Duyum: beş duyudan fazlası, alışma ve duyarlılaşma
Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaDavranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.
✎Konu anlatımı
Duyum nedir, alışma ve duyarlılaşma ne demektir?
Kısa cevap: Duyum, bir uyarıcının duyu organlarınca alınıp sinirlerle beyne iletilmesidir; henüz anlamlandırılmamış ham bilgidir. Alışma, sürekli tekrarlanan bir uyarıcıya duyarlılığın azalmasıdır (saatin tik takını duymamak). Duyarlılaşma ise tekrarlanan bir uyarıcıya tepkinin giderek artmasıdır (damlayan musluğa her seferinde daha çok rahatsız olmak). İkisindeki ortak öğe uyarıcının tekrarlanmasıdır.Yeni taşındığın evde ilk gece buzdolabının uğultusu uyutmaz; bir hafta sonra o sesi hiç duymadığını fark edersin.
Davranış ve gelişim sayfasında U-O-T şemasını gördük; organizmanın uyarıcıyla ilk teması duyumdur. Duyum için dört koşul gerekir: bir uyarıcı kaynağı, uyarıcıyı iletecek uygun bir ortam (havasız ortamda ses yayılmaz), sağlıklı bir duyu organı ve duyu organının alabileceği sınırlar içinde bir şiddet. İnsan kulağının duyamadığı çok tiz bir ses, bu yüzden bir uyarıcıdır ama duyum oluşturmaz.
Beş duyudan fazlası
Duyumlar yalnız görme, işitme, tat, koku ve dokunmadan ibaret değildir. Deri tek başına basınç, sıcak-soğuk ve acı-ağrı duyumu verir. İç kulaktaki denge duyumu başın konumunu bildirir. Kaslardan, kas kirişlerinden ve eklemlerden gelen duyumlar gözün kapalıyken bile kolunun nerede olduğunu bilmeni sağlar. İç organlardan gelen duyumlar da açlığı, susuzluğu, midenin dolduğunu haber verir.
Alışma ve duyarlılaşma: tekrarın iki sonucu
Bir uyarıcı sürekli ya da tekrar tekrar geldiğinde iki şey olabilir. Alışmada organizma, önemsiz olduğunu öğrendiği uyarıcıya giderek daha az tepki verir: sıktığın parfümün kokusunu birkaç dakika sonra almazsın, kolundaki saati hissetmezsin. Bu, zihnin önemsiz uyarıcılar için enerji harcamamasını sağlar. Duyarlılaşmada ise tekrarlanan uyarıcıya tepki büyür: gece damlayan musluğun sesi her damlada daha çok rahatsız eder; deprem yaşamış biri en hafif sallantıda irkilir. Duyarlılaşma çoğunlukla güçlü, rahatsız edici ya da tehlike işareti taşıyan uyarıcılarda görülür.
| Alışma | Duyarlılaşma | |
|---|---|---|
| Ortak öğe | Uyarıcının tekrarlanması | |
| Tepkideki değişim | Azalır | Artar |
| Uyarıcının niteliği | Zararsız, önemsiz, sürekli | Güçlü, rahatsız edici, tehlike işareti |
| Örnek | Saatin tik takı, buzdolabı uğultusu | Damlayan musluk, deprem sonrası sallantı |
Nasıl sorulurBir uyarıcının tekrarlandığı iki durum verilir, alışma mı duyarlılaşma mı olduğu ya da ikisinin ortak özelliği sorulur. Cevap, tepkinin yönündedir; ortak öğe her zaman uyarıcının tekrarıdır.
TuzakAlışmayı duyu organının bozulması sanmaktır: koku alma organı sağlamdır, yalnız tepki azalmıştır. İkinci tuzak, duyumları beş duyuyla sınırlayan öncüldür; denge, kas-eklem ve iç organ duyumları da vardır.
✎Boşluk doldurma tekrarın iki sonucu
Fırının üstünde oturan Ali, ekmek kokusunu artık fark etmiyor; bu örneğidir. Kaza geçiren Ayşe ise her fren sesinde daha çok irkiliyor; bu örneğidir. İki durumun ortak öğesi uyarıcının dır.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisinde duyum oluşmaz?