Bellek ve düşünme: bellek türleri, unutma, dil, karar verme ve zekâ

Bilginin duyusal bellekten uzun süreli belleğe nasıl taşındığını, neden unuttuğumuzu, düşünmenin hangi araçlarla işlediğini ve zekânın neden tek bir sayı olmadığını öğren.

5 durakAYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · BELLEK

Bellek türleri: duyusal, kısa süreli, çalışma ve uzun süreli bellek

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyum nedir, alışma ve duyarlılaşma ne demektir?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyum, bir uyarıcının duyu organlarınca alınıp sinirlerle beyne iletilmesidir; henüz anlamlandırılmamış ham bilgidir. Alışma, sürekli tekrarlanan bir uyarıcıya duyarlılığın azalmasıdır (saatin tik takını duymamak). Duyarlılaşma ise tekrarlanan bir uyarıcıya tepkinin giderek artmasıdır (damlayan musluğa her seferinde daha çok rahatsız olmak). İkisindeki ortak öğe uyarıcının tekrarlanmasıdır.

Duyum, alışma, duyarlılaşma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bellek türleri nelerdir? Duyusal bellek, kısa süreli bellek, çalışma belleği ve uzun süreli bellek arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bilgi belleğe kademeli olarak yerleşir. Duyusal bellek duyumları çok kısa süre ham olarak tutar; dikkat edilen bilgi kısa süreli belleğe geçer ve burada yaklaşık 20–30 saniye, sınırlı sayıda öğe olarak kalır. Çalışma belleği bu bilgi üzerinde işlem yapar. Tekrar ve anlamlandırmayla kodlanan bilgi, kapasitesi sınırsız sayılan uzun süreli belleğe geçer ve yıllarca saklanabilir.

Bir arkadaşın telefon numarasını söyler; tuşlayana kadar içinden tekrar edersin, araya biri girip bir şey sorunca numara uçar gider.

Bellek, öğrenilen bilginin saklanıp gerektiğinde kullanılmasıdır. Tek bir depo değil, birbirine bağlı aşamalardır. Bilgi bu aşamalardan sırayla geçer; her aşamada bir kısmı elenir. Bellek türleri bu yüzden hiyerarşik bir düzen içindedir ve aynı zamanda öğrenme (kodlama), depolama ve geri çağırma evreleri olarak da düşünülebilir.

Her aşamada bilginin bir kısmı elenir; uzun süreli belleğe ulaşan bilgi geri çağrılınca yeniden kısa süreli belleğe döner.Görsel: Sınav Defteri
  • Duyusal bellek: Duyu organlarından gelen bilgiyi ham hâliyle, görsel duyumlarda saniyenin bir kesri, işitsel duyumlarda birkaç saniye tutar. Kapasitesi geniştir ama bilinçli değildir. Karanlıkta çevrilen maytabın bıraktığı ışık izi buradandır.
  • Kısa süreli bellek: Dikkat edilen bilgi buraya geçer. Yaklaşık 20–30 saniye ve ortalama 7 ± 2 öğe tutar; bilinçlidir. İçinden tekrar etmek süreyi uzatır, araya giren yeni bilgi eskisini siler.
  • Çalışma belleği: Kısa süreli belleğin etkin yüzüdür: bilgiyi yalnız tutmaz, üzerinde işlem yapar. Zihinden çarpma yapmak, okuduğun cümlenin başını aklında tutarak sonunu anlamak çalışma belleğinin işidir.
  • Uzun süreli bellek: Tekrar ve anlamlandırmayla kodlanan bilgi buraya yerleşir; kapasitesi sınırsız sayılır, bilgiyi yıllarca saklar. Yaşanmış olaylar ve öğrenilmiş bilgiler açık bellekte durur ve bilinçli hatırlanır; bisiklet sürmek, klavyede yazmak gibi beceriler örtük bellekte durur ve farkında olmadan kullanılır.
Akılda kalsın: Yol: duyusal → (dikkat) → kısa süreli/çalışma → (kodlama) → uzun süreli; geri çağırmada uzun süreliden kısa süreliye döner. Bilinçlilik: duyusal bilinçsiz, kısa süreli bilinçli, uzun süreli hatırlanınca bilinçli (beceriler örtük kalır).
Sınavda

Nasıl sorulurBir bellek özelliği (süre, kapasite, bilinçlilik) verilir ya da bir örnek anlatılır, hangi bellek türü olduğu sorulur. Telefon numarasını tuşlayana kadar tutmak kısa süreli, zihinden hesap yapmak çalışma belleği, çocukluk anısı ve bisiklet sürmek uzun süreli bellektir.

TuzakKısa süreli belleğin kapasitesini sınırsız, uzun süreli belleğinkini sınırlı göstermektir; tersidir. İkinci tuzak, duyusal belleği bilinçli sanmaktır.

↕Sıralama bir tanımın yolculuğu

  1. Tanımı örneklerle ilişkilendirip birkaç gün tekrar eder
  2. Öğretmenin cümlesi duyusal bellekte bir an tutulur
  3. Sınavda soruyu görünce tanımı hatırlar
  4. Öğretmen tahtadaki tanımı okur
  5. Dikkatini verdiği tanım kısa süreli belleğe geçer

?Soru çöz

Market alışverişinde aldığı ürünlerin fiyatlarını aklında toplayarak kasaya gelmeden ne kadar ödeyeceğini hesaplayan bir kişi, bu işlemde en çok hangi bellek türünü kullanmaktadır?

✓ A. Bilgiyi aklında tutarken üzerinde işlem (toplama) yapmak çalışma belleğinin işidir. B duyusal bellek bilgiyi ham ve bilinçsiz, saniyelik tutar, işlem yapmaz; C örtük bellek bisiklet sürmek gibi otomatik becerilerdir; D olay belleği geçmişteki yaşantıları saklar, anlık hesap yapmaz.
SÜREÇ · HATIRLAMA VE UNUTMA

Hatırlama ve unutma: kodla, depola, geri çağır

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖğrenmeyi etkileyen etkenler nelerdir? Öğrenilmiş çaresizlik nedir, etkili öğrenme stratejileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Öğrenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öğrenme en az üç etkenin sonucudur: birey (yaş, güdü, dikkat, ön bilgi, sağlık), öğrenme malzemesi (anlamlılık, uzunluk, düzen) ve öğrenme yöntemi (aralıklı çalışma, etkin katılım, geri bildirim). Öğrenilmiş çaresizlik, kontrol edilemeyen başarısızlıklar sonucunda kişinin başarabileceği durumda bile çaba göstermeyi bırakmasıdır. Etkili stratejiler anlamlandırma, örgütleme, kendini sınama ve aralıklı tekrardır; öğrenme hayat boyu sürer.

Öğrenmeyi etkileyenler, stratejiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öğrenme, bellek ve hatırlama arasındaki ilişki nedir? Unutmanın nedenleri nelerdir, bellek nasıl güçlendirilir?

Kısa cevap: Öğrenme bilginin kodlanması, bellek depolanması, hatırlama ise geri çağrılmasıdır; biri aksarsa ötekiler de aksar. Unutmanın başlıca nedenleri bilginin hiç kodlanmaması, kullanılmayan izin zayıflaması, eski ve yeni bilgilerin birbirini bozması (ket vurma), geri çağırma ipucunun bulunmaması, acı veren anıların bastırılması ve beyni etkileyen organik nedenlerdir. İyi kodlanan bilgi daha kolay hatırlanır.

Her gün eline aldığın bir madenî paranın arka yüzünde ne olduğunu çizmeye çalış: çoğu kişi çizemez, çünkü hiç dikkatle bakmamıştır.

Öğrenme, bellek ve hatırlama tek bir sürecin üç evresidir. Kodlama (öğrenme) bilginin belleğe uygun biçimde işlenmesi, depolama (bellek) bilginin saklanması, geri çağırma (hatırlama) ise saklanan bilginin gerektiğinde bulunup kullanılmasıdır. Hatırlayamadığımız bir bilgi bazen hiç kodlanmamıştır, bazen kodlanmış ama bulunamıyordur. Bilgiyi hatırlamanın en güvenli yolu onu iyi kodlamaktır: anlamlandırılmış, başka bilgilere bağlanmış bilgi belleğe daha sağlam yerleşir ve daha çok ipucuyla bulunur.

Geri çağırma her zaman aynı zorlukta değildir. Boş bir kâğıda bilgiyi kendiliğinden yazmak (hatırlama), şıklar arasından doğruyu seçmekten (tanıma) daha zordur. Çoktan seçmeli sınavların kolay görünmesi bu yüzdendir; ama bilgiyi hatırlama düzeyinde öğrenmek, tanımayı da garantiler.

Neden unuturuz?

Unutmanın nedenleri
NedenNe olur?Örnek
Kodlama başarısızlığıDikkat edilmeyen bilgi hiç kaydedilmezMadenî paranın arka yüzü
Kullanmama (bozulma)Kullanılmayan bilginin izi zamanla zayıflarYıllardır konuşulmayan yabancı dil
İleriye ket vurmaEski bilgi yeni bilginin hatırlanmasını bozarYeni şifre yerine eskisini yazmak
Geriye ket vurmaYeni bilgi eski bilginin hatırlanmasını bozarYeni telefon numarasından sonra eskisini hatırlayamamak
Geri çağırma ipucu eksikliğiBilgi orada ama bulunamaz“Dilimin ucunda” durumu
Bastırma (güdülenmiş unutma)Acı veren anı bilinçten uzaklaştırılırBir kazanın ayrıntılarını hatırlayamamak
Organik nedenlerBeynin zarar görmesi belleği bozarBaş yaralanması, ileri yaş hastalıkları, alkol
Unutma öğrenmeden hemen sonra hızlıdır; her aralıklı tekrar düşüşü yavaşlatır (eğriler kavramsaldır).Görsel: Sınav Defteri

Belleği güçlendirmek

Öğrenme sayfasında gördüğümüz stratejiler belleğin de ilacıdır: bilgiyi anlamlandırmak, örgütlemek, kendini sınamak ve aralıklı tekrar etmek. Bunlara ek olarak anımsatıcılar (bir listenin baş harflerinden anlamlı bir sözcük kurmak, bilgileri evin odalarına yerleştirip zihinde dolaşmak), bilgiyi birden çok duyuyla kodlamak (okumak, yazmak, çizmek, sesli anlatmak) ve yeterli uyku işe yarar; çünkü uyku, gün içinde öğrenilenlerin yerleşmesine yardım eder.

Akılda kalsın: Kodla → depola → geri çağır. Ket vurmada yön sor: eski yeniyi bozuyorsa ileriye, yeni eskiyi bozuyorsa geriye. Unutmanın en ucuz ilacı aralıklı tekrardır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir unutma örneği verilir, hangi nedene dayandığı sorulur.

TuzakEn çok ileriye ve geriye ket vurma karıştırılır; hangi bilginin hatırlanamadığına bak: hatırlanamayan yeni bilgiyse ileriye, eski bilgiyse geriye ket vurmadır. Tuzak, “bilgi dilimin ucunda” durumunu kodlama başarısızlığı sanmaktır; bilgi kodlanmıştır, ipucu eksiktir. Bir başka tuzak, bastırmayı kasıtlı bir unutma sanmaktır; bastırma bilinçdışı gerçekleşir.

⇄Bilgi eşleştirme unutma nedeni

?Soru çöz

Yeni okulundaki öğretmenlerinin adlarını öğrenen Ali'nin, eski okulundaki öğretmenlerinin adlarını hatırlamakta zorlanması aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Yeni öğrenilen adlar eski adların hatırlanmasını bozuyor; bu geriye ket vurmadır. A ileriye ket vurmada eski bilgi yeninin hatırlanmasını bozardı, burada hatırlanamayan eskidir; B eski adlar bir zamanlar kodlanmış ve kullanılmıştı; D bastırma acı veren anılar içindir, öğretmen adları böyle bir yaşantı değildir.
SÜREÇ · DÜŞÜNME

Düşünmenin araçları: imge, sembol, kavram ve dil

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDuyum ile algı arasındaki fark nedir? Algı neden bir anlamlandırma sürecidir?Bağlantılı konudan (Duyum ve algı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Duyum, uyarıcının duyu organlarınca alınmasıdır; algı ise bu ham bilginin seçilip örgütlenmesi ve anlamlandırılmasıdır. Duyum bilinçli farkındalık gerektirmeyebilir, algı bilinçli bir anlamlandırmadır. Derse dalan öğrencide öğretmenin sesi duyum düzeyinde kalır, anlama dönüşmez; bu yüzden dalgınlık ders başarısını düşürür. Duyum kişiden kişiye az değişir, algı ise bilgiye ve beklentiye göre değişir.

Duyum ve algı farkı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düşünmenin araçları (imge, sembol, kavram) nelerdir? Dilin düşünmedeki rolü nedir?

Kısa cevap: Düşünme, bilgiyi zihinde işleyerek ilişki kurma, sonuç çıkarma ve problem çözme sürecidir. Araçları imge (zihinde canlandırılan duyusal görüntü), sembol (bir şeyin yerine geçen işaret), kavram (ortak özellikli nesne ve olayların zihinsel sınıfı) ve kategoridir. Dil, kavramları adlandırıp birbirine bağladığı için düşünmenin en güçlü aracıdır; dilsel beceri geliştikçe düşünme de zenginleşir.

Gözlerini kapatıp evinin mutfağını düşün: buzdolabının yeri, kapının rengi, tezgâhtaki fincan. Şu an hiçbiri karşında değil, ama zihnin onları kullanıyor.

Düşünme, karşımızda olmayan nesneler ve olaylar üzerinde zihinsel işlem yapabilmemizi sağlar. Bunu yaparken zihin dört araç kullanır.

Düşünmenin araçları
AraçNe demek?Örnek
İmgeBir nesnenin ya da olayın zihinde duyusal olarak canlandırılmasıAnnenin sesini, deniz kokusunu ya da mutfağı zihninde canlandırmak
SembolBir nesnenin, fikrin ya da işlemin yerine geçen işaretRakamlar, harfler, trafik işaretleri, bayrak, “+” işareti
KavramOrtak özellikleri olan nesne, olay ya da düşüncelerin zihinsel sınıfı“Meyve”, “kuş”, “adalet”, “özgürlük”
KategoriKavramların daha geniş gruplar altında toplanmasıElma ve armut “meyve”, meyve ve sebze “besin” kategorisinde

İmge somuttur ve tek bir yaşantıya bağlıdır; kavram ise birçok yaşantının ortak yanını soyutlar. Hayatında hiç görmediğin bir meyveyi tanıdığın anda “meyve” kavramına yerleştirirsin; kavramlar sayesinde her yeni şeyi baştan öğrenmek zorunda kalmayız. Kavramlar kategorilere bağlanınca zihin bilgiyi bir ağaç gibi dallandırarak düzenler.

Dil ve düşünme

Dil, sembollerin kurallarla birleştirildiği bir sistemdir ve düşünmenin en güçlü aracıdır. Kavramları adlandırır, onları cümlelerle birbirine bağlar ve soyut düşünmeyi mümkün kılar: “adalet”, “olasılık”, “gelecek” gibi kavramlar üzerine dilsiz düşünmek çok zordur. Çoğu zaman düşünürken içimizden konuşuruz. Sözcük dağarcığı geniş, dili doğru ve akıcı kullanan kişi düşüncesini daha ince ayrımlarla kurar ve başkasına daha açık aktarır. Okumak, yazmak, tartışmak bu yüzden yalnız dil becerisini değil düşünme becerisini de geliştirir. Bazı araştırmacılar, konuşulan dilin dünyayı algılayış biçimimizi de etkilediğini öne sürer.

Akılda kalsın: İmge = zihindeki resim, sembol = yerine geçen işaret, kavram = ortak özellikli sınıf, kategori = kavramların çatısı. Dil sembolleri kurallarla birleştirir; dil zenginleştikçe düşünme incelir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilir, düşünmenin hangi aracını kullandığı sorulur. Zihinde canlandırma varsa imge, yerine geçen bir işaret varsa sembol, ortak özelliklere göre sınıflandırma varsa kavram ya da kategoridir.

Tuzakİmge ile kavramı karıştırmaktır: belli bir köpeğin zihinde canlandırılması imge, bütün köpekleri kapsayan “köpek” düşüncesi kavramdır. İkinci tuzak, sembolün yalnız yazılı işaret olduğunu sanmaktır; bayrak, renk, el işareti de semboldür.

✎Boşluk doldurma düşünmenin aracı

Sınav sabahı sınıfını, sırasını ve öğretmenini gözünün önüne getiren Ayşe kullanmaktadır. Trafikte kırmızı ışığı görünce duran sürücü için ışık bir dür. Balina, yunus ve insanı aynı grupta toplayan “memeli” sözcüğü ise bir dır.

imge · sembol · kavram · algı · refleks

?Soru çöz

“Bir çocuğun kelime dağarcığı genişledikçe nesneler arasındaki ince farkları ayırt etmesi ve soyut konularda düşüncesini açıklaması kolaylaşır.” Bu yargı aşağıdakilerden hangisini vurgulamaktadır?

✓ B. Kelime dağarcığı (dilsel beceri) arttıkça ayırt etme ve soyut düşünme gelişiyor; dilin düşünmedeki rolü vurgulanıyor. A metin imgeyi değil sözcükleri öne çıkarıyor, soyut düşünme imgeyle sınırlı değildir; C kavramlar yaşantı ve dille öğrenilir, metin de gelişimden söz ediyor; D konu bellek kapasitesi değil, dil ile düşünme ilişkisidir.
SÜREÇ · KARAR VERME

İrdeleme, karar verme ve problem çözme

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaModel alarak öğrenme (Bandura) ve kavrayış yoluyla öğrenme (Köhler) nedir? Öğrenme türleri ve kuramcıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Öğrenme). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Model alarak öğrenmede (Bandura) kişi başkasının davranışını ve sonucunu gözleyerek öğrenir; modelin ödüllendirildiğini görmek dolaylı pekiştirmedir. Kavrayış yoluyla öğrenmede (Köhler) organizma problemin öğeleri arasındaki ilişkiyi birden görür ve çözüme ani bir “aha” anıyla ulaşır. İkisinde de öğrenme yalnız uyarıcı-tepki bağıyla değil, zihinsel süreçlerle açıklanır.

Model alma ve kavrayış

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğru karar vermede düşünmenin önemi nedir? Problem çözme ve karar verme aşamaları nelerdir?

Kısa cevap: İrdeleme, eldeki bilgileri inceleyip gerekçeli bir sonuca ulaşmaktır. Doğru karar için problem tanımlanır, seçenekler belirlenir, her birinin artısı ve eksisi tartılır, seçilen uygulanır ve sonucu değerlendirilir. Problem çözmede deneme-yanılma, adım adım kesin sonuca götüren algoritma, pratik kestirme yollar ve kavrayış kullanılır. Zihinsel kalıplar, duygusal acele ve grup baskısı doğru kararı engeller.

Üniversite tercih listesini bir arkadaşın “bu bölüm çok popüler” dediği için mi, yoksa kendi ilgini ve iş olanaklarını tartarak mı yaparsın?

İrdeleme (akıl yürütme), bilgiyi eleştirel bir gözle inceleyip gerekçelere dayanan bir sonuca varmaktır. Doğru karar vermenin temelinde irdeleme vardır. Hızlı ve duygusal verilen kararlar o anda rahatlatıcı olsa da çoğu zaman pişmanlıkla biter; irdelenmiş karar ise daha az hata içerir ve sonuçlarının sorumluluğu üstlenilebilir.

Kararın kalitesi en çok 2. ve 3. aşamada belirlenir: seçenek ne kadar çok ve tartı ne kadar dürüstse karar o kadar iyidir.Görsel: Sınav Defteri

Problem çözme yolları

  • Deneme-yanılma: Olasılıkları tek tek denemek; anahtarlıktaki anahtarları sırayla kilide sokmak. Az seçenekte işe yarar, çok seçenekte zaman alır.
  • Algoritma: Doğru uygulanınca kesin sonuca götüren adım adım yol; bir denklemi formülle çözmek, bir tarifi harfiyen izlemek.
  • Kestirme (pratik kural): Kesin sonuç garanti etmeyen ama hızlı bir genel kural; kaybolunca “denizi bulursan sahile inersin” demek.
  • Kavrayış: Öğrenme sayfasında gördüğümüz gibi problemin bütününü görüp çözüme birden ulaşmak.

Doğru kararın önündeki engeller

Bir nesneyi yalnız alışılmış işleviyle görmek (çekiç yokken ayakkabı topuğuyla çivi çakmayı akla getirememek), daha önce işe yarayan tek bir yola takılmak, öfke ya da korkuyla aceleyle karar vermek, yalnız kendi görüşünü destekleyen bilgilere bakmak ve “herkes böyle yapıyor” diye gruba uymak doğru karar vermeyi engeller. Engellerin ortak ilacı, kararı vermeden önce durup seçenekleri genişletmek ve kanıtı tartmaktır.

Akılda kalsın: Karar döngüsü: tanımla → seçenekleri bul → tart → seç-uygula → değerlendir. Algoritma kesin ama yavaş, kestirme hızlı ama garantisiz, deneme-yanılma rastgele, kavrayış ani.
Sınavda

Nasıl sorulurBir problem çözme davranışı anlatılır, hangi yolla çözüldüğü ya da doğru karar vermenin hangi aşamasının atlandığı sorulur. “Adım adım, kesin” algoritma; “genel bir kurala göre, hızlıca” kestirme; “tek tek denedi” deneme-yanılma; “birden aklına geldi” kavrayıştır.

TuzakAlgoritma ile kestirmeyi karıştırmaktır: algoritma doğru uygulanınca sonuç kesindir, kestirme yanıltabilir. Karar sorularında tuzak, seçenekleri belirlemeden hemen uygulamaya geçen kişinin “irdeleme yaptığı” öncülüdür.

⇄Bilgi eşleştirme problem çözme yolu

?Soru çöz

Yeni bir telefon almak isteyen Murat, satıcının ilk önerdiği modeli başka hiçbir modele bakmadan hemen satın almış, birkaç gün sonra ihtiyacına uymadığını fark etmiştir. Murat karar verirken en çok hangi aşamayı atlamıştır?

✓ D. Murat başka modellere bakmadan ilk seçeneği almış; seçenekleri belirleme ve tartma aşamasını atlamıştır. A seçimi uygulamış, telefonu almıştır; B sonradan uymadığını fark etmesi değerlendirmedir, bu aşama yapılmıştır; C algoritma bir problem çözme yoludur, karar aşaması değildir.
KAVRAM · ZEKÂ

Zekâ, çoklu zekâ ve yetenek: tek bir sayıdan fazlası

Psikoloji · Öğrenme, bellek, düşünme · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKalıtım ve çevrenin davranış üzerindeki etkisi nedir? Çevrenin fiziksel, sosyal ve kültürel boyutları nelerdir?Bağlantılı konudan (Davranış ve gelişim). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Davranışların hemen hepsinde kalıtım ve çevre birlikte etkilidir; ama payları davranıştan davranışa değişir. Kalıtım genlerle aktarılan doğuştan potansiyeli, çevre ise bu potansiyelin nasıl gerçekleşeceğini belirleyen dış koşulları verir. Çevrenin üç boyutu vardır: fiziksel (beslenme, iklim, gürültü), sosyal (aile, arkadaş, okul) ve kültürel (dil, değerler, gelenekler).

Kalıtım ve çevre

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zekâ nedir, zekâyı etkileyen etkenler nelerdir? Çoklu zekâ kuramına göre zekâ türleri nelerdir?

Kısa cevap: Zekâ, öğrenme, akıl yürütme, problem çözme ve yeni durumlara uyum sağlama yeteneğidir; kalıtımın verdiği potansiyel çevreyle gerçekleşir. Zekâ ölçülebilir ve kişiler arasında düzey farkı vardır; testleri yalnız uzmanlar uygular. Gardner'ın çoklu zekâ kuramına göre zekâ tek değil, sözel, mantıksal-matematiksel, görsel-mekânsal, müziksel, bedensel, kişiler arası, içsel ve doğacı türlerdedir; duygusal zekâ da önemli bir bileşendir.

Matematik sınavında zorlanan bir öğrenci, şehrin en karmaşık sokaklarında hiç kaybolmadan yol bulabilir; peki hangisi zekâsını gösterir?

Zekâ, bilgiyi öğrenme, akıl yürütme, problem çözme ve yeni durumlara uyum sağlama yeteneğidir. Davranış ve gelişim sayfasında gördüğümüz kalıtım ve çevre ilişkisi zekâda da geçerlidir: kalıtım bir potansiyel sunar; beslenme, eğitim, ailenin ilgisi ve uyaran zengin bir çevre bu potansiyelin ne kadarının gerçekleşeceğini belirler. Zekâ ölçülebilir bir özelliktir ve bireyler arasında düzey farkları vardır. Zekâ testleri bu yüzden geliştirilmiştir; ama geçerli bir sonuç için yalnız eğitim almış uzmanlar tarafından uygulanmalı ve yorumlanmalıdır. İnternetteki kısa testler zekâ ölçmez.

Ek bilgi: Zekâ testleri

İlk zekâ testini XX. yüzyıl başında Fransa'da Alfred Binet, okulda desteğe ihtiyaç duyan çocukları belirlemek için geliştirdi. Bugün yaygın kullanılan testlerden biri Wechsler testleridir. Modern zekâ testlerinde puanlar, aynı yaş grubunun ortalaması 100 olacak biçimde hesaplanır; insanların çoğu ortalamaya yakın puan alır, çok yüksek ve çok düşük puanlar seyrektir.

Çoklu zekâ: herkes farklı biçimde zeki

Howard Gardner, zekânın tek bir puanla ölçülemeyeceğini, birbirinden görece bağımsız birçok zekâ türü olduğunu öne sürdü. Her bireyde bu türlerden biri ya da birkaçı daha baskın olabilir; kimse bütün türlerde aynı düzeyde değildir.

Çoklu zekâ türleri
Zekâ türüNe yapmaya yatkın?Örnek
Sözel-dilselSözcükleri etkili kullanma, okuma, yazma, anlatmaYunus Emre, yazarlar, hatipler
Mantıksal-matematikselSayılarla ve mantıkla düşünme, neden-sonuç kurmaMatematikçi Cahit Arf
Görsel-mekânsalZihinde biçim ve mekân canlandırma, yön bulmaMimar Sinan, ressamlar, pilotlar
Müziksel-ritmikSes, ritim ve melodiye duyarlılıkBesteci Itrî
Bedensel-kinestetikBedeni ustalıkla kullanmaSporcular, dansçılar, cerrahlar
Kişiler arası (sosyal)Başkalarını anlama, ikna, liderlikÖğretmenler, liderler
İçsel (öze dönük)Kendi duygu ve amaçlarını tanımaDüşünürler, yazarlar
DoğacıCanlıları ve doğayı tanıma, sınıflamaBotanikçiler, çiftçiler

Sözel, görsel-mekânsal ve duygusal zekâ

Sözel zekâsı baskın kişi düşüncesini sözcüklerle kolayca kurar ve aktarır; görsel-mekânsal zekâsı baskın kişi bir binayı ya da haritayı zihninde döndürebilir. Duygusal zekâ ise kişinin kendi duygularını tanıyıp yönetmesi, başkalarının duygularını anlaması (empati) ve ilişkileri sağlıklı yürütmesidir. Akademik zekâsı yüksek ama duygusal zekâsı düşük biri ekip çalışmasında zorlanabilir. Güdülenme ve duygular sayfasında gördüğümüz duygu kontrolü, duygusal zekânın gündelik hâlidir.

Zekâ, yetenek ve Atatürk örneği

Yetenek, belirli bir alanda öğrenme ve başarma gücüdür; zekâ daha genel bir kapasitedir. Zekâ ve yetenek, çaba ve yaratıcılıkla birleşince büyük işler doğar. Atatürk bunun güçlü bir örneğidir: askerî öğrencilikte matematikteki başarısı, savaş alanında araziyi ve olasılıkları zihninde canlandırıp planlar kurması (mantıksal ve görsel-mekânsal), Nutuk'taki anlatımı ve etkili konuşmaları (sözel), milleti bir amaç etrafında toplaması (kişiler arası) ve geometri terimlerini Türkçeleştiren bir kitap hazırlaması, farklı zekâ türlerinin bir arada kullanılmasını gösterir.

Akılda kalsın: Zekâ = öğrenme + akıl yürütme + problem çözme + uyum. Kalıtım potansiyel, çevre gerçekleşme. Gardner: zekâ tek değil, çok türlü; herkeste farklı biri baskın. Duygusal zekâ = kendi duygunu yönet + başkasınınkini anla.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin üstün olduğu alan anlatılır, hangi zekâ türünün baskın olduğu sorulur; ya da “zekâ tek bir yetenektir”, “zekâ yalnız kalıtımla belirlenir” gibi öncüller değerlendirilir.

TuzakKişiler arası zekâ ile duygusal zekâyı tamamen ayrı sanmaktır; empati ikisinde de vardır, ama duygusal zekâ kişinin kendi duygularını yönetmesini de içerir. Bir başka tuzak, zekâ testini herkesin uygulayabileceğini söyleyen şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve zekâ türü

?Soru çöz

“Bir öğrencinin matematik notu düşük olabilir; ama aynı öğrenci resimde, müzikte ya da insan ilişkilerinde üstün olabilir. Bu yüzden zekâyı tek bir puanla değerlendirmek eksik kalır.” Bu görüş aşağıdakilerden hangisine dayanmaktadır?

✓ B. Zekânın birbirinden farklı türleri olduğu ve kişide farklı türlerin baskın olabileceği görüşü Gardner'ın çoklu zekâ kuramıdır. A metin kalıtımdan söz etmiyor; C öğrenilmiş çaresizlik başarısızlık sonrası çabayı bırakmaktır; D metin ölçmeyi reddetmiyor, tek puanla ölçmeyi eksik buluyor, zekâ ölçülebilir bir özelliktir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Matematik sınavlarında art arda düşük not alan Zeynep, öğretmeni ona kolay sorular verdiğinde bile “Ben zaten yapamam.” diyerek denemeden kâğıdı boş bırakmaktadır. Zeynep'in durumu en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ D. Kontrol edemediğine inandığı başarısızlıklar sonrası, yapabileceği durumda bile çabayı bırakmıştır; bu öğrenilmiş çaresizliktir. A sönme koşullu tepkinin koşulsuz uyarıcısız kaybolmasıdır; B Zeynep'in yaşı ve gelişimi kolay soruları çözmeye yeterlidir; C dolaylı pekiştirme başkasının ödülünü görerek öğrenmektir, burada model yok.Kaynak: Öğrenme · Öğrenmeyi etkileyenler, stratejiler

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi güdülenmiş bir davranışın özelliği değildir?

✓ A. Otomatik ve çabasız gerçekleşmek refleks gibi güdülenmemiş davranışların özelliğidir. B amaca yönelme güdülenmiş davranışın temel özelliğidir; C engelde ısrar da güdülenmiş davranışa aittir; D amaca ulaşınca bitme de güdülenmiş davranışın özelliğidir.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Maslow ve kendini gerçekleştirme

?Soru 3

Eda, sınıf arkadaşı derse geç kaldığında “Zaten tembelin teki.” diyor; kendisi geç kaldığında ise “Otobüs çok geç geldi.” diye açıklıyor. Eda'nın bu tutumu aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Eda başkasının davranışını kişiliğe (içsel), kendi davranışını duruma (dışsal) yüklüyor; bu yüklemede yanlılıktır. A seyirci etkisi kalabalıkta yardım etmeme ile ilgilidir; C çekicilik birine yakınlık duymaktır, burada bir değerlendirme var; D uyma grup baskısıyla davranışı değiştirmektir, Eda'nın yorumu grup baskısından doğmuyor.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Sosyal biliş

?Soru 4

“Dikkat, duyumdan bellek ve öğrenmeye kadar bütün bilişsel süreçleri etkileyen bir üst süreçtir.” Bu yargıyı en iyi destekleyen örnek aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Dikkat başka yöne kayınca anlatılan algılanmamış, belleğe girmemiş ve öğrenilmemiştir; dikkatin bütün süreçleri etkilediği görülür. A tekrarlanan uyarıcıya alışmadır; B Müller-Lyer, C ay yanılsamasıdır, ikisi de algı yanılsamasıdır ve dikkat eksikliğinden doğmaz.Kaynak: Duyum ve algı · Dikkat ve dikkat türleri

?Soru 5

Aşağıdakilerden hangisinde duyum oluşmaz?

✓ A. Uyarıcı vardır ama şiddeti (tizliği) insan kulağının alabileceği sınırların dışındadır; duyum oluşmaz. B kas ve eklemlerden gelen duyumdur, beş duyuyla sınırlı sanılan bir duyum türü; C iç organlardan gelen duyumdur; D derideki sıcaklık duyumudur.Kaynak: Duyum ve algı · Duyum, alışma, duyarlılaşma

?Soru 6

Bir bulmacayı saatlerce çözemeyen Ahmet, ara verip çay içerken birden parçaların nasıl birleşeceğini görmüş ve bulmacayı birkaç dakikada tamamlamıştır. Ahmet'in öğrenmesi aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ C. Çözüm, öğeler arasındaki ilişkinin birden görülmesiyle ani biçimde gelmiştir; bu kavrayıştır. A deneme-yanılmada çözüme rastgele denemelerle, kademeli ulaşılır; B ortada istemsiz bir tepki ya da uyarıcı eşleşmesi yok; D Ahmet kimseyi izlemedi, model alma yoktur.Kaynak: Öğrenme · Model alma ve kavrayış

?Soru 7

Seda, sınıf arkadaşının soyadını o an hatırlayamamış, biraz düşününce aklına gelmiştir. Freud'un zihin düzeylerine göre bu bilgi, hatırlanmadan önce hangi düzeyde bulunmaktadır?

✓ A. O an farkında olunmayan ama çabayla bilince getirilebilen bilgi bilinç öncesindedir. B bilinçaltındaki içerik kişinin çabasıyla kendiliğinden çıkmaz, bastırılmış istek ve anılardır; C bilgi o an farkında olunan düzeyde değildi; D duyusal bellek bir bellek türüdür, Freud'un zihin düzeylerinden biri değildir.Kaynak: Duyum ve algı · Bilinç ve bilinçlilik türleri

?Soru 8

Arkadaşına kırılan Mert, ona bağırmak yerine önce derin bir nefes alıyor, ardından “Sözlerin beni üzdü.” diyor. Mert'in davranışı aşağıdakilerden hangisine örnektir?

✓ D. Mert duygusunu fark ediyor, tepkisini erteliyor ve ben diliyle ifade ediyor; bu sağlıklı duygu kontrolüdür. A bastırmada duygu dile getirilmez, Mert ise açıkça söylüyor; B saldırganlık zarar veren davranıştır, Mert bağırmıyor; C kaygı geleceğe dönük belirsiz bir tehdide karşı yaşanır, burada kırgınlık var.Kaynak: Güdülenme ve duygular · Duygular

?Soru 9

Aşağıdaki davranış değişimlerinden hangisi öğrenme sonucu ortaya çıkmıştır?

✓ D. Değişim bir yaşantıdan (elin yanması) doğmuş ve kalıcıdır; bu öğrenmedir. A uykusuzluğun yarattığı geçici bir durumdur, kalıcılık yok; B ilaç etkisiyle gelen geçici değişimdir; C sesin kalınlaşması hormonlarla gelen olgunlaşmadır, yaşantıdan doğmaz.Kaynak: Öğrenme · Öğrenme, refleks, içgüdü

?Soru 10

Bir arı tarafından sokulduktan sonra arılardan korkmaya başlayan Elif, zamanla sarı-siyah çizgili her böcekten de korkar olmuştur. Elif'in bu son durumu klasik koşullanmadaki hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Koşullu korku, koşullu uyarıcıya (arı) benzeyen başka uyarıcılara da yayılmıştır; bu genellemedir. A sönmede korku kaybolur, burada genişliyor; C ayırt etmede yalnız arıya tepki verip benzerlerine vermezdi, tersidir; D kendiliğinden geri gelme sönmüş bir tepkinin dönmesidir, burada sönme yaşanmadı.Kaynak: Öğrenme · Klasik koşullanma (Pavlov)
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →