Duyum ve algı: algı ilkeleri, bilinç düzeyleri ve dikkat

Uyarıcının duyumdan algıya nasıl anlam kazandığını, algıyı neyin yönlendirdiğini, bilincin neden açık-kapalı bir düğme olmadığını ve dikkatin bütün bilişsel süreçleri nasıl yönettiğini öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · DUYUM

Duyum: beş duyudan fazlası, alışma ve duyarlılaşma

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDavranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.

Davranışın oluşumu (U-O-T)

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyum nedir, alışma ve duyarlılaşma ne demektir?

Kısa cevap: Duyum, bir uyarıcının duyu organlarınca alınıp sinirlerle beyne iletilmesidir; henüz anlamlandırılmamış ham bilgidir. Alışma, sürekli tekrarlanan bir uyarıcıya duyarlılığın azalmasıdır (saatin tik takını duymamak). Duyarlılaşma ise tekrarlanan bir uyarıcıya tepkinin giderek artmasıdır (damlayan musluğa her seferinde daha çok rahatsız olmak). İkisindeki ortak öğe uyarıcının tekrarlanmasıdır.

Yeni taşındığın evde ilk gece buzdolabının uğultusu uyutmaz; bir hafta sonra o sesi hiç duymadığını fark edersin.

Davranış ve gelişim sayfasında U-O-T şemasını gördük; organizmanın uyarıcıyla ilk teması duyumdur. Duyum için dört koşul gerekir: bir uyarıcı kaynağı, uyarıcıyı iletecek uygun bir ortam (havasız ortamda ses yayılmaz), sağlıklı bir duyu organı ve duyu organının alabileceği sınırlar içinde bir şiddet. İnsan kulağının duyamadığı çok tiz bir ses, bu yüzden bir uyarıcıdır ama duyum oluşturmaz.

Beş duyudan fazlası

Duyumlar yalnız görme, işitme, tat, koku ve dokunmadan ibaret değildir. Deri tek başına basınç, sıcak-soğuk ve acı-ağrı duyumu verir. İç kulaktaki denge duyumu başın konumunu bildirir. Kaslardan, kas kirişlerinden ve eklemlerden gelen duyumlar gözün kapalıyken bile kolunun nerede olduğunu bilmeni sağlar. İç organlardan gelen duyumlar da açlığı, susuzluğu, midenin dolduğunu haber verir.

Alışma ve duyarlılaşma: tekrarın iki sonucu

Bir uyarıcı sürekli ya da tekrar tekrar geldiğinde iki şey olabilir. Alışmada organizma, önemsiz olduğunu öğrendiği uyarıcıya giderek daha az tepki verir: sıktığın parfümün kokusunu birkaç dakika sonra almazsın, kolundaki saati hissetmezsin. Bu, zihnin önemsiz uyarıcılar için enerji harcamamasını sağlar. Duyarlılaşmada ise tekrarlanan uyarıcıya tepki büyür: gece damlayan musluğun sesi her damlada daha çok rahatsız eder; deprem yaşamış biri en hafif sallantıda irkilir. Duyarlılaşma çoğunlukla güçlü, rahatsız edici ya da tehlike işareti taşıyan uyarıcılarda görülür.

Alışma ile duyarlılaşma
AlışmaDuyarlılaşma
Ortak öğeUyarıcının tekrarlanması
Tepkideki değişimAzalırArtar
Uyarıcının niteliğiZararsız, önemsiz, sürekliGüçlü, rahatsız edici, tehlike işareti
ÖrnekSaatin tik takı, buzdolabı uğultusuDamlayan musluk, deprem sonrası sallantı
Akılda kalsın: Tekrar aynı, sonuç zıt: alışma = tepki azalır, duyarlılaşma = tepki artar. Duyum için dört koşul: uyarıcı, ortam, sağlıklı organ, uygun şiddet.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uyarıcının tekrarlandığı iki durum verilir, alışma mı duyarlılaşma mı olduğu ya da ikisinin ortak özelliği sorulur. Cevap, tepkinin yönündedir; ortak öğe her zaman uyarıcının tekrarıdır.

TuzakAlışmayı duyu organının bozulması sanmaktır: koku alma organı sağlamdır, yalnız tepki azalmıştır. İkinci tuzak, duyumları beş duyuyla sınırlayan öncüldür; denge, kas-eklem ve iç organ duyumları da vardır.

✎Boşluk doldurma tekrarın iki sonucu

Fırının üstünde oturan Ali, ekmek kokusunu artık fark etmiyor; bu örneğidir. Kaza geçiren Ayşe ise her fren sesinde daha çok irkiliyor; bu örneğidir. İki durumun ortak öğesi uyarıcının dır.

alışma · duyarlılaşma · tekrarlanması · şiddeti · algı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisinde duyum oluşmaz?

✓ A. Uyarıcı vardır ama şiddeti (tizliği) insan kulağının alabileceği sınırların dışındadır; duyum oluşmaz. B kas ve eklemlerden gelen duyumdur, beş duyuyla sınırlı sanılan bir duyum türü; C iç organlardan gelen duyumdur; D derideki sıcaklık duyumudur.
SÜREÇ · ALGI

Duyum ve algı farkı: duymak ile anlamak

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKalıtım ve çevrenin davranış üzerindeki etkisi nedir? Çevrenin fiziksel, sosyal ve kültürel boyutları nelerdir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Davranışların hemen hepsinde kalıtım ve çevre birlikte etkilidir; ama payları davranıştan davranışa değişir. Kalıtım genlerle aktarılan doğuştan potansiyeli, çevre ise bu potansiyelin nasıl gerçekleşeceğini belirleyen dış koşulları verir. Çevrenin üç boyutu vardır: fiziksel (beslenme, iklim, gürültü), sosyal (aile, arkadaş, okul) ve kültürel (dil, değerler, gelenekler).

Kalıtım ve çevre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Duyum ile algı arasındaki fark nedir? Algı neden bir anlamlandırma sürecidir?

Kısa cevap: Duyum, uyarıcının duyu organlarınca alınmasıdır; algı ise bu ham bilginin seçilip örgütlenmesi ve anlamlandırılmasıdır. Duyum bilinçli farkındalık gerektirmeyebilir, algı bilinçli bir anlamlandırmadır. Derse dalan öğrencide öğretmenin sesi duyum düzeyinde kalır, anlama dönüşmez; bu yüzden dalgınlık ders başarısını düşürür. Duyum kişiden kişiye az değişir, algı ise bilgiye ve beklentiye göre değişir.

Hiç bilmediğin bir dilde yapılan havalimanı anonsunu kulağın eksiksiz alır; ama uçağının kapısının değiştiğini anlamazsın.

Duyum ile algı aynı yolun iki durağıdır. Duyumda kulak sesi, göz ışığı alır ve sinirler bu bilgiyi beyne taşır. Algıda beyin bu ham bilgiyi seçer, düzenler ve geçmiş bilgisiyle karşılaştırıp bir anlam verir: “Bu ses bir anons, kapı değişmiş.” Anonsu dinleyen herkesin duyumu aynıdır; ama dili bilen yolcu ile bilmeyenin algısı farklıdır. Duyum daha çok duyu organına bağlıdır ve kişiden kişiye az değişir; algı ise kişinin bilgisine, beklentisine, ilgisine göre değişir.

Bilinçlilik açısından fark

Duyumların çoğu farkında olmadan gelir ve gider: üstündeki giysinin dokunuşu, uzaktaki trafik uğultusu. Algı ise bilinçli bir farkındalıktır: uyarıcının ne olduğunu biliriz. Bu yüzden duyum algının ön koşuludur ama her duyum algıya dönüşmez. Derste dalıp giden öğrencinin kulağına öğretmenin sözleri ulaşır; ama dikkat başka yerde olduğu için sözler anlamlandırma aşamasına geçemez, duyum düzeyinde kalır. Ders bitince öğrenci “Hiçbir şey duymadım.” der; aslında duymuş, anlamamıştır.

Duyum algının ön koşuludur; dikkat olmadan duyum anlama dönüşmez.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Algıda değişmezlik

Uzaklaşan bir arkadaşının görüntüsü gözünde küçülür ama onu küçülmüş sanmazsın; açılan kapının görüntüsü yamuklaşır ama kapıyı dikdörtgen algılarsın; beyaz bir kâğıdı loş ışıkta da beyaz görürsün. Algının, değişen duyumlara rağmen nesneyi aynı (büyüklük, biçim, renk) algılamasına algıda değişmezlik denir; dünyayı istikrarlı görmemizi sağlar.

Akılda kalsın: Duyum = almak, algı = anlamak. Duyum herkeste benzer, algı kişiye göre değişir. Duyum farkında olmadan da olur; algı bilinçlidir. Dalan öğrenci duyar ama algılamaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir durum verilir, sürecin duyum düzeyinde mi kaldığı yoksa algıya mı ulaştığı sorulur; ya da aynı uyarıcıyı farklı yorumlayan iki kişiden hangi yargıya ulaşılacağı sorulur (algı özneldir).

Tuzak“duyum ve algı aynı anda ve aynı düzeyde gerçekleşir” ya da “her duyum algıya dönüşür” öncülleridir. Bilinmeyen dildeki anons, dalgın öğrencinin duyduğu ders gibi örneklerde duyum vardır, algı yoktur.

⇄Bilgi eşleştirme duyum mu, algı mı?

?Soru çöz

Bir konserde aynı şarkıyı dinleyen müzik öğretmeni şarkıdaki küçük bir ritim kaymasını fark ederken öğrencisi şarkıyı kusursuz bulmuştur. Bu durum aşağıdakilerden hangisini en iyi açıklar?

✓ D. Ses ikisine de aynı ulaşır; farkı öğretmenin müzik bilgisi yaratır, yani algı kişiye göre değişir. A iki kişinin kulağına aynı ses geliyor, duyum benzerdir, algıyla karıştırılıyor; B alışma tekrarlanan uyarıcıya tepkinin azalmasıdır, burada tekrar yok; C algı bilinçli bir anlamlandırmadır.
SÜREÇ · ALGI İLKELERİ

Algının örgütlenme ilkeleri ve algı yanılsamaları

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bilim olma süreci ve ekoller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Algının örgütlenme ilkeleri nelerdir? Şekil-zemin, yakınlık, benzerlik, devamlılık ve tamamlama nedir? Algı yanılsaması nedir?

Kısa cevap: Beyin dağınık duyumları belli ilkelere göre anlamlı bütünlere örgütler: şekil-zemin (bir şeyi öne, gerisini arka plana alma), yakınlık (yakın öğeleri grup sayma), benzerlik (benzeyenleri birlikte görme), devamlılık (kesintisiz çizgi izleme) ve tamamlama (eksik şekli bütün görme). Algı yanılsaması, var olan bir uyarıcının yanlış algılanmasıdır; uyarıcı olmadan algılamak ise yanılsama değil, halüsinasyondur.

Gece gökyüzündeki birkaç yıldızı birleştirip bir kepçe görürsün; oysa o yıldızlar birbirinden yüzlerce ışık yılı uzaktır.

Algı, duyumları rastgele bırakmaz; onları gruplar ve bütünler. Bu örgütleme belli ilkelere göre kendiliğinden olur:

  • Şekil-zemin: Algıladığımız şeyi (şekil) öne çıkarır, gerisini arka plan (zemin) yaparız. Kalabalık bir sınıfta arkadaşının sesi şekil, uğultu zemindir. Bazı çizimlerde şekil ve zemin yer değiştirir: bir bakışta vazo, bir bakışta iki yüz.
  • Yakınlık: Birbirine yakın öğeleri bir grup olarak algılarız. Aralarında boşluk bırakılan sözcükler ayrı, bitişik harfler tek sözcük okunur.
  • Benzerlik: Renk, biçim ya da büyüklükçe benzeyen öğeleri birlikte görürüz. Tribünde aynı formayı giyenleri bir grup sayarız.
  • Devamlılık: Bir çizgiyi ya da hareketi kesintisiz, aynı yönde sürüyormuş gibi izleriz. Kesişen iki yolun her birini düz bir çizgi olarak algılarız.
  • Tamamlama (kapalılık): Eksik bırakılmış bir şekli tamamlayıp bütün olarak algılarız. Kenarlarında boşluk olan bir daireyi yine daire görürüz.
Aynı noktalar yerleşime göre farklı gruplanır; Müller-Lyer'de iki çizgi eşittir ama üstteki daha uzun görünür.Görsel: Sınav Defteri

Algı yanılsamaları

Örgütleme ilkeleri çoğu zaman işe yarar, ama bazen bizi yanıltır. Algı yanılsaması, gerçekte var olan bir uyarıcının olduğundan farklı algılanmasıdır. Uçları farklı yöne bakan oklarla çizilmiş eşit iki çizgiden biri daha uzun görünür (Müller-Lyer yanılsaması). Ufka yakın ay, tepedeki aydan daha büyük görünür. Art arda yanıp sönen lambalar bir ışığın kaydığı izlenimini verir; sinema da saniyede gösterilen durağan karelerin hareketli algılanmasına dayanır. Yanılsama herkeste benzer biçimde görülür ve bir hastalık belirtisi değildir. Ortada hiçbir uyarıcı yokken ses duymak ya da bir şey görmek ise yanılsama değil, halüsinasyondur.

Akılda kalsın: Beş ilke: şekil-zemin, yakınlık, benzerlik, devamlılık, tamamlama. Yanılsama = uyarıcı var, yanlış algılanır; halüsinasyon = uyarıcı yok, algı var.
Sınavda

Nasıl sorulurGündelik bir örnek verilip hangi algı ilkesine dayandığı sorulur: logodaki boşluklu harf tamamlama, aynı renkli formalar benzerlik, bitişik yazılan harfler yakınlık, kalabalıkta tek sesi seçmek şekil-zemin.

TuzakBenzerlik ile yakınlığı karıştırmaktır: belirleyici olan uzaklık ise yakınlık, renk ya da biçim ise benzerliktir. İkinci tuzak, yanılsamayı halüsinasyonla eşitleyen öncüldür; yanılsamada uyarıcı gerçekten vardır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve ilke

?Soru çöz

Gece otoyolda art arda yanıp sönen ok biçimli ışıkların, gerçekte hiçbiri yerinden oynamadığı hâlde sola doğru akıyormuş gibi görünmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ B. Gerçek bir uyarıcı (yanıp sönen ışıklar) vardır ama hareketli algılanır; bu algı yanılsamasıdır. A halüsinasyonda hiçbir uyarıcı yoktur, burada ışıklar gerçekten var; C alışmada tekrarlanan uyarıcıya tepki azalır, burada yanlış algı var; D duyarlılaşmada tepki artar, algının yanlışlığı söz konusu değildir.
SÜREÇ · ALGIYI ETKİLEYENLER

Algıyı ne etkiler? İhtiyaç, yaşantı, beklenti ve kültür

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMuzaffer Şerif kimdir, psikoloji araştırmalarında uyulması gereken etik kurallar nelerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Muzaffer Şerif, grup normlarının nasıl oluştuğunu otokinetik etki deneyleriyle, gruplar arası çatışmanın ortak üst amaçlarla azaldığını yaz kampı araştırmasıyla gösteren Türk sosyal psikologdur. Psikoloji araştırmalarında gönüllü katılım ve bilgilendirilmiş onam, istediği an ayrılma hakkı, gizlilik, zarar vermeme ve araştırma sonrası bilgilendirme temel etik kurallardır.

Muzaffer Şerif ve etik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Algıyı etkileyen etkenler nelerdir? Güdü, geçmiş yaşantı, beklenti ve kültür algıyı nasıl etkiler?

Kısa cevap: Algıyı hem uyarıcının özellikleri hem de algılayan kişi etkiler. Kişiye bağlı etkenler güdü ve ihtiyaçlar, geçmiş yaşantılar, beklentiler, ilgi, duygu durumu ve kültürdür; sosyal-çevresel etkiler de algıyı yönlendirir. Bu yüzden algı seçicidir: aç biri yemek kokusunu, yeni araba alan biri yoldaki aynı model arabaları hemen fark eder.

Yeni bir model telefon aldığın hafta, sokakta herkesin elinde o telefonu görmeye başlarsın.

Önceki konudaki ilkeler herkeste benzer işler. Ama aynı duyumu farklı kişilerin farklı algılamasının nedeni kişiye bağlı etkenlerdir. Bu etkenler, çevredeki sayısız uyarıcıdan hangisinin seçileceğini ve nasıl yorumlanacağını belirler; buna algıda seçicilik denir.

Kişiye bağlı etkenler algıyı nasıl yönlendirir?
EtkenNasıl etkiler?Örnek
Güdü, ihtiyaçİhtiyacı karşılayacak uyarıcı öne çıkarSusamış yolcu uzaktaki çeşmeyi hemen görür
Geçmiş yaşantıBilinenle karşılaştırılarak anlam verilirKöpek ısırmış çocuk her havlamada tehlike algılar
BeklentiGörmeyi beklediğimizi görürüzRakamlar arasındaki “13”ü harfler arasında “B” okumak
İlgi, meslekİlgi alanına giren ayrıntı fark edilirMimar bir binanın cephesini, doktor yüzdeki sarılığı görür
Duygu durumuDuyguya uygun yorum yapılırKorkan biri gece gölgeyi insan sanır
KültürAnlamlar toplumdan öğrenilirBir el işareti bir ülkede övgü, başka ülkede hakarettir

Sosyal-çevresel etki

Çevremizdekilerin yorumu da algımızı biçimlendirir. Psikoloji bilimi sayfasında gördüğümüz Muzaffer Şerif deneyinde, sabit ışığın ne kadar hareket ettiği grup içinde ortak bir tahmine dönüşmüştü: belirsiz bir uyarıcıyı insanlar başkalarına bakarak algılar. Moda, reklam ve medya da aynı yolla neyi güzel, neyi tehlikeli algılayacağımızı etkiler.

Uyarıcıya bağlı etkenler

Algıda öne çıkan uyarıcılar genellikle şiddetli (yüksek ses), büyük, hareketli, zıt (beyaz zeminde siyah yazı), yeni ya da tekrarlanan uyarıcılardır. Reklamcılar bu yüzden parlak renkler, hareketli görüntüler ve tekrar kullanır. Bu özellikler dikkati çeker; dikkati bu sayfanın son konusunda ayrıca ele alıyoruz.

Akılda kalsın: Kişiye bağlı etkenleri tek soruyla tara: “Bu kişi neye ihtiyaç duyuyor, neyi yaşadı, ne bekliyor, neyle ilgileniyor, ne hissediyor, hangi kültürde büyüdü?” Cevap, neyi göreceğini söyler.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı uyarıcıyı farklı algılayan kişiler anlatılır ve algıyı etkileyen hangi etkenin öne çıktığı sorulur. İpucu metindedir: “aç olduğu için” güdü, “daha önce yaşadığı için” geçmiş yaşantı, “bekliyordu” beklenti, “mesleği gereği” ilgi, “toplumunda” kültür.

TuzakBeklenti ile geçmiş yaşantıyı karıştırmaktır: beklenti o anki kurulumdur (rakam bekleyen göz “13” okur), geçmiş yaşantı eski bir deneyimdir.

✎Boşluk doldurma algıyı etkileyen etken

Akşama kadar yemek yemeyen Can, sokaktaki simit kokusunu herkesten önce fark etti; bu algıya etkisidir. Bir kez sıcak çaydan ağzı yanan çocuğun her buhara “sıcak” demesi etkisidir. Aynı el işaretinin bir ülkede övgü, başka ülkede hakaret sayılması ise etkisidir.

güdü · geçmiş yaşantı · kültür · beklenti · alışma

?Soru çöz

Bir deneyde katılımcılara önce bir dizi rakam gösterilmiş, ardından hem “B” harfi hem “13” sayısı olarak okunabilen belirsiz bir şekil gösterildiğinde çoğu onu “13” diye okumuştur. Başka bir gruba önce harfler gösterilmiş, aynı şekli çoğu “B” diye okumuştur. Bu deney algıyı etkileyen hangi etkeni ortaya koyar?

✓ C. Önceki diziler katılımcıda rakam ya da harf görme beklentisi oluşturmuş, aynı şekil buna göre okunmuştur. A iki grup aynı kültürdendir, fark kültürden doğmaz; B şekil iki grupta aynıdır, şiddet değişmemiştir; D duyarlılaşma tekrarlanan uyarıcıya tepkinin artmasıdır, yorum farkı değildir.
SÜREÇ · BİLİNÇ

Bilinç ve bilinçaltı: açık-kapalı düğme değil, bir boyut

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji nedir, neyi inceler ve felsefeden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, insanın ve gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarını ve zihinsel (bilişsel) süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Felsefeden farkı yöntemindedir: felsefe akıl yürütmeyle sorgular, psikoloji ise gözlenebilen ve ölçülebilen verilerle çalışır, iddialarını gözlem ve deneyle sınar. Düşünme gibi görülemeyen süreçleri de davranıştan ölçerek inceler.

Psikolojinin konusu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bilinç ve bilinçaltı nedir? Bilinçlilik türleri ve farklı bilinç durumları nelerdir?

Kısa cevap: Bilinç, kişinin kendisinin ve çevresinin o anda farkında olmasıdır. Bilinç ile bilinçsizlik iki ayrı kategori değil, derecelerle ayrılan bir boyuttur: dikkatli uyanıklık, gevşek uyanıklık, hayal kurma, hafif uyku, derin uyku. Bilinçaltı, farkında olunmayan ama davranışı etkileyen istek ve anılardır (Freud). Uyku, rüya, hipnoz, meditasyon ve madde etkisi farklı bilinç durumlarıdır.

Uykuya dalarken öğretmenin sesi giderek uzaklaşır, cümleler bulanıklaşır; bir an uyanık mı uykuda mı olduğunu bilemezsin.

Bilinç, o anda kendimizin ve çevremizin farkında olmamızdır: neyi düşündüğümüzü, neyi hissettiğimizi, nerede olduğumuzu bilmek. Bilinç bir düğme gibi açık ya da kapalı değildir; bir ışık ayarı gibi derece derece değişir. Bu dereceler en yüksekten en düşüğe şöyle sıralanır:

  • Dikkatli (odaklanmış) uyanıklık: Zor bir problem çözerken bilinç en keskin hâlindedir.
  • Gevşek uyanıklık: Otobüste camdan dışarı bakarken uyanıksın ama bilincin dağınıktır.
  • Hayal kurma: Gündüz düşlerinde dış dünyadan kısmen kopulur.
  • Hafif uyku: Uykuya dalma ve yüzeysel uyku; dışarıdaki seslere kolay uyanılır.
  • Derin uyku: Çevreyle bağ en zayıftır; uyandırmak güçtür.

Bilinçaltı: buzdağının görünmeyen kısmı

Sigmund Freud zihni bir buzdağına benzetti. Su üstündeki küçük kısım bilinçtir: şu an farkında olduklarımız. Su seviyesinin hemen altındaki bilinç öncesi, o an düşünmediğimiz ama biraz çabayla hatırlayabildiğimiz bilgilerdir (bir arkadaşının doğum günü). En büyük kısım bilinçaltıdır (Freud'un deyişiyle bilinç dışı): kabul edilmesi güç istekler, bastırılmış anılar, çatışmalar. Bunlar kendiliğinden bilince çıkmaz ama dil sürçmeleri, rüyalar ve açıklanamayan kaygılarla davranışı etkiler. Bilinçaltının savunma mekanizmalarıyla ilişkisini kişilik ve ruh sağlığı konusunda göreceğiz.

Freud'a göre zihnin büyük kısmı bilincin altında kalır ama davranışı oradan etkiler.Görsel: Sınav Defteri

Farklı bilinç durumları

Bilincin olağan uyanıklıktan farklılaştığı durumlara bilinçlilik türleri ya da farklı bilinç durumları denir. Uyku, her gün düzenli olarak bilincin azaldığı doğal bir durumdur; rüya uykunun belli evrelerinde görülen, imgelerle dolu bir bilinç hâlidir. Hipnozda kişi derin bir gevşeme içinde, hipnozcunun telkinlerine daha açık hâle gelir. Meditasyonda kişi dikkatini bilerek bir noktaya, örneğin nefesine yöneltir ve sakin bir farkındalığa ulaşır. Alkol, uyuşturucu ve bazı ilaçlar gibi maddeler de bilinci, algıyı ve duyguları değiştirir; bu yüzden kullanımları ciddi riskler taşır.

Akılda kalsın: Bilinç bir ayar düğmesidir: dikkatli uyanıklık → gevşek uyanıklık → hayal kurma → hafif uyku → derin uyku. Buzdağı: bilinç (şimdi), bilinç öncesi (çabayla), bilinçaltı (kendiliğinden çıkmaz).
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilip hangi bilinç düzeyine ya da bilinç durumuna ait olduğu sorulur; ya da “bilinç ile bilinçsizlik kesin çizgilerle ayrılır” gibi bir öncül değerlendirilir (yanlıştır, bir boyuttur).

TuzakBilinç öncesi ile bilinçaltını karıştırmaktır: biraz düşününce hatırlanan bilgi bilinç öncesindedir; kişinin kendi çabasıyla ulaşamadığı, dil sürçmesi ya da rüyayla beliren istek bilinçaltındadır.

↕Sıralama en uyanıktan en derine

  1. Derste camdan bakarken gündüz düşüne dalmak
  2. Gece yarısı, uyandırılması güç bir uyku
  3. Sınavda zor bir soruya yoğunlaşmak
  4. Koltukta uyuklarken televizyon sesini belli belirsiz duymak
  5. Otobüste dalgın biçimde müzik dinlemek

?Soru çöz

Seda, sınıf arkadaşının soyadını o an hatırlayamamış, biraz düşününce aklına gelmiştir. Freud'un zihin düzeylerine göre bu bilgi, hatırlanmadan önce hangi düzeyde bulunmaktadır?

✓ A. O an farkında olunmayan ama çabayla bilince getirilebilen bilgi bilinç öncesindedir. B bilinçaltındaki içerik kişinin çabasıyla kendiliğinden çıkmaz, bastırılmış istek ve anılardır; C bilgi o an farkında olunan düzeyde değildi; D duyusal bellek bir bellek türüdür, Freud'un zihin düzeylerinden biri değildir.
SÜREÇ · DİKKAT

Dikkat: bütün bilişsel süreçlerin kapıcısı

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojinin amaçları nelerdir? Betimleme, açıklama, yordama ve kontrol ne demektir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojinin dört amacı vardır: davranışı betimlemek (ne oluyor?), açıklamak (neden oluyor?), yordamak yani önceden tahmin etmek (ne zaman olacak?) ve kontrol etmek (nasıl değiştirilir?). Falcılık, astroloji, el yazısından ya da yüzden karakter okuma psikoloji değildir; çünkü iddiaları ölçülüp sınanamaz. Amaçlar bir merdiven gibidir: her basamak bir öncekinin bilgisine dayanır.

Psikolojinin amaçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dikkat nedir, dikkat türleri nelerdir? Seçici, bölünmüş ve sürekli dikkat ne demektir?

Kısa cevap: Dikkat, bilincin belirli uyarıcılara yöneltilip orada yoğunlaşmasıdır. Duyumdan algıya, bellekten öğrenmeye bütün bilişsel süreçleri etkileyen bir üst süreçtir. Dikkat türleri: istemli ve istemsiz dikkat; çok uyarıcıdan birini seçen seçici dikkat; aynı anda birden çok işe dağıtılan bölünmüş dikkat; dikkati uzun süre aynı işte tutan sürekli dikkat.

Kalabalık bir düğün salonunda kimin ne konuştuğunu duymazken, birisi adını söylediği an başını çevirirsin.

Çevremizde aynı anda sayısız uyarıcı vardır; hepsini işlemek mümkün değildir. Dikkat, bilincin bunlardan birine ya da birkaçına yönelip yoğunlaşmasıdır. Dikkat edilmeyen uyarıcı algıya, algılanmayan bilgi belleğe, belleğe girmeyen bilgi öğrenmeye dönüşmez. Duyum ve algı farkında gördüğümüz dalma örneği bunu gösterir. Dikkat bu yüzden bütün bilişsel süreçlerin önünde duran bir üst süreçtir; kapıyı o açar.

Dikkat türleri
TürNe demek?Örnek
İstemli dikkatKişinin isteyerek, çaba harcayarak yönelttiği dikkatSıkıcı bir konuyu sınav için çalışmak
İstemsiz dikkatUyarıcının özelliğiyle kendiliğinden çekilen dikkatAni bir patlama sesine dönmek
Seçici dikkatÇok uyarıcı arasından birine odaklanıp ötekileri süzmekKalabalıkta adını duyunca fark etmek
Bölünmüş dikkatAynı anda birden çok işe dikkati dağıtmakYemek yaparken telefonla konuşmak
Sürekli dikkatDikkati uzun süre aynı işte tutmakGece nöbetinde radar ekranını izlemek

Dikkati ne çeker, ne dağıtır?

İstemsiz dikkati çeken uyarıcı özellikleri algı konusundakilerle aynıdır: şiddet, büyüklük, hareket, zıtlık, yenilik ve tekrar. İstemli dikkati ise ilgi, güdü ve hedef sürdürür. Yorgunluk, uykusuzluk, kaygı ve ilgisizlik dikkati zayıflatır. Bölünmüş dikkat göründüğü kadar verimli de değildir: iki iş aynı zihinsel kaynağı kullanınca ikisinin de başarısı düşer. Araba kullanırken telefona bakmanın tehlikesi buradan gelir; ders çalışırken gelen her bildirim de dikkati yeniden toplamak için zaman kaybettirir.

Akılda kalsın: İstemli = ben yöneltirim, istemsiz = uyarıcı çeker. Seçici = birini seç, bölünmüş = ikisine dağıt, sürekli = uzun süre tut. Dikkat olmadan algı, bellek, öğrenme olmaz: dikkat üst süreçtir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir davranış örneği verilir, hangi dikkat türüne girdiği sorulur; ya da dikkatin üst süreç olmasından ne çıkarılacağı sorulur.

TuzakSeçici dikkat ile istemsiz dikkati karıştırmaktır: kalabalıkta adını duymak seçici dikkattir, çünkü çok sesin arasından biri süzülür; tek bir ani sese dönmek istemsiz dikkattir. Bir başka tuzak, bölünmüş dikkatin “iki işte de başarıyı artırdığı” öncülüdür; tersine, başarı düşer.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve dikkat türü

?Soru çöz

“Dikkat, duyumdan bellek ve öğrenmeye kadar bütün bilişsel süreçleri etkileyen bir üst süreçtir.” Bu yargıyı en iyi destekleyen örnek aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Dikkat başka yöne kayınca anlatılan algılanmamış, belleğe girmemiş ve öğrenilmemiştir; dikkatin bütün süreçleri etkilediği görülür. A tekrarlanan uyarıcıya alışmadır; B Müller-Lyer, C ay yanılsamasıdır, ikisi de algı yanılsamasıdır ve dikkat eksikliğinden doğmaz.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Uyarıcı aynıdır; farklı tepkiyi organizmadaki algı, geçmiş yaşantı, duygu ve kişilik farkı doğurur. A film aynı ekranda, aynı sesle izleniyor, uyarıcı şiddeti aynı; C film bir dış uyarıcıdır, iç uyarıcıyla karıştırılıyor; D korkuya tepki yaşantıyla da şekillenir, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Davranışın oluşumu (U-O-T)

?Soru 2

On altı yaşındaki Ece, ailesinin bir gün “Artık büyüdün, kardeşine sen bakmalısın.”, ertesi gün “Daha çocuksun, arkadaşlarınla tatile gidemezsin.” demesi karşısında ne beklendiğini anlayamadığını, kendini ne çocuk ne yetişkin gibi hissettiğini söylüyor. Ece'nin yaşadığı durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Çelişen rol beklentileri arasında kim olduğunu belirleyememek rol karmaşasıdır. A olgunlaşma kalıtımın takvimiyle bedenin hazır olmasıdır, kimlik sorunu değil; C büyüme atağı fiziksel bir değişimdir; D baskı arkadaşlardan değil aileden geliyor, akran etkisiyle karıştırılıyor.Kaynak: Davranış ve gelişim · Kimlik ve gelişim görevleri

?Soru 3

Aşağıdaki sorulardan hangisi felsefeden çok psikolojinin araştırma konusudur?

✓ C. Uykusuzluk ve hata sayısı gözlenip ölçülebilir, deneyle sınanabilir; bu psikolojinin yöntemidir. A bilginin imkânını sorgulayan bilgi felsefesi sorusudur; B iyinin ölçütünü arayan ahlak felsefesidir; D ruh-beden tartışması ölçülemeyen bir varlık felsefesi sorusudur.Kaynak: Psikoloji bilimi · Psikolojinin konusu

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi psikolojinin temel (bilgi üreten) alt dallarından biridir?

✓ C. Gelişim psikolojisi, doğumdan yaşlılığa değişimi araştırarak bilgi üreten temel bir daldır. A klinik psikoloji bu bilgiyi tedavide kullanır, uygulamalıdır; B okul psikolojisi öğrencinin sorunlarına uygular; D endüstri ve örgüt psikolojisi iş yerinde personel seçimine uygular.Kaynak: Psikoloji bilimi · Alt dallar ve ilişkili bilimler

?Soru 5

Bir psikolog şöyle diyor: “Bilincin hangi parçalardan oluştuğunu sormak yerine, bilincin insanın çevresine uyum sağlamasında ne işe yaradığını sormalıyız.” Bu görüş aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

✓ A. “Ne işe yarar, uyum” sorusu William James'in işlevselciliğidir. B yapısalcılık, görüşün reddettiği “parçalar” sorusunu sorar; C davranışçılık bilinci hiç incelemez, yalnız davranışa bakar; D psikanaliz uyumu değil bilinçaltındaki istekleri öne çıkarır.Kaynak: Psikoloji bilimi · Bilim olma süreci ve ekoller

?Soru 6

Bir araştırmacı 500 lise öğrencisinin günlük ekran süresini ve uyku süresini ölçmüş, ekran süresi uzadıkça uyku süresinin kısaldığını bulmuştur. Bu araştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Araştırmacı iki değişkeni yalnız ölçmüş, hiçbirini değiştirmemiş; bu ilişkisel yöntemdir ve nedeni kanıtlamaz. A neden-sonuç yalnız deneyle kurulur, ilişkiden çıkarılamaz; C deney grubu ve değişkene müdahale yok, deneysel yöntemle karıştırılıyor; D 500 kişi var, tek kişilik vaka incelemesi değil.Kaynak: Psikoloji bilimi · Araştırma yöntemleri

?Soru 7

Doğumdan hemen sonra farklı ailelerin yanına verilen tek yumurta ikizlerinin yetişkinlikte mizaçlarının benzer, meslek tercihlerinin ve konuştukları dillerin farklı olduğu görülmüştür. Bu bulgudan hangi sonuç çıkarılabilir?

✓ D. Mizaçtaki benzerlik kalıtımın, dil ve meslekteki farklılık çevrenin payını gösterir; pay davranışa göre değişir. A dil ve meslek farkı bu yargıyı çürütür; B mizaç benzerliği kalıtımın etkisini gösterir; C olgunlaşma kalıtımın takvimidir, genleri aynı ikizlerde farkı açıklamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Kalıtım ve çevre

?Soru 8

Bir araştırmacı, trafik kazası geçmişi ve dikkat testi puanlarına bakarak hangi sürücü adaylarının ilk yıl kaza yapma olasılığının yüksek olduğunu önceden belirlemeye çalışmaktadır. Araştırmacı psikolojinin hangi amacına yönelik çalışmaktadır?

✓ D. “Önceden belirlemek” gelecekteki davranışı tahmin etmektir; bu yordamadır. A betimleme yalnız var olan davranışı kaydeder, geleceğe bakmaz; B açıklama kazanın nedenini arar, kimin kaza yapacağını değil; C kontrol bir müdahaleyle davranışı değiştirmeyi gerektirir, burada müdahale yok.Kaynak: Psikoloji bilimi · Psikolojinin amaçları

?Soru 9

On beş yaşındaki Deniz, bir haberi okuduktan sonra “Bu yasa değişirse insanlar ne yapar, kimler kazanır, kimler kaybeder?” diye farklı olasılıkları düşünmektedir. Deniz'in bu davranışı ergenlikte hangi alandaki gelişimi yansıtır?

✓ C. Varsayım kurup olasılıkları tartmak soyut düşünmenin, yani bilişsel gelişimin göstergesidir. A bedende bir değişim anlatılmıyor; B akran ya da aile ilişkisi yok, konu toplumsal olsa da işlem zihinseldir; D bir duygu ya da duygu değişimi söz konusu değil.Kaynak: Davranış ve gelişim · Ergenlikte hızlı değişim

?Soru 10

Yürümeye başlayan bir bebeğin evdeki nesneleri tek tek keşfetmesi, yeni sözcükler öğrenmesi ve annesinden kısa süre uzaklaşıp geri dönmeyi denemesi gelişimle ilgili hangi ilkeyi en iyi örnekler?

✓ A. Yürüme (fiziksel) keşfi, keşif sözcük öğrenmeyi (bilişsel), uzaklaşıp dönme bağımsızlığı (duygusal-sosyal) tetikliyor; alanlar birbirine bağlıdır. B “yalnız çocukluk” yanlış bir genellemedir, gelişim yaşam boyu sürer; C metinde boy-kilo artışı yok, büyümeyle karıştırılıyor; D keşif ve öğrenme çevreyle olur, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: Davranış ve gelişim · Yaşam boyu gelişim
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →