Davranış nasıl oluşur? Uyarıcı, organizma, tepki
Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaPsikoloji nedir, neyi inceler ve felsefeden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Psikoloji, insanın ve gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarını ve zihinsel (bilişsel) süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Felsefeden farkı yöntemindedir: felsefe akıl yürütmeyle sorgular, psikoloji ise gözlenebilen ve ölçülebilen verilerle çalışır, iddialarını gözlem ve deneyle sınar. Düşünme gibi görülemeyen süreçleri de davranıştan ölçerek inceler.
✎Konu anlatımı
Davranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?
Kısa cevap: Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.Okulda aynı zil çalar: teneffüs zilinde sınıf sevinçle kalkar, sınavın bitiş zilinde ise bazı öğrencilerin yüzü düşer.
Psikoloji bilimi sayfasında davranışı, uyarıcıya verilen gözlenebilir tepki diye tanımlamıştık. Uyarıcı, organizmayı etkileyen her şeydir: dışarıdan gelen ses, ışık, koku ya da içeriden gelen açlık, ağrı, susuzluk. Tepki, bu uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü değişimdir: kaçmak, gülmek, terlemek, bir şeyi hatırlamak. İkisinin arasında ise organizmanın kendisi durur.
Ortadaki “O” neden önemli?
Uyarıcı doğrudan tepkiye dönüşmez. Önce duyu organlarıyla alınır (duyum), sonra anlamlandırılır (algı). Organizma bu anlamı geçmiş yaşantılarıyla (öğrenme, bellek, hatırlama), o anki ihtiyacıyla (güdü, duygu) ve kendine özgü tarzıyla (kişilik) yorumlar. Tepkiyi belirleyen bu ara süreçlerdir. Zilin sesi iki durumda aynıdır; değişen, öğrencinin zilden ne anladığı ve ne hissettiğidir. Psikolojinin asıl merakı da bu ortadaki kutudur.
Davranışın biyolojik temeli
Bu süreçlerin hepsi bedende gerçekleşir. Duyu organlarındaki alıcılar uyarıyı sinir sinyaline çevirir, sinirler sinyali beyne taşır; beyin sinyali işleyip yorumlar ve kaslara ya da bezlere komut gönderir. Hormonlar da kan yoluyla taşınarak tepkiyi destekler: korkutucu bir durumda kalbin hızlanması böyledir. Beyin hasarı, uykusuzluk ya da yorgunluk bu yüzden algıyı, belleği ve davranışı doğrudan etkiler.
Nasıl sorulurAynı uyarıcıya farklı tepki veren iki kişi anlatılır, bu durumun neyi gösterdiği sorulur. Doğru cevap, uyarıcı ile tepki arasında bireye özgü psikolojik süreçlerin bulunduğudur.
TuzakUyarıcıyı yalnız dış dünyadan gelen bir şey sanmaktır; açlık ve ağrı da iç uyarıcıdır. İkinci tuzak, “tepkiyi yalnız uyarıcının şiddeti belirler” öncülüdür; geçmiş yaşantı, güdü ve kişilik de belirler.
↕Sıralama siren çaldığında
- Tatbikatta öğrendiği kuralı hatırlar
- Okulda yangın sireni çalar
- Sınıfı sırayla terk eder
- Sesi bir tehlike işareti olarak yorumlar
- Kulağı sesi alır, ses beyne iletilir
?Soru çöz
Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?