuz pekiştireç mi, ceza mı olduğu sorulur. İki soru sor: davranış artacak mı azalacak mı (pekiştireç mi ceza mı); bir şey eklendi mi çıkarıldı mı (olumlu mu olumsuz mu).

TuzakOlumsuz pekiştireci ceza sanmaktır. Bir başka kalıp, öğrenmenin klasik mi edimsel mi olduğudur: davranışı organizma yapıp sonucunu alıyorsa edimsel, iki uyarıcı eşleşip istemsiz tepki doğuyorsa klasiktir.

Sınavda işaretleedimsel koşullanma bazı kaynaklarda operant ya da araçsal koşullanma, klasik koşullanma tepkisel koşullanma diye geçer; adlar farklı, kavram aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme sonuç türü

?Soru çöz

Bir apartmanda yangın merdiveni kapısı açıkken alarm çalmakta, kapı kapatılınca alarm susmaktadır. Bir süre sonra sakinlerin kapıyı açık bırakmadığı görülmüştür. Kapıyı kapatma davranışının artmasını sağlayan etken aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kapı kapatılınca rahatsız edici alarm kalkıyor ve kapatma davranışı artıyor; bu olumsuz pekiştireçtir. B olumlu pekiştireçte hoşa giden bir şey eklenirdi, burada bir şey çıkarılıyor; C ceza davranışı azaltır, kapatma ise artmıştır; D sakinler bir davranış yapıp sonucunu alıyor, bu edimseldir, klasik koşullanma değildir.
KURAM · BİLİŞSEL VE SOSYAL ÖĞRENME

Model alma ve kavrayış: izleyerek ve düşünerek öğrenmek

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bilim olma süreci ve ekoller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Model alarak öğrenme (Bandura) ve kavrayış yoluyla öğrenme (Köhler) nedir? Öğrenme türleri ve kuramcıları nelerdir?

Kısa cevap: Model alarak öğrenmede (Bandura) kişi başkasının davranışını ve sonucunu gözleyerek öğrenir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Kavrayış yoluyla öğrenmede (Köhler) organizma problemin öğeleri arasındaki ilişkiyi birden görür ve çözüme ani bir “aha” anıyla ulaşır. İkisinde de öğrenme yalnız uyarıcı-tepki bağıyla değil, zihinsel süreçlerle açıklanır.

Ablasının bulaşık makinesini nasıl doldurduğunu iki kez izleyen küçük kardeş, üçüncüsünde tabakları aynı sırayla dizer; kimse ona bir şey öğretmemiştir.

Model alma: başkasının yaşantısından öğrenmek

Albert Bandura, bir grup çocuğa, bir yetişkinin şişme bir oyuncak bebeğe vurduğu, onu ittiği bir film izletti. Sonra çocukları aynı bebeğin bulunduğu odaya aldı. Saldırgan modeli izleyen çocuklar bebeğe benzer biçimde saldırdı; kimse onları ödüllendirmemişti. Çocuklar davranışı yalnız gözleyerek öğrenmişti. Modelin davranışı ödüllendirilmiş gibi gösterildiğinde taklit arttı, cezalandırıldığında azaldı. Başkasının aldığı ödül ya da cezayı görerek davranışa karar vermeye dolaylı pekiştirme denir.

Model almanın gerçekleşmesi için kişinin modele dikkat etmesi, gördüğünü akılda tutması, davranışı yapabilecek durumda olması ve yapmak için güdülenmesi gerekir. Bandura ayrıca kişinin bir işi başarabileceğine olan inancını (öz yeterlik) öğrenmenin önemli bir parçası saydı. Model alma, sosyalleşmenin temel yoludur: dil, selamlaşma, meslek alışkanlıkları, toplumsal roller büyük ölçüde anne babadan, öğretmenden, arkadaştan ve medyadaki karakterlerden model alınarak öğrenilir.

Kavrayış: parçalar birden yerine oturunca

Gestalt psikoloğu Wolfgang Köhler, kafesteki şempanzelerin uzanamayacağı yükseklikte ya da uzaklıkta bir muz bıraktı; kafeste kutular ve kısa sopalar vardı. Şempanzeler bir süre boşuna uğraştıktan sonra durup ortama baktı ve birden kutuları üst üste koyup ya da sopaları birbirine geçirip muza ulaştı. Çözüm adım adım deneme-yanılmayla değil, problemin bütününü görüp öğeler arasındaki ilişkiyi kavrayarak gelmişti. Bu öğrenme türüne kavrayış (içgörü) denir. Kavrayışla bulunan çözüm uzun süre unutulmaz ve benzer problemlere kolayca aktarılır. Psikoloji bilimi sayfasında gördüğümüz Gestalt ekolünün “bütün” vurgusu burada da belirleyicidir.

Öğrenme türleri: kuramcı, deney, anahtar kavram
Öğrenme türüKuramcıDeneyAnahtar kavram
Klasik koşullanmaPavlovKöpek, zil, etkoşullu uyarıcı, istemsiz tepki
Deneme-yanılmaThorndikeKedi, kafes, mandaletki yasası
Edimsel koşullanmaSkinnerFare, kutu, kolpekiştireç, ceza
Model almaBanduraÇocuk, şişme bebekgözlem, dolaylı pekiştirme
KavrayışKöhlerŞempanze, sopa, kutu, muzani çözüm, ilişkiyi görme
Akılda kalsın: Beş kuramcı, beş hayvan ya da kişi: Pavlov köpek, Thorndike kedi, Skinner fare, Köhler şempanze, Bandura çocuk. Deneme-yanılma yavaş ve adım adım, kavrayış ani ve bütüncül; model almada yaşamadan, izleyerek öğrenilir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrenme yaşantısı anlatılır, hangi öğrenme türüne örnek olduğu sorulur; ya da kuramcı ile deney eşleştirilir. “İzledi, gördü, taklit etti” model alma; “birden çözümü buldu, aklına geldi” kavrayış; “defalarca denedi, sonunda tesadüfen buldu” deneme-yanılma; “ödül aldıkça daha çok yaptı” edimsel; “sesi duyunca istemsizce korktu” klasik koşullanmadır.

TuzakKavrayış ile deneme-yanılmayı karıştırmaktır: ayırıcı ipucu çözümün ani mi yoksa tesadüfen ve kademeli mi geldiğidir.

✎Boşluk doldurma kuramcı ve kavram

Şişme bebek deneyiyle izleyerek öğrenmeyi gösteren kuramcı 'dır. Şempanzelerin sopaları birleştirip muza ulaştığı deneylerle kavrayışı gösteren kuramcı 'dir. Ağabeyinin düzenli çalıştığı için ödüllendirildiğini gören çocuğun da düzenli çalışmaya başlaması örneğidir.

Bandura · Köhler · dolaylı pekiştirme · Thorndike · olumsuz pekiştireç

?Soru çöz

Bir bulmacayı saatlerce çözemeyen Ahmet, ara verip çay içerken birden parçaların nasıl birleşeceğini görmüş ve bulmacayı birkaç dakikada tamamlamıştır. Ahmet'in öğrenmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Çözüm, öğeler arasındaki ilişkinin birden görülmesiyle ani biçimde gelmiştir; bu kavrayıştır. A deneme-yanılmada çözüme rastgele denemelerle, kademeli ulaşılır; B ortada istemsiz bir tepki ya da uyarıcı eşleşmesi yok; D Ahmet kimseyi izlemedi, model alma yoktur.
KAVRAM · ÖĞRENMEYİ ETKİLEYENLER

Öğrenmeyi etkileyen etkenler, öğrenilmiş çaresizlik ve öğrenme stratejileri

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDikkat nedir, dikkat türleri nelerdir? Seçici, bölünmüş ve sürekli dikkat ne demektir?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Dikkat, bilincin belirli uyarıcılara yöneltilip orada yoğunlaşmasıdır. Duyumdan algıya, bellekten öğrenmeye bütün bilişsel süreçleri etkileyen bir üst süreçtir. Dikkat türleri: istemli ve istemsiz dikkat; çok uyarıcıdan birini seçen seçici dikkat; aynı anda birden çok işe dağıtılan bölünmüş dikkat; dikkati uzun süre aynı işte tutan sürekli dikkat.

Dikkat ve dikkat türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğrenmeyi etkileyen etkenler nelerdir? Öğrenilmiş çaresizlik nedir, etkili öğrenme stratejileri nelerdir?

Kısa cevap: Öğrenme en az üç etkenin sonucudur: birey (yaş, güdü, dikkat, ön bilgi, sağlık), öğrenme malzemesi (anlamlılık, uzunluk, düzen) ve öğrenme yöntemi (aralıklı çalışma, etkin katılım, geri bildirim). Öğrenilmiş çaresizlik, kontrol edilemeyen başarısızlıklar sonucunda kişinin başarabileceği durumda bile çaba göstermeyi bırakmasıdır. Etkili stratejiler anlamlandırma, örgütleme, kendini sınama ve aralıklı tekrardır; öğrenme hayat boyu sürer.

Aynı sınıfta, aynı öğretmenden, aynı konuyu dinleyen iki öğrenci sınavdan bambaşka notlar alır.

Üç etken: birey, malzeme, yöntem

  • Birey: yaş ve olgunlaşma, zekâ ve yetenek, güdü ve ilgi, dikkat, ön bilgi, kaygı düzeyi, uyku ve beslenme. Bunların bir kısmı biyolojiktir (beyin sağlığı, yaş, uyku); bir kısmı sosyo-kültürel (ailenin eğitime verdiği değer, okul ortamı, kitaba ve teknolojiye erişim, kültürün başarıya bakışı).
  • Malzeme: anlamlı malzeme anlamsızdan, düzenli malzeme dağınıktan, kısa malzeme uzundan daha kolay öğrenilir. Ön bilgiyle bağ kurulabilen konu daha hızlı yerleşir.
  • Yöntem: aralıklı çalışma tek oturumda yüklenmeden, etkin katılım (yazma, anlatma, soru çözme) yalnız okumaktan, geri bildirim almak almamaktan daha etkilidir.

Duyum ve algı sayfasında dikkatin bütün bilişsel süreçlerin kapıcısı olduğunu gördük; güdülenme ve duygular sayfasında da içsel güdülenmenin daha kalıcı olduğunu ve aşırı kaygının başarıyı düşürdüğünü. Öğrenmeyi etkileyen birey etkenleri bu bilgilerin birleştiği yerdir.

Öğrenilmiş çaresizlik

Psikolog Martin Seligman, kaçamayacakları bir düzenekte hafif elektrik şokuna maruz kalan köpeklerin, sonra kolayca kaçabilecekleri bir ortama konduklarında da kaçmaya çalışmadığını gördü. Köpekler “ne yapsam değişmez” diye öğrenmişti. İnsanda da aynı şey olur: üst üste başarısız olan ve bunun kendi elinde olmadığına inanan öğrenci, matematiği öğrenebilecek durumdayken bile denemeyi bırakır. Buna öğrenilmiş çaresizlik denir. Çaresizliği kırmak için küçük ve ulaşılabilir hedeflerle başarı yaşamak ve sonucu kişinin değiştirebileceği bir şeye, çabaya bağlamak gerekir.

Öğrenme stratejileri: öğrenmeyi öğrenmek

Öğrenme stratejileri ve en çok yaradıkları görev
StratejiNe yapılır?En çok neye yarar?
TekrarBilgiyi yüksek sesle ya da yazarak yinelemekKısa listeler, formüller, tanımlar
AnlamlandırmaYeni bilgiyi eski bilgiye, örneğe bağlamakKavramlar, neden-sonuç ilişkileri
ÖrgütlemeŞema, tablo, kavram haritası çıkarmakÇok sayıda birbirine bağlı bilgi
Kendini sınamaKitabı kapatıp hatırlamaya çalışmak, soru çözmekSınava hazırlık, kalıcılık
Aralıklı tekrarKonuyu günlere yayarak yeniden çalışmakUzun süre akılda tutma
İzleme (öz düzenleme)“Neyi bilmiyorum?” diye kendini denetlemek, planı değiştirmekBütün görevler: öğrenmeyi öğrenmek

Hangi stratejinin seçileceği göreve bağlıdır: telefon numarasını tekrar, bir tarihsel süreci neden-sonuç zinciri, bir ünitenin tamamını kavram haritası daha iyi öğretir. Kendi öğrenmesini izleyip yöntemini değiştirebilen öğrenci öğrenmeyi öğrenmiştir. Soru sorma, tartışma, bir başkasına anlatma gibi etkin öğrenme teknikleri, öğrenciyi dinleyici olmaktan çıkarıp bilgiyi kendisi kurmaya zorladığı için daha kalıcı öğrenme sağlar.

Hayat boyu öğrenme

Öğrenme okulla bitmez. Değişen meslekler, teknoloji ve toplum, insanın yaşamı boyunca yeni bilgi ve beceri edinmesini gerektirir. Türk millî eğitiminin temel ilkelerinden süreklilik, bireyin genel ve meslekî eğitiminin hayat boyu sürmesini; her yerde eğitim, eğitimin yalnız okulda değil, evde, iş yerinde, kütüphanede, dijital ortamda da gerçekleşmesini anlatır.

Akılda kalsın: Öğrenme üçgeni: birey + malzeme + yöntem. Öğrenilmiş çaresizlik = “ne yapsam olmaz”ı öğrenmek; ilacı küçük başarılar. Strateji göreve göre seçilir; en güçlüleri kendini sınama ve aralıklı tekrar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir öğrencinin çalışma biçimi ya da başarısızlık sonrası tutumu anlatılır; öğrenmeyi etkileyen hangi etkenin (birey, malzeme, yöntem) öne çıktığı ya da öğrenilmiş çaresizliğin örneği sorulur.

TuzakÖğrenilmiş çaresizliği “yetenek eksikliği” sanmaktır; kişi yapabilecek durumdadır ama denemeyi bırakmıştır. Strateji sorularında tuzak, her görev için tek bir en iyi strateji olduğunu söyleyen öncüldür; strateji göreve göre değişir.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve strateji

?Soru çöz

Matematik sınavlarında art arda düşük not alan Zeynep, öğretmeni ona kolay sorular verdiğinde bile “Ben zaten yapamam.” diyerek denemeden kâğıdı boş bırakmaktadır. Zeynep'in durumu en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ D. Kontrol edemediğine inandığı başarısızlıklar sonrası, yapabileceği durumda bile çabayı bırakmıştır; bu öğrenilmiş çaresizliktir. A sönme koşullu tepkinin koşulsuz uyarıcısız kaybolmasıdır; B Zeynep'in yaşı ve gelişimi kolay soruları çözmeye yeterlidir; C dolaylı pekiştirme başkasının ödülünü görerek öğrenmektir, burada model yok.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki davranışlardan hangisi ikincil (psikososyal) bir güdüyle açıklanabilir?

✓ C. Takdir görme isteği sonradan öğrenilen, toplumsal bir güdüdür. A susuzluk birincil, fizyolojik güdüdür; B uyku ihtiyacı birincil güdüdür; D elin çekilmesi bir reflekstir, güdülenmiş davranış bile değildir, ağrıdan kaçınmayla karıştırılıyor.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Güdülenme ve güdü türleri

?Soru 2

Seda, sınıf arkadaşının soyadını o an hatırlayamamış, biraz düşününce aklına gelmiştir. Freud'un zihin düzeylerine göre bu bilgi, hatırlanmadan önce hangi düzeyde bulunmaktadır?

✓ A. O an farkında olunmayan ama çabayla bilince getirilebilen bilgi bilinç öncesindedir. B bilinçaltındaki içerik kişinin çabasıyla kendiliğinden çıkmaz, bastırılmış istek ve anılardır; C bilgi o an farkında olunan düzeyde değildi; D duyusal bellek bir bellek türüdür, Freud'un zihin düzeylerinden biri değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Bilinç ve bilinçlilik türleri

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi güdülenmiş bir davranışın özelliği değildir?

✓ A. Otomatik ve çabasız gerçekleşmek refleks gibi güdülenmemiş davranışların özelliğidir. B amaca yönelme güdülenmiş davranışın temel özelliğidir; C engelde ısrar da güdülenmiş davranışa aittir; D amaca ulaşınca bitme de güdülenmiş davranışın özelliğidir.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Maslow ve kendini gerçekleştirme

?Soru 4

Gece otoyolda art arda yanıp sönen ok biçimli ışıkların, gerçekte hiçbiri yerinden oynamadığı hâlde sola doğru akıyormuş gibi görünmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Gerçek bir uyarıcı (yanıp sönen ışıklar) vardır ama hareketli algılanır; bu algı yanılsamasıdır. A halüsinasyonda hiçbir uyarıcı yoktur, burada ışıklar gerçekten var; C alışmada tekrarlanan uyarıcıya tepki azalır, burada yanlış algı var; D duyarlılaşmada tepki artar, algının yanlışlığı söz konusu değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Algı ilkeleri ve yanılsamalar

?Soru 5

Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Uyarıcı aynıdır; farklı tepkiyi organizmadaki algı, geçmiş yaşantı, duygu ve kişilik farkı doğurur. A film aynı ekranda, aynı sesle izleniyor, uyarıcı şiddeti aynı; C film bir dış uyarıcıdır, iç uyarıcıyla karıştırılıyor; D korkuya tepki yaşantıyla da şekillenir, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Davranışın oluşumu (U-O-T)

?Soru 6

Doğumdan hemen sonra farklı ailelerin yanına verilen tek yumurta ikizlerinin yetişkinlikte mizaçlarının benzer, meslek tercihlerinin ve konuştukları dillerin farklı olduğu görülmüştür. Bu bulgudan hangi sonuç çıkarılabilir?

✓ D. Mizaçtaki benzerlik kalıtımın, dil ve meslekteki farklılık çevrenin payını gösterir; pay davranışa göre değişir. A dil ve meslek farkı bu yargıyı çürütür; B mizaç benzerliği kalıtımın etkisini gösterir; C olgunlaşma kalıtımın takvimidir, genleri aynı ikizlerde farkı açıklamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Kalıtım ve çevre

?Soru 7

Bir deneyde katılımcılara önce bir dizi rakam gösterilmiş, ardından hem “B” harfi hem “13” sayısı olarak okunabilen belirsiz bir şekil gösterildiğinde çoğu onu “13” diye okumuştur. Başka bir gruba önce harfler gösterilmiş, aynı şekli çoğu “B” diye okumuştur. Bu deney algıyı etkileyen hangi etkeni ortaya koyar?

✓ C. Önceki diziler katılımcıda rakam ya da harf görme beklentisi oluşturmuş, aynı şekil buna göre okunmuştur. A iki grup aynı kültürdendir, fark kültürden doğmaz; B şekil iki grupta aynıdır, şiddet değişmemiştir; D duyarlılaşma tekrarlanan uyarıcıya tepkinin artmasıdır, yorum farkı değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Algıyı etkileyen etkenler

?Soru 8

Yürümeye başlayan bir bebeğin evdeki nesneleri tek tek keşfetmesi, yeni sözcükler öğrenmesi ve annesinden kısa süre uzaklaşıp geri dönmeyi denemesi gelişimle ilgili hangi ilkeyi en iyi örnekler?

✓ A. Yürüme (fiziksel) keşfi, keşif sözcük öğrenmeyi (bilişsel), uzaklaşıp dönme bağımsızlığı (duygusal-sosyal) tetikliyor; alanlar birbirine bağlıdır. B “yalnız çocukluk” yanlış bir genellemedir, gelişim yaşam boyu sürer; C metinde boy-kilo artışı yok, büyümeyle karıştırılıyor; D keşif ve öğrenme çevreyle olur, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Yaşam boyu gelişim

?Soru 9

Eda, sınıf arkadaşı derse geç kaldığında “Zaten tembelin teki.” diyor; kendisi geç kaldığında ise “Otobüs çok geç geldi.” diye açıklıyor. Eda'nın bu tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Eda başkasının davranışını kişiliğe (içsel), kendi davranışını duruma (dışsal) yüklüyor; bu yüklemede yanlılıktır. A seyirci etkisi kalabalıkta yardım etmeme ile ilgilidir; C çekicilik birine yakınlık duymaktır, burada bir değerlendirme var; D uyma grup baskısıyla davranışı değiştirmektir, Eda'nın yorumu grup baskısından doğmuyor.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Sosyal biliş

?Soru 10

Bir araştırmada katılımcılara, cevabı açıkça belli olan bir görsel karşılaştırma sorulmuş; odadaki diğer kişilerin hepsi yanlış cevabı söyleyince katılımcıların bir kısmı da yanlış cevaba katılmıştır. Bu bulgu en çok hangi kavramla açıklanır?

✓ C. Doğru cevap açıkken eşit konumdaki grubun baskısıyla yanlışa katılmak uymadır (Asch). A itaatte emir veren bir otorite vardır, burada yok; B belirsiz durumda norm oluşması Şerif'in bulgusudur, burada cevap açıktır; D yükleme bir davranışın nedenini açıklamaktır, grup baskısı değildir.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Sosyal etki: uyma, itaat
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →