Davranış ve gelişim: kalıtım-çevre, yaşam boyu gelişim ve ergenlik

Bir davranışın uyarıcıdan tepkiye nasıl oluştuğunu, kalıtım ile çevrenin payını, gelişimin neden yaşam boyu sürdüğünü ve ergenliğin hızlı değişimini neden-sonuç zinciriyle öğren.

5 durakAYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · DAVRANIŞ

Davranış nasıl oluşur? Uyarıcı, organizma, tepki

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji nedir, neyi inceler ve felsefeden farkı nedir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, insanın ve gelişmiş sinir sistemine sahip hayvanların davranışlarını ve zihinsel (bilişsel) süreçlerini bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Felsefeden farkı yöntemindedir: felsefe akıl yürütmeyle sorgular, psikoloji ise gözlenebilen ve ölçülebilen verilerle çalışır, iddialarını gözlem ve deneyle sınar. Düşünme gibi görülemeyen süreçleri de davranıştan ölçerek inceler.

Psikolojinin konusu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Davranış nasıl oluşur? Uyarıcı-organizma-tepki (U-O-T) şeması nedir?

Kısa cevap: Davranış, bir uyarıcının organizmayı etkilemesi ve organizmanın buna tepki vermesiyle oluşur: uyarıcı → organizma → tepki (U-O-T). Uyarıcı ile tepki arasında duyum, algı, öğrenme, bellek, hatırlama, güdü ve kişilik gibi psikolojik süreçler yer alır. Bu yüzden aynı uyarıcı farklı kişilerde, hatta aynı kişide farklı zamanlarda farklı tepkiler doğurur.

Okulda aynı zil çalar: teneffüs zilinde sınıf sevinçle kalkar, sınavın bitiş zilinde ise bazı öğrencilerin yüzü düşer.

Psikoloji bilimi sayfasında davranışı, uyarıcıya verilen gözlenebilir tepki diye tanımlamıştık. Uyarıcı, organizmayı etkileyen her şeydir: dışarıdan gelen ses, ışık, koku ya da içeriden gelen açlık, ağrı, susuzluk. Tepki, bu uyarıcının organizmada yol açtığı her türlü değişimdir: kaçmak, gülmek, terlemek, bir şeyi hatırlamak. İkisinin arasında ise organizmanın kendisi durur.

Ortadaki “O” neden önemli?

Uyarıcı doğrudan tepkiye dönüşmez. Önce duyu organlarıyla alınır (duyum), sonra anlamlandırılır (algı). Organizma bu anlamı geçmiş yaşantılarıyla (öğrenme, bellek, hatırlama), o anki ihtiyacıyla (güdü, duygu) ve kendine özgü tarzıyla (kişilik) yorumlar. Tepkiyi belirleyen bu ara süreçlerdir. Zilin sesi iki durumda aynıdır; değişen, öğrencinin zilden ne anladığı ve ne hissettiğidir. Psikolojinin asıl merakı da bu ortadaki kutudur.

Aynı uyarıcı farklı tepkilere yol açabilir; farkı organizmadaki süreçler yaratır.Görsel: Sınav Defteri

Davranışın biyolojik temeli

Bu süreçlerin hepsi bedende gerçekleşir. Duyu organlarındaki alıcılar uyarıyı sinir sinyaline çevirir, sinirler sinyali beyne taşır; beyin sinyali işleyip yorumlar ve kaslara ya da bezlere komut gönderir. Hormonlar da kan yoluyla taşınarak tepkiyi destekler: korkutucu bir durumda kalbin hızlanması böyledir. Beyin hasarı, uykusuzluk ya da yorgunluk bu yüzden algıyı, belleği ve davranışı doğrudan etkiler.

Akılda kalsın: U → O → T. Uyarıcı iç ya da dış olabilir. Tepkiyi uyarıcı değil, organizmanın uyarıcıya verdiği anlam belirler: aynı zil, iki farklı tepki.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı uyarıcıya farklı tepki veren iki kişi anlatılır, bu durumun neyi gösterdiği sorulur. Doğru cevap, uyarıcı ile tepki arasında bireye özgü psikolojik süreçlerin bulunduğudur.

TuzakUyarıcıyı yalnız dış dünyadan gelen bir şey sanmaktır; açlık ve ağrı da iç uyarıcıdır. İkinci tuzak, “tepkiyi yalnız uyarıcının şiddeti belirler” öncülüdür; geçmiş yaşantı, güdü ve kişilik de belirler.

↕Sıralama siren çaldığında

  1. Tatbikatta öğrendiği kuralı hatırlar
  2. Okulda yangın sireni çalar
  3. Sınıfı sırayla terk eder
  4. Sesi bir tehlike işareti olarak yorumlar
  5. Kulağı sesi alır, ses beyne iletilir

?Soru çöz

Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Uyarıcı aynıdır; farklı tepkiyi organizmadaki algı, geçmiş yaşantı, duygu ve kişilik farkı doğurur. A film aynı ekranda, aynı sesle izleniyor, uyarıcı şiddeti aynı; C film bir dış uyarıcıdır, iç uyarıcıyla karıştırılıyor; D korkuya tepki yaşantıyla da şekillenir, yalnız kalıtıma bağlanamaz.
KAVRAM · KALITIM VE ÇEVRE

Kalıtım mı, çevre mi? Tohum ile toprak

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojide hangi araştırma yöntemleri kullanılır? İlişkisel ve deneysel yöntem arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji üç yöntem ailesi kullanır: betimsel yöntemler (doğal gözlem, vaka incelemesi, anket, görüşme, test), ilişkisel yöntem ve deneysel yöntem. İlişkisel yöntem iki değişkenin birlikte değişip değişmediğini gösterir ama neden-sonuç kuramaz. Neden-sonuç ilişkisini yalnız deneysel yöntem kurar: araştırmacı bağımsız değişkeni değiştirir, bağımlı değişkendeki etkiyi ölçer.

Araştırma yöntemleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kalıtım ve çevrenin davranış üzerindeki etkisi nedir? Çevrenin fiziksel, sosyal ve kültürel boyutları nelerdir?

Kısa cevap: Davranışların hemen hepsinde kalıtım ve çevre birlikte etkilidir; ama payları davranıştan davranışa değişir. Kalıtım genlerle aktarılan doğuştan potansiyeli, çevre ise bu potansiyelin nasıl gerçekleşeceğini belirleyen dış koşulları verir. Çevrenin üç boyutu vardır: fiziksel (beslenme, iklim, gürültü), sosyal (aile, arkadaş, okul) ve kültürel (dil, değerler, gelenekler).

Bir tohum ne kadar iyi olursa olsun, kurak toprakta cılız kalır; en verimli toprak da buğday tohumundan elma yetiştiremez.

Kalıtım, anne ve babadan genlerle aktarılan özelliklerdir: göz rengi, boy uzunluğu, mizaç eğilimleri, öğrenme kapasitesinin sınırları. Kalıtım bir potansiyel sunar; o potansiyelin ne kadarının ortaya çıkacağını çevre belirler. “Kalıtım mı, çevre mi?” sorusu bu yüzden yanlış sorulmuş bir sorudur. Doğru soru, belirli bir davranışta hangisinin payının daha büyük olduğudur.

Pay davranışa göre değişir

Kalıtım ve çevrenin payı davranışa göre değişir
ÖzellikKalıtımın payıÇevrenin payı
Göz rengiNeredeyse tamamıYok denecek kadar az
Boy uzunluğuBüyük (üst sınırı çizer)Beslenme ve hastalıklarla değişir
Zekâ, yetenekPotansiyeli verirEğitim, uyaran zenginliği, beslenme gerçekleştirir
Konuştuğu dilKonuşabilme yeteneği doğuştandırHangi dili konuşacağı tamamen çevredir

Kalıtımın bir de zamanlaması vardır. Olgunlaşma, kalıtımın belirlediği bir takvimle bedenin ve sinir sisteminin bir işi yapmaya hazır hâle gelmesidir. Bebeği ne kadar çalıştırırsan çalıştır, sinir sistemi ve kasları hazır olmadan yürümez; hazır olunca da çevrenin desteğiyle yürümeyi kısa sürede öğrenir. Olgunlaşma kapıyı açar, çevre içeri girmeyi sağlar.

Çevrenin üç boyutu

  • Fiziksel çevre: beslenme, iklim, gürültü, hava kirliliği, oturulan evin genişliği; doğumdan önce annenin rahmindeki ortam da buna girer.
  • Sosyal çevre: aile, kardeşler, arkadaşlar, öğretmenler, okul; kişiyle doğrudan etkileşen insanlar.
  • Kültürel çevre: dil, değerler, inançlar, gelenekler, sanat; kuşaktan kuşağa aktarılan ortak miras.

İkisinin payını ayırmak için psikologlar tek yumurta ikizlerini inceler: genleri aynı olan iki kardeş farklı ailelerde büyütülmüşse, aradaki benzerlik kalıtıma, farklılık çevreye bağlanır.

Akılda kalsın: Kalıtım sınırı çizer, çevre sınırın içini doldurur. Çevre üç katlıdır: fiziksel (madde), sosyal (insanlar), kültürel (ortak değerler). Olgunlaşma hazır olmadan eğitim sonuç vermez.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilip kalıtımın mı çevrenin mi etkisini gösterdiği ya da çevrenin hangi boyutunu yansıttığı sorulur.

Tuzak“bu davranış yalnız kalıtımla açıklanır” gibi tek etkene bağlayan şıklardır; doğru şık genellikle ikisinin birlikte ama farklı oranlarda etkili olduğunu söyler. Çevre boyutunda tuzak, sosyal ile kültürel çevreyi karıştırmaktır: annenin kitap okuması sosyal, toplumun bayram geleneği kültürel çevredir.

⇄Bilgi eşleştirme etkenin türü

?Soru çöz

Doğumdan hemen sonra farklı ailelerin yanına verilen tek yumurta ikizlerinin yetişkinlikte mizaçlarının benzer, meslek tercihlerinin ve konuştukları dillerin farklı olduğu görülmüştür. Bu bulgudan hangi sonuç çıkarılabilir?

✓ D. Mizaçtaki benzerlik kalıtımın, dil ve meslekteki farklılık çevrenin payını gösterir; pay davranışa göre değişir. A dil ve meslek farkı bu yargıyı çürütür; B mizaç benzerliği kalıtımın etkisini gösterir; C olgunlaşma kalıtımın takvimidir, genleri aynı ikizlerde farkı açıklamaz.
GELİŞİM · YAŞAM BOYU

Gelişim yaşam boyu sürer: dönemler ve dönüm noktaları

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikoloji ne zaman bilim oldu, psikolojideki ekoller nelerdir ve temsilcileri kimlerdir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikoloji, Wilhelm Wundt'un 1879'da Leipzig'de ilk deneysel psikoloji laboratuvarını kurmasıyla felsefeden ayrılıp bağımsız bir bilim oldu. Ardından ekoller doğdu: yapısalcılık (Wundt), işlevselcilik (James), davranışçılık (Watson, Skinner), Gestalt (Wertheimer), psikanaliz (Freud), hümanistik yaklaşım (Maslow, Rogers) ve bilişsel yaklaşım. Her ekol bir öncekinin eksik bıraktığı soruya cevap aradı.

Bilim olma süreci ve ekoller

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Gelişim dönemleri nelerdir? Gelişim neden yaşam boyu devam eder?

Kısa cevap: Gelişim, döllenmeden ölüme kadar süren, düzenli ve birbirini izleyen değişimlerdir; fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal alanlar bir bütün olarak gelişir. Farklı süreçler farklı dönemlerde tamamlanır: yürüme bebeklikte, kavramsal öğrenme ve hipotez kurma ergenlikte gelişir; irdeleme yeteneği sağlıklı yaşlılıkta sürerken çalışma belleği yaşlılıkla zayıflar.

Beş yaşındaki kardeşin, on beş yaşındaki sen ve yetmiş yaşındaki deden: üçü de hâlâ gelişiyor, ama her biri başka bir alanda.

Büyüme, boy ve kilo gibi ölçülebilir, nicel artıştır. Gelişim ise büyümeyi de içine alan, düzenli ve öngörülebilir bir değişimler dizisidir; yeni beceriler kazanmayı ve bazen kayıpları da kapsar. Gelişim bir yaşta bitmez: bebeklikte hızlı, ergenlikte yeniden hızlı, yetişkinlikte daha yavaş ama süreklidir.

Dört alan, bir bütün

Gelişim dört alanda izlenir: fiziksel (beden, motor beceriler), bilişsel (düşünme, dil, bellek), duygusal (duyguları tanıma ve yönetme) ve sosyal (ilişkiler, roller). Bu alanlar birbirinden bağımsız değildir. Yürümeye başlayan bebek evi keşfeder, keşfettikçe yeni nesneler öğrenir (bilişsel), annesinden uzaklaşıp geri dönmeyi dener (duygusal ve sosyal). Bir alandaki gelişme ötekileri tetikler.

Gelişim dönemleri ve belirgin özellikleri (yaşlar yaklaşıktır)
DönemYaklaşık yaşBelirgin gelişim
Doğum öncesiDöllenme–doğumOrganların oluşumu; annenin beslenmesi ve sağlığı belirleyici
Bebeklik0–2En hızlı fiziksel büyüme, oturma, emekleme, yürüme; bağlanma
Çocukluk2–12Dil patlaması, oyun, okul becerileri, kurallar ve arkadaşlık
Ergenlik12–18 dolayıBedensel olgunlaşma, soyut düşünme, hipotez kurma, kimlik arayışı
Yetişkinlik18–65 dolayıMeslek, aile, toplumsal sorumluluk; bilgi ve deneyim birikir
Yaşlılık65 sonrasıBedensel yavaşlama, çalışma belleğinde zayıflama; deneyim ve irdeleme sürer
Her işlevin kendi takvimi vardır; gelişim kazanç ve kayıpla birlikte ilerler.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: Piaget ve Kohlberg'in dönemleri

Jean Piaget bilişsel gelişimi dört dönemde anlatır: duyusal-motor (0–2 yaş; nesne sürekliliği), işlem öncesi (2–7; benmerkezci düşünce, sembolik oyun), somut işlemler (7–11; korunum, sınıflama, somut nesnelerle mantık) ve soyut işlemler (11 yaş sonrası; hipotez kurma, soyut akıl yürütme). Lawrence Kohlberg ahlak gelişimini üç düzeyde açıklar: gelenek öncesi (ceza ve ödüle göre), geleneksel (toplumun ve otoritenin kurallarına göre) ve gelenek sonrası (evrensel ilkelere göre). Ergenlikte hipotez kurmanın gelişmesi Piaget'nin soyut işlemler dönemine karşılık gelir.

Akılda kalsın: Büyüme nicel, gelişim nicel + nitel. Dört alan (fiziksel, bilişsel, duygusal, sosyal) birlikte ilerler. Üç dönüm noktası: yürüme → bebeklik, hipotez → ergenlik, çalışma belleği düşer → yaşlılık; irdeleme yaşlılıkta da sürer.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yaşlının bulmaca çözmede usta ama telefon numarasını aklında tutmakta zorlandığı anlatılır, hangi yargıya ulaşılacağı sorulur: farklı işlevler farklı dönemlerde gelişir ya da geriler, gelişim yaşam boyu sürer.

Tuzak“gelişim ergenlikle tamamlanır” öncülüdür. Bir başka tuzak büyüme ile gelişimi eş anlamlı saymaktır: boy uzaması büyüme, problem çözmenin olgunlaşması gelişimdir.

✎Boşluk doldurma süreçlerin takvimi

Yürüme döneminde tamamlanır. Kavramsal öğrenme ve hipotez kurma döneminde gelişir. Çalışma belleği ise döneminde zayıflar.

bebeklik · ergenlik · yaşlılık · çocukluk · yetişkinlik

?Soru çöz

Yürümeye başlayan bir bebeğin evdeki nesneleri tek tek keşfetmesi, yeni sözcükler öğrenmesi ve annesinden kısa süre uzaklaşıp geri dönmeyi denemesi gelişimle ilgili hangi ilkeyi en iyi örnekler?

✓ A. Yürüme (fiziksel) keşfi, keşif sözcük öğrenmeyi (bilişsel), uzaklaşıp dönme bağımsızlığı (duygusal-sosyal) tetikliyor; alanlar birbirine bağlıdır. B “yalnız çocukluk” yanlış bir genellemedir, gelişim yaşam boyu sürer; C metinde boy-kilo artışı yok, büyümeyle karıştırılıyor; D keşif ve öğrenme çevreyle olur, yalnız kalıtıma bağlanamaz.
GELİŞİM · ERGENLİK

Ergenlik: hızlı değişim gelişimin bir parçasıdır

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojinin temel ve uygulamalı alt dalları nelerdir, psikoloji hangi bilimlerle ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojinin temel alt dalları bilgi üretir: deneysel, bilişsel, gelişim ve sosyal psikoloji. Uygulamalı alt dallar bu bilgiyi sorun çözmede kullanır: klinik, sağlık, okul, trafik, adli, spor, endüstri ve örgüt, din ve çevre psikolojisi. Psikoloji biyolojik bilimlerle (fizyoloji, genetik, etoloji), sosyal bilimlerle (sosyoloji, antropoloji) ve teknik bilimlerle (bilgisayar mühendisliği, istatistik) ilişkilidir.

Alt dallar ve ilişkili bilimler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ergenlik dönemi nedir, ergenlikte hangi fiziksel, bilişsel, duygusal ve sosyal değişimler olur?

Kısa cevap: Ergenlik, çocukluktan yetişkinliğe geçiş dönemidir ve hormonlarla başlayan hızlı bir değişimle gelir. Fiziksel alanda büyüme atağı ve cinsel olgunlaşma, bilişsel alanda soyut düşünme ve hipotez kurma, duygusal alanda duygu dalgalanmaları, sosyal alanda akranların öneminin artması ve bağımsızlık isteği görülür. Bu hızlı değişim olağandır; gelişim sürecinin bir parçasıdır.

Bir yaz tatilinde boyu on santim uzayan, sesi kalınlaşan, aynada kendine uzun uzun bakan biri, aynı zamanda “Adalet nedir?” diye tartışmaya da başlar.

Ergenlik, hormonların tetiklediği bedensel olgunlaşmayla başlar ve kişi toplumsal olarak yetişkin rolleri üstlenene kadar sürer. Kızlarda erkeklerden genellikle bir iki yıl önce başlar. Bebeklikten sonra gelişimin en hızlı olduğu dönemdir; hız, ergenin kendisini ve çevresini şaşırtır. Ama bu hız bir bozukluk değildir: her alan, yetişkinliğin gerektirdiği donanıma doğru hızla ilerlemektedir.

Ergenlikte dört alanda değişim
AlanDeğişimDavranışa yansıması
FizikselBüyüme atağı, cinsel olgunlaşma, ikincil cinsiyet özellikleriBeden imajıyla meşguliyet, sakarlık, uyku düzeninin değişmesi
BilişselSoyut düşünme, hipotez kurma, olasılıkları tartmaİdealizm, tartışma, kuralları sorgulama, geleceği planlama
DuygusalDuyguların yoğunlaşması, hızlı duygu değişimiAlınganlık, coşku ile kaygı arasında gidip gelme
SosyalAkran grubunun öneminin artması, aileden bağımsızlık isteğiArkadaşlarla daha çok vakit, gruba uyma, mahremiyet isteği

Neden bu kadar yoğun?

Değişimler aynı anda ve birbirini tetikleyerek gelir. Beden hızla değişince ergen başkalarının kendisine nasıl baktığını daha çok düşünür. Soyut düşünme yeteneği yeni geliştiği için kendi düşüncesine fazla odaklanır; herkesin kendisini izlediğini sanabilir. Akranların onayı bu yüzden çok değerli hâle gelir. Aile ise hâlâ çocuk gibi korumak isteyebilir. Ergenlikteki yoğunluk, dört alanın aynı anda yeniden düzenlenmesinden doğar.

Akılda kalsın: Ergenliği dört sözcükle özetle: beden hızlanır, zihin soyutlaşır, duygu dalgalanır, akran öne çıkar. Hızlı değişim bir sorun değil, gelişimin olağan parçasıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ergenin davranışı anlatılır, hangi gelişim alanındaki değişimi yansıttığı sorulur. Ahlaki konularda tartışmak, “ya şöyle olursa” diye olasılık kurmak bilişsel; akran grubuna uymak sosyal; boy atağı fiziksel; ani öfke ve neşe geçişleri duygusaldır.

TuzakErgenlikteki hızlı değişimi “ruhsal bir bozukluk” ya da “geçici bir sapma” diye niteleyen öncüldür; bu değişim gelişimin olağan bir parçasıdır.

⇄Bilgi eşleştirme davranış ve gelişim alanı

?Soru çöz

On beş yaşındaki Deniz, bir haberi okuduktan sonra “Bu yasa değişirse insanlar ne yapar, kimler kazanır, kimler kaybeder?” diye farklı olasılıkları düşünmektedir. Deniz'in bu davranışı ergenlikte hangi alandaki gelişimi yansıtır?

✓ C. Varsayım kurup olasılıkları tartmak soyut düşünmenin, yani bilişsel gelişimin göstergesidir. A bedende bir değişim anlatılmıyor; B akran ya da aile ilişkisi yok, konu toplumsal olsa da işlem zihinseldir; D bir duygu ya da duygu değişimi söz konusu değil.
GELİŞİM · KİMLİK

Ergenlikte kimlik arayışı: rol karmaşası ve kuşak çatışması

Psikoloji · Psikolojinin temel süreçleri · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaPsikolojinin amaçları nelerdir? Betimleme, açıklama, yordama ve kontrol ne demektir?Bağlantılı konudan (Psikoloji bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Psikolojinin dört amacı vardır: davranışı betimlemek (ne oluyor?), açıklamak (neden oluyor?), yordamak yani önceden tahmin etmek (ne zaman olacak?) ve kontrol etmek (nasıl değiştirilir?). Falcılık, astroloji, el yazısından ya da yüzden karakter okuma psikoloji değildir; çünkü iddiaları ölçülüp sınanamaz. Amaçlar bir merdiven gibidir: her basamak bir öncekinin bilgisine dayanır.

Psikolojinin amaçları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ergenlikte kimlik oluşumu, rol karmaşası ve kuşaklar arası çatışma nedir? Ergenlik dönemi gelişim görevleri nelerdir?

Kısa cevap: Ergenliğin temel görevi kimlik oluşturmaktır: “Ben kimim, neye inanıyorum, ne olacağım?” sorularına tutarlı bir cevap bulmak. Erikson'a göre bu süreç başarılamazsa rol karmaşası yaşanır. Ergen ile ailesi arasında değer ve beklenti farkından doğan kuşaklar arası çatışma da sık görülür. Kimlik geliştirme, akranlarla olgun ilişki ve aileden duygusal bağımsızlık bu dönemin gelişim görevleridir.

Bir ay saçını kazıtan, ertesi ay başka bir müzik türüne merak salan genç aslında bir şey arıyor: kendini.

Önceki konuda ergenin soyut düşünmeye başladığını gördük. Bu yetenek ilk kez kendine yönelir: ergen kendi değerlerini, yeteneklerini, geleceğini sorgular. Psikolog Erik Erikson, insan gelişimini her dönemde çözülmesi gereken bir temel çatışma olarak anlattı; ergenlikteki çatışmayı kimlik kazanma ile rol karmaşası arasına yerleştirdi.

Kimlik ve rol karmaşası

Kimlik, kişinin kendini kim olarak gördüğüne dair tutarlı ve süreklilik taşıyan duygusudur: değerleri, ilgileri, meslek hedefi, toplumdaki yeri. Ergen bu kimliği bulmak için farklı roller dener: giyim tarzları, arkadaş grupları, hobiler, fikirler. Denemeler sağlıklıdır. Ama birbirine zıt beklentiler arasında sıkışırsa (“Artık büyüdün, sorumluluk al” ile “Sen daha çocuksun, karışma” aynı evde söylenirse) ya da hiçbir role bağlanamazsa rol karmaşası yaşar: kararsızlık, amaçsızlık, “kim olduğumu bilmiyorum” duygusu.

Kuşaklar arası çatışma

Anne babanın değerleri başka bir dönemde, başka koşullarda şekillenmiştir. Ergen bağımsızlık ister, aile korumayı ve kontrolü sürdürmek ister. Toplumsal ve teknolojik değişim hızlandıkça iki kuşağın dünyası birbirinden daha çok ayrılır: biri için olağan olan, öteki için tuhaftır. Kuşaklar arası çatışmanın nedenleri bu yüzden bağımsızlık ihtiyacı, değer ve beklenti farkı ve karşılıklı iletişim eksikliğidir. Açık iletişim ve sınırların birlikte konuşulması çatışmayı yumuşatır; çatışmanın kendisi de ergenin kendi görüşünü oluşturmasına yardım edebilir.

Gelişim görevleri

Her dönemin, toplumun o yaştaki bireyden beklediği gelişim görevleri vardır. Bir dönemin görevini başaran kişi sonraki dönemin görevlerine daha kolay geçer; başaramayan zorlanır. Ergenlikte başlıcaları:

  • tutarlı bir kimlik geliştirmek ve kendi değerler sistemini oluşturmak,
  • bedenindeki değişimleri kabul etmek,
  • akranlarla olgun, karşılıklı ilişkiler kurmak; ebeveynle olumlu ilişkiyi sürdürmek,
  • aileden duygusal bağımsızlık kazanmak,
  • meslek seçimine ve yetişkin rollerine hazırlanmak, toplumsal sorumluluk almak.
Rol denemek sağlıklıdır; sorun, hiçbir tutarlı kimliğe bağlanamamaktır.Görsel: Sınav Defteri
Akılda kalsın: Erikson'da ergenlik = kimlik kazanma ↔ rol karmaşası. Kuşak çatışmasının üç kökü: bağımsızlık isteği, değer farkı, iletişim eksikliği. Gelişim görevi = o dönemde başarılması beklenen beceri; başarılan görev sonrakini kolaylaştırır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ergenin yaşadığı karışıklık ya da ailesiyle tartışması anlatılır; durumun hangi kavramla açıklanacağı sorulur. Kendine ve geleceğine dair kararsızlık, çelişen rol beklentileri rol karmaşasıdır; ebeveynle değer ve beklenti farkından doğan tartışma kuşaklar arası çatışmadır.

TuzakHer türlü tartışmayı kuşak çatışması saymaktır; aynı yaştaki arkadaşla yaşanan anlaşmazlık bu değildir. Bir başka tuzak, rol denemeyi rol karmaşasıyla eşitlemektir: denemek sağlıklı bir arayıştır.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve tanım

?Soru çöz

On altı yaşındaki Ece, ailesinin bir gün “Artık büyüdün, kardeşine sen bakmalısın.”, ertesi gün “Daha çocuksun, arkadaşlarınla tatile gidemezsin.” demesi karşısında ne beklendiğini anlayamadığını, kendini ne çocuk ne yetişkin gibi hissettiğini söylüyor. Ece'nin yaşadığı durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Çelişen rol beklentileri arasında kim olduğunu belirleyememek rol karmaşasıdır. A olgunlaşma kalıtımın takvimiyle bedenin hazır olmasıdır, kimlik sorunu değil; C büyüme atağı fiziksel bir değişimdir; D baskı arkadaşlardan değil aileden geliyor, akran etkisiyle karıştırılıyor.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki sorulardan hangisi felsefeden çok psikolojinin araştırma konusudur?

✓ C. Uykusuzluk ve hata sayısı gözlenip ölçülebilir, deneyle sınanabilir; bu psikolojinin yöntemidir. A bilginin imkânını sorgulayan bilgi felsefesi sorusudur; B iyinin ölçütünü arayan ahlak felsefesidir; D ruh-beden tartışması ölçülemeyen bir varlık felsefesi sorusudur.Kaynak: Psikoloji bilimi · Psikolojinin konusu

?Soru 2

Bir psikolog şöyle diyor: “Bilincin hangi parçalardan oluştuğunu sormak yerine, bilincin insanın çevresine uyum sağlamasında ne işe yaradığını sormalıyız.” Bu görüş aşağıdaki ekollerden hangisine aittir?

✓ A. “Ne işe yarar, uyum” sorusu William James'in işlevselciliğidir. B yapısalcılık, görüşün reddettiği “parçalar” sorusunu sorar; C davranışçılık bilinci hiç incelemez, yalnız davranışa bakar; D psikanaliz uyumu değil bilinçaltındaki istekleri öne çıkarır.Kaynak: Psikoloji bilimi · Bilim olma süreci ve ekoller

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi psikolojinin temel (bilgi üreten) alt dallarından biridir?

✓ C. Gelişim psikolojisi, doğumdan yaşlılığa değişimi araştırarak bilgi üreten temel bir daldır. A klinik psikoloji bu bilgiyi tedavide kullanır, uygulamalıdır; B okul psikolojisi öğrencinin sorunlarına uygular; D endüstri ve örgüt psikolojisi iş yerinde personel seçimine uygular.Kaynak: Psikoloji bilimi · Alt dallar ve ilişkili bilimler

?Soru 4

On beş yaşındaki Deniz, bir haberi okuduktan sonra “Bu yasa değişirse insanlar ne yapar, kimler kazanır, kimler kaybeder?” diye farklı olasılıkları düşünmektedir. Deniz'in bu davranışı ergenlikte hangi alandaki gelişimi yansıtır?

✓ C. Varsayım kurup olasılıkları tartmak soyut düşünmenin, yani bilişsel gelişimin göstergesidir. A bedende bir değişim anlatılmıyor; B akran ya da aile ilişkisi yok, konu toplumsal olsa da işlem zihinseldir; D bir duygu ya da duygu değişimi söz konusu değil.Kaynak: bu sayfa · Ergenlikte hızlı değişim

?Soru 5

On altı yaşındaki Ece, ailesinin bir gün “Artık büyüdün, kardeşine sen bakmalısın.”, ertesi gün “Daha çocuksun, arkadaşlarınla tatile gidemezsin.” demesi karşısında ne beklendiğini anlayamadığını, kendini ne çocuk ne yetişkin gibi hissettiğini söylüyor. Ece'nin yaşadığı durum en iyi hangi kavramla açıklanır?

✓ B. Çelişen rol beklentileri arasında kim olduğunu belirleyememek rol karmaşasıdır. A olgunlaşma kalıtımın takvimiyle bedenin hazır olmasıdır, kimlik sorunu değil; C büyüme atağı fiziksel bir değişimdir; D baskı arkadaşlardan değil aileden geliyor, akran etkisiyle karıştırılıyor.Kaynak: bu sayfa · Kimlik ve gelişim görevleri

?Soru 6

Aynı korku filmini izleyen iki arkadaştan biri sahnelerde gülerken öteki gözlerini kapatıyor. Bu durum en iyi aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ B. Uyarıcı aynıdır; farklı tepkiyi organizmadaki algı, geçmiş yaşantı, duygu ve kişilik farkı doğurur. A film aynı ekranda, aynı sesle izleniyor, uyarıcı şiddeti aynı; C film bir dış uyarıcıdır, iç uyarıcıyla karıştırılıyor; D korkuya tepki yaşantıyla da şekillenir, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: bu sayfa · Davranışın oluşumu (U-O-T)

?Soru 7

Yürümeye başlayan bir bebeğin evdeki nesneleri tek tek keşfetmesi, yeni sözcükler öğrenmesi ve annesinden kısa süre uzaklaşıp geri dönmeyi denemesi gelişimle ilgili hangi ilkeyi en iyi örnekler?

✓ A. Yürüme (fiziksel) keşfi, keşif sözcük öğrenmeyi (bilişsel), uzaklaşıp dönme bağımsızlığı (duygusal-sosyal) tetikliyor; alanlar birbirine bağlıdır. B “yalnız çocukluk” yanlış bir genellemedir, gelişim yaşam boyu sürer; C metinde boy-kilo artışı yok, büyümeyle karıştırılıyor; D keşif ve öğrenme çevreyle olur, yalnız kalıtıma bağlanamaz.Kaynak: bu sayfa · Yaşam boyu gelişim

?Soru 8

Bir araştırmacı 500 lise öğrencisinin günlük ekran süresini ve uyku süresini ölçmüş, ekran süresi uzadıkça uyku süresinin kısaldığını bulmuştur. Bu araştırmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ B. Araştırmacı iki değişkeni yalnız ölçmüş, hiçbirini değiştirmemiş; bu ilişkisel yöntemdir ve nedeni kanıtlamaz. A neden-sonuç yalnız deneyle kurulur, ilişkiden çıkarılamaz; C deney grubu ve değişkene müdahale yok, deneysel yöntemle karıştırılıyor; D 500 kişi var, tek kişilik vaka incelemesi değil.Kaynak: Psikoloji bilimi · Araştırma yöntemleri

?Soru 9

Muzaffer Şerif'in karanlık odada sabit bir ışık noktasıyla yaptığı deneylerde ulaşılan temel sonuç aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Belirsiz uyarıcı karşısında grup üyelerinin tahminleri ortak bir grup normunda birleşir. A kamp çalışmasıyla karıştırılıyor, orada da çözüm eğlence değil ortak üst amaçtı; B “her zaman” ve “açıkça yanlış” abartılı genellemedir, deneyde durum belirsizdi; C ışık sabittir, hareket bir yanılsamadır (otokinetik etki).Kaynak: Psikoloji bilimi · Muzaffer Şerif ve etik

?Soru 10

Bir araştırmacı, trafik kazası geçmişi ve dikkat testi puanlarına bakarak hangi sürücü adaylarının ilk yıl kaza yapma olasılığının yüksek olduğunu önceden belirlemeye çalışmaktadır. Araştırmacı psikolojinin hangi amacına yönelik çalışmaktadır?

✓ D. “Önceden belirlemek” gelecekteki davranışı tahmin etmektir; bu yordamadır. A betimleme yalnız var olan davranışı kaydeder, geleceğe bakmaz; B açıklama kazanın nedenini arar, kimin kaza yapacağını değil; C kontrol bir müdahaleyle davranışı değiştirmeyi gerektirir, burada müdahale yok.Kaynak: Psikoloji bilimi · Psikolojinin amaçları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Psikoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →