Toplumsal yapı: etkileşim, tabakalaşma ve hareketlilik

Toplumu bir binaya benzetirsek tuğlaları, harcı ve katları nedir? Etkileşim tiplerini, tabakalaşma sistemlerini ve hareketlilik türlerini şemalarla ayırt et.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
YAPI · TOPLUMSAL YAPI

Toplumsal yapı: ögeleri birbirine bağlı bir bütün

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStatü ve rol nedir, verilmiş ve kazanılmış statü, rol çatışması ve rol pekişmesi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statü bireyin toplum içindeki konumu, rol ise o statüden beklenen davranışlardır. Doğuştan gelen statü verilmiş (cinsiyet, yaş, soy), emekle elde edilen kazanılmış statüdür (öğretmen, doktor). Birinin statüleri içinde onu en çok tanımlayana anahtar rol denir. İki statünün rolleri çelişirse rol çatışması, birbirini desteklerse rol pekişmesi yaşanır.

Statü, rol, rol çatışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal yapı nedir, toplumsal yapıyı oluşturan ögeler nelerdir?

Kısa cevap: Toplumsal yapı, bir toplumu oluşturan ögelerin birbirine bağlı ve görece kalıcı düzenidir. Nüfus, ekonomi, eğitim, ahlak, siyaset, din, hukuk, bunlarla ilgili kurum ve kuruluşlar, bireyler ve gruplar toplumsal yapının ögeleridir. Ögeler etkileşim içindedir: biri değişince öteki ögeler de etkilenir ve yapı yeniden dengelenir.

Bir binanın tuğlası, demiri, kapısı ayrı ayrı bir şey ifade etmez; anlamı birbirine nasıl bağlandıklarından gelir.

Toplumsal yapı, bir toplumu oluşturan ögelerin birbirleriyle kurduğu, uzun süre devam eden ilişkiler düzenidir. Bu düzen sayesinde insanlar hangi durumda nasıl davranacaklarını bilir; Birey ve toplum sayfasında gördüğümüz statüler, roller ve normlar bu düzenin içinde anlam kazanır. Yapı kalıcıdır ama donmuş değildir: ögelerden biri değiştiğinde ötekiler de etkilenir.

Toplumsal yapıyı bir ağ gibi düşün: düğümlerden birini çekersen bütün ağ gerilir.Görsel: Sınav Defteri

Ögeler nasıl birbirini etkiler?

Toplumsal yapının ögeleri şunlardır: nüfus, ekonomi, eğitim, ahlak, siyaset, din, hukuk, bu alanlarla ilgili kurum ve kuruluşlar, toplumu oluşturan birey ve gruplar. Bir örnekle bağlantıyı izle: doğum oranı düşüp yaşlı nüfus artınca (nüfus) emeklilik sistemi zorlanır (ekonomi), huzurevi ve bakım hizmetleri çoğalır (kuruluşlar), yaşlılara bakım konusunda yeni yasalar çıkar (hukuk), aile içindeki görev paylaşımı değişir (birey ve grup). Tek bir ögedeki değişme zincirleme bütün yapıya yayılır.

Akılda kalsın: Toplumsal yapı = ögeler + aralarındaki kalıcı ilişkiler. Ögeleri “NEEASDH + birey-grup” diye say: Nüfus, Ekonomi, Eğitim, Ahlak, Siyaset, Din, Hukuk. Hepsi kurum ve kuruluşlarla örgütlenir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ögede yaşanan değişmenin başka ögeleri nasıl etkilediği anlatılır ve parçanın “toplumsal yapıyı oluşturan ögelerin birbiriyle etkileşim içinde olduğu” düşüncesini desteklediği sorulur.

TuzakCoğrafi unsurları (dağ, iklim) ya da tek bir bireyin kişisel özelliklerini (boy, karakter) toplumsal yapının ögesi saymaktır; öge, toplumsal ilişkiyle örgütlenen alandır.

?Soru çöz

Bir ülkede kadınların üniversiteye girme oranı arttıkça kadınların çalışma hayatına katılımı yükselmiş, evlenme yaşı ilerlemiş, kreş ve gündüz bakımevlerinin sayısı artmış, iş yasalarına ebeveyn izniyle ilgili yeni maddeler eklenmiştir.
Bu parça aşağıdaki yargılardan hangisini desteklemektedir?

✓ A. Eğitimdeki değişme ekonomiye, aileye, kuruluşlara ve hukuka zincirleme yansımış; ögelerin etkileşimini gösterir. B parçada aile de etkilenir ama hangi kurumun “en çok” etkilendiği söylenmez, genelleme dışarıdan eklenmiştir; C neden-sonuç tersine çevrilmiştir, parçada hukuk değişmenin sonucudur; D parçada değişmeyi başlatan ekonomi değil eğitimdir ve “her zaman” yargısı tek örnekten çıkarılamaz.

▭Boşluk doldurma

Bir toplumu oluşturan ögelerin birbirine bağlı ve görece kalıcı ilişkiler düzenine denir. Bu düzenin ögeleri arasında nüfus, ekonomi, eğitim, ahlak, siyaset, din ve sayılır.

toplumsal yapıhukukiklimtoplumsal olay
YAPI · YERLEŞME VE MİLLET

Köy, kent, metropol ve millet: yapının farklı ölçekleri

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal kontrol nedir, toplumsal sapma çeşitleri ve nedenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal kontrol, bireylerin normlara uymasını sağlayan ödül ve ceza mekanizmalarıdır; gücünü devlet kurumlarından, sivil toplum kuruluşlarından ya da toplumun kendisinden alır. Toplumsal sapma ise normlara aykırı davranıştır. Toplumun beklentisinin üstüne çıkan davranış olumlu sapma, suç ve bağımlılık gibi normların gerisinde kalan davranış olumsuz sapmadır.

Toplumsal kontrol ve sapma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Köy, kent ve metropol arasındaki farklar nelerdir, millet nedir?

Kısa cevap: Köy, tarıma dayanan, nüfusu az, ilişkileri yüz yüze ve geleneksel olan yerleşmedir. Kent sanayi, ticaret ve hizmete dayanır; nüfusu kalabalık, ilişkileri resmî, iş bölümü ileridir. Metropol milyonlarca kişinin yaşadığı, çevresini ve ülkeyi etkileyen dev kenttir. Millet ise ortak tarih, dil, kültür ve ülküyle birbirine bağlı insanların oluşturduğu en kapsamlı topluluktur.

Köyde bakkal müşterisinin adını, babasının adını, hatta neyi sevdiğini bilir; büyükşehirdeki markette kasiyer müşterinin yüzüne bile bakmayabilir.

Toplumsal yapı her yerleşmede aynı biçimde görünmez. İlişkilerin niteliği, iş bölümü, aile tipi ve denetim biçimi yerleşmenin büyüklüğüne ve ekonomisine göre değişir. Sınav açısından üç yerleşme tipini ve bunların üstündeki millet kavramını ayırt etmek gerekir.

Köy, kent ve metropol karşılaştırması
ÖzellikKöyKentMetropol
EkonomiTarım, hayvancılıkSanayi, ticaret, hizmetHizmet, finans, sanayi; ülke ve dünya ölçeğinde işlev
NüfusAz, birbirine benzer (homojen)Kalabalık, farklı kökenlerden (heterojen)Milyonlarca, çok heterojen
İlişkilerYüz yüze, samimi, birincilResmî, çıkara dayalı, ikincilEn resmî ve anonim; çok merkezli
İş bölümüAz; yaşa ve cinsiyete göreİleri; uzmanlaşmaÇok ileri uzmanlaşma
Toplumsal kontrolResmî olmayan (ayıplama, kamuoyu) güçlüResmî (yasa, kolluk) ağırlıktaResmî kontrol ağırlıkta
AileGeniş aile daha yaygınÇekirdek aile yaygınÇekirdek ve tek kişilik haneler

Köyden kente gidildikçe ilişkiler kişisellikten uzaklaşır, birey daha özgür ama daha yalnız olur. Birey ve toplum sayfasında gördüğümüz resmî olmayan kontrolün köyde, resmî kontrolün kentte güçlü olmasının nedeni budur: herkesin birbirini tanıdığı yerde ayıplanma korkusu yeter; tanımadığın milyonların arasında yasa ve kolluk gerekir. Metropol yalnız büyük bir kent değildir; çevresindeki kentleri ekonomik ve kültürel olarak etkileyen, ülke hatta dünya ölçeğinde işlev gören bir merkezdir.

Millet (ulus)

Köy, kent ve metropolü kapsayan en geniş toplumsal birlik millet (ulus)tur. Millet; ortak bir tarih, dil, kültür ve ülküyle birbirine bağlı, birlikte yaşama iradesi taşıyan insanların oluşturduğu topluluktur. Atatürk milleti, ortak bir hatıra mirasına sahip, birlikte yaşama isteğinde samimi ve bu mirası birlikte korumaya kararlı insanların topluluğu olarak tanımlar. Bu tanımda belirleyici olan kan bağı değil, ortak geçmiş, ortak kültür ve birlikte yaşama iradesidir. Atatürk'ün milliyetçilik ve halkçılık anlayışını tabakalaşma konusunda göreceğiz.

Akılda kalsın: Köyden metropole gittikçe nüfus ve iş bölümü artar, ilişkiler resmîleşir, kontrol yasaya geçer, aile küçülür. Millet hepsinin üstündeki çatıdır: ortak tarih + dil + kültür + birlikte yaşama iradesi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yerleşmenin özellikleri sayılır ve “bu özellikler hangisine aittir?” diye sorulur ya da köy ile kent arasındaki farkı yansıtmayan öncül aranır.

TuzakKentte ilişkilerin “daha samimi” olduğunu ya da köyde iş bölümünün “daha ileri” olduğunu söyleyen şıktır; ikisi de terstir. Millet sorularında tuzak, milleti yalnız ırk ya da kan bağıyla tanımlayan şıktır.

⇄Bilgi eşleştirme özellik – yapı

?Soru çöz

Köyden büyük bir kente taşınan bir aile, eski hayatıyla yenisini karşılaştırıyor: Köyde bütün komşular çocukların akşam eve ne zaman döndüğünü bilirdi; kentte apartmandaki komşularının adını bile bilmiyorlar. Köyde aile tarlada birlikte çalışırdı; kentte anne hastanede ameliyathane hemşiresi, baba bir lojistik şirketinde planlama uzmanı. Köyde iki aile arasındaki sınır anlaşmazlığını muhtar ve köyün yaşlıları çözerdi; kentte bir komşuluk sorunu için avukata ve mahkemeye başvuruyorlar.

Bu parçada köy ile kent arasındaki farklardan hangisine değinilmemiştir?

✓ C. Kentin kalabalık ve farklı kökenlerden insanlardan oluşması gerçek bir farktır ama parçada hiç geçmez; doğru bilgi olması onu parçada yapmaz. A komşuların adını bilmemekle anlatılır; B hemşire ve planlama uzmanı örnekleriyle verilir; D muhtar ve yaşlılardan mahkemeye geçişle karşılanır.
KAVRAM · ETKİLEŞİM

Toplumsal etkileşim tipleri: mübadeleden uyarlamaya yedi ilişki

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyalleşme nedir, sosyalleşmeyi etkileyen unsurlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyalleşme (toplumsallaşma), bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, değerlerini, normlarını ve davranış kalıplarını öğrenip benimseyerek toplumun bir üyesi hâline gelmesidir. Bu süreci etkileyen başlıca unsurlar aile, okul, arkadaş grubu ve medyadır. İlk ve en güçlü etki ailedendir; okul ve arkadaşlar çocuğu aile dışındaki kurallarla tanıştırır.

Sosyalleşme ve unsurları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal etkileşim tipleri nelerdir, rekabet ile çatışma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Toplumsal etkileşim, insanların ve grupların birbirini karşılıklı etkilemesidir. Yedi tipi vardır: mübadele (karşılıklı alışveriş), iş birliği (ortak amaç için birlikte çalışma), rekabet (kurallar içinde yarışma), çatışma (karşı tarafı etkisiz kılmaya yönelme), uyum (çatışan tarafların uzlaşması), benzeştirme (bir grubun ötekine benzeyerek erimesi) ve uyarlama (yeni koşullara uyum sağlama).

Aynı iki futbol takımı sahada rakip, federasyon toplantısında ortak, transfer pazarında alıcı ve satıcıdır.

İnsanlar ve gruplar sürekli birbirini etkiler: konuşur, alışveriş yapar, yarışır, kavga eder, barışır. Bu karşılıklı etkilenmeye toplumsal etkileşim denir. Etkileşim toplumsal yapının canlı hâlidir; statüler ve roller ancak etkileşim içinde işler. Sosyoloji etkileşimi, tarafların birbirine yöneliş biçimine göre yedi tipe ayırır.

Toplumsal etkileşimin yedi tipi
TipNe olur?Örnek
Mübadele (değişim)Taraflar mal, hizmet, bilgi ya da duygu alışverişi yaparÇiftçinin ürününü pazarda satması, iki üniversitenin öğrenci değişimi
İş birliğiOrtak bir amaca ulaşmak için birlikte çalışılırKöylülerin imece ile okul onarması
RekabetAynı amaca ulaşmak için kurallar içinde yarışılır; amaç rakibi yok etmek değil, kazanmaktırİki firmanın daha ucuz ürünle müşteri kazanmaya çalışması
ÇatışmaTaraflar birbirini etkisiz kılmaya, zarar vermeye yönelir; kurallar çiğnenebilirİki aşiret arasındaki toprak kavgası, savaş
UyumÇatışan taraflar uzlaşır, anlaşmaya varır; çatışma sona erer ya da durdurulurSavaşan iki ülkenin barış antlaşması imzalaması
Benzeştirme (asimilasyon)Bir grup, başka bir grubun kültürünü benimseyip zamanla ona benzer, kendi özelliklerini yitirirGöç ettiği ülkede üçüncü kuşağın ana dilini unutması
Uyarlama (adaptasyon)Birey ya da grup davranışlarını yeni bir ortama, koşula göre ayarlarKente göç eden ailenin apartman hayatına alışması

Karıştırılan üç çift

Rekabet mi, çatışma mı? İkisinde de taraflar karşı karşıyadır. Ama rekabette herkes kurallara uyarak aynı ödülü kazanmaya çalışır ve rakibin varlığı kabul edilir; çatışmada hedef rakibin kendisidir, onu engellemek ya da yok etmek istenir. Rekabet kurallar çiğnenince çatışmaya dönüşebilir. Uyum mu, uyarlama mı? Uyum iki taraf arasındaki çatışmanın bitmesidir; uyarlama ise bir tarafın yeni koşullara alışmasıdır, ortada bir kavga yoktur. Uyarlama mı, benzeştirme mi? Uyarlamada kişi kendi kimliğini korur, yalnız davranışlarını ayarlar; benzeştirmede kendi kültürel özelliklerini yitirip öteki gruba karışır.

Akılda kalsın: Rekabet: kupaya bak. Çatışma: rakibe bak. Uyum: kavga bitti. Uyarlama: ortam değişti. Benzeştirme: kimlik eridi. Mübadele “ver-al”, iş birliği “el ele”.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir olay anlatılır ve “bu durum hangi etkileşim tipine örnektir?” diye sorulur ya da öncüllerdeki örnekler tiplerle eşleştirilir.

TuzakKurallı yarışmayı (sınav, ihale, maç) çatışma sanmaktır; kurallar içinde aynı amaca yarışmak rekabettir. İkinci tuzak, göç edenin yeni yaşama alışmasını uyum diye işaretlemektir; çatışma yoksa bu uyarlamadır.

↕Sıralama ilişkinin seyrine göre diz

  1. Barıştan sonra iki ülke karşılıklı ticarete başladı (mübadele)
  2. Sınır anlaşmazlığı silahlı çatışmaya dönüştü
  3. Ticaretle güven artınca ortak bir baraj projesi yürütüldü (iş birliği)
  4. Taraflar barış antlaşmasıyla çatışmayı sona erdirdi (uyum)

?Soru çöz

Bir kente yeni açılan iki fırın, müşteri çekmek için ekmeklerini daha erken saatte çıkarmaya, çeşitlerini artırmaya ve fiyatlarını düşürmeye başlamıştır. İki fırının sahibi de yasalara ve esnaf odasının kurallarına uymaktadır.
Parçada anlatılan etkileşim tipi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. İki fırın aynı amaca (müşteri) kurallar içinde yarışıyor; birbirini yok etmeye çalışmıyor, bu rekabettir. A çatışmada hedef rakibin kendisidir ve kurallar çiğnenebilir; B uyarlama yeni bir ortama alışmaktır; C benzeştirme bir grubun ötekinin kültüründe erimesidir.
YAPI · TABAKALAŞMA

Toplumsal tabakalaşma: ölçütler ve gelişmişliğe göre piramitler

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİbn Haldun, Comte, Durkheim, Marx ve Weber'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İbn Haldun umran ilmi ve asabiyetle sosyolojinin öncüsüdür. Comte sosyolojiye adını verdi ve üç hâl yasasını ileri sürdü. Spencer toplumu organizmaya benzetti. Marx toplumu ekonomi ve sınıf çatışmasıyla, Weber bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamla açıkladı. Durkheim toplumsal olguların bir şey gibi incelenmesini isteyip mekanik ve organik dayanışmayı ayırdı.

Kurucu sosyologlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal tabakalaşma nedir, ölçütleri nelerdir ve ülkelerin gelişmişliğine göre tabakalaşma piramidi nasıl değişir?

Kısa cevap: Toplumsal tabakalaşma, toplumdaki bireylerin ve grupların gelir, meslek, eğitim, güç ve saygınlık gibi ölçütlere göre üst üste sıralanmasıdır. Tabakalaşma bireysel değil, toplumun yapısal bir özelliğidir. Az gelişmiş ülkelerde alt tabaka çok geniş, orta tabaka dar olduğu için piramit biçimi; gelişmiş ülkelerde orta tabaka en geniş olduğu için baklava biçimi görülür.

Bir kentin haritasına bakınca villaların, sitelerin ve gecekonduların ayrı semtlerde toplandığını görürsün.

Hiçbir toplumda imkânlar herkese eşit dağılmaz. Toplumdaki bireylerin ve grupların, sahip oldukları imkânlara göre alt, orta ve üst katmanlara ayrılmasına toplumsal tabakalaşma denir. Aynı tabakadakiler benzer gelir, eğitim ve yaşam tarzına sahiptir. Tabakalaşma, bir kişinin şanslı ya da şanssız olmasından değil, toplumun imkânları nasıl dağıttığından doğar; bu yüzden toplumsal yapının bir özelliğidir.

Tabakalaşmanın ölçütleri

Toplumlar insanları farklı ölçütlerle sıralar: gelir ve servet (ne kadar kazandığı, neye sahip olduğu), meslek, eğitim, güç ve iktidar (başkaları üzerinde söz sahibi olmak), saygınlık, soy ve bazı toplumlarda din ya da etnik köken. Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz Marx tabakalaşmayı yalnız ekonomik ilişkilerle (mülkiyet) açıklar; Weber ise ekonominin yanında saygınlığı ve gücü de ölçüt sayar.

Piramidin biçimi, nüfusun ne kadarının hangi tabakada olduğunu gösterir; şema kavramsaldır, oranlar ölçekli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Orta tabaka neden önemli?

Gelişmiş ülkelerde eğitim yaygınlaşır, sanayi ve hizmet sektörü büyür, gelir daha dengeli dağılır; böylece öğretmen, mühendis, memur, küçük işletme sahibi gibi geniş bir orta tabaka oluşur. Orta tabaka geniş olduğunda alt ve üst tabaka arasındaki uçurum daralır, toplumsal çatışma riski azalır. Az gelişmiş ülkelerde ise nüfusun büyük kısmı alt tabakadadır, küçük bir üst tabaka servetin çoğunu elinde tutar.

Akılda kalsın: Az gelişmiş = üçgen (alt geniş), gelişmiş = baklava (orta geniş). Ölçütler: gelir, meslek, eğitim, güç, saygınlık, soy. Tabakalaşma kişisel değil, yapısaldır.
Sınavda

Nasıl sorulurÜç şekil verilip hangisinin gelişmiş ülkeye ait olduğu ya da bir ülkede orta tabakanın genişlemesinin sonuçları sorulur.

TuzakGelişmiş ülkede “üst tabakanın en geniş” olduğunu düşünmektir; en geniş olan orta tabakadır. İkinci tuzak, gelişmiş toplumlarda tabakalaşmanın “ortadan kalktığını” söyleyen şıktır; tabakalaşma her toplumda vardır, yalnız biçimi değişir.

▭Boşluk doldurma

Gelişmiş ülkelerde en geniş tabaka tabaka olduğu için tabakalaşma biçimindedir. Az gelişmiş ülkelerde ise nüfusun çoğu tabakada toplanır.

ortabaklavaaltüstsilindir

?Soru çöz

Bir ülkede zorunlu eğitimin yaygınlaşması, sanayi ve hizmet sektörünün büyümesi ve gelirin daha dengeli dağılması sonucu tabakalaşma yapısında bir değişme gözlenmiştir.
Bu değişmenin en olası sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eğitim, sanayi ve dengeli gelir dağılımı orta tabakayı büyütür; piramit baklavaya yaklaşır. A tabakalaşma her toplumda vardır, yalnız biçimi değişir; C alt tabakanın en geniş olması az gelişmişliğin özelliğidir; D eğitim tabakalar arası geçişi kolaylaştırır, kapatmaz.
YAPI · TABAKALAŞMA SİSTEMLERİ

Kast, zümre, sınıf ve Atatürk'ün halkçılık anlayışı

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZiya Gökalp, Sabahattin Bey ve Hilmi Ziya Ülken'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sosyoloji, Osmanlı'nın son döneminde “devlet nasıl kurtarılır?” sorusuyla doğdu. Ziya Gökalp, Durkheim'dan etkilenerek hars-medeniyet ayrımını ve “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünü geliştirdi. Sabahattin Bey, Le Play'den etkilenerek teşebbüs-i şahsî ve adem-i merkeziyeti savundu. Hilmi Ziya Ülken, Türk düşünce ve sosyoloji tarihini sistemli biçimde inceledi.

Türk sosyologları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kast, zümre ve sınıf tabakalaşma sistemleri arasındaki farklar nelerdir, Atatürk'ün halkçılık anlayışı nedir?

Kısa cevap: Tabakalar arası geçişin derecesine göre üç sistem vardır. Kapalı tabakalaşma kast sistemidir: konum doğuştan belirlenir, geçiş yoktur (Hindistan). Yarı kapalı tabakalaşma zümredir: geçiş çok sınırlıdır (Orta Çağ Avrupa'sında soylular, din adamları, köylüler). Açık tabakalaşma sınıftır: konum ekonomik temellidir, geçiş serbesttir. Atatürk'ün halkçılık ilkesi hiçbir sınıfa ayrıcalık tanımaz.

Bir toplumda doğduğun aile senin mesleğini, eşini ve oturacağın mahalleyi ömür boyu belirler; başka bir toplumda bunların hepsini değiştirebilirsin.

Tabakalaşma sistemlerini birbirinden ayıran asıl soru şudur: Birey doğduğu tabakadan başka bir tabakaya geçebilir mi? Bu geçişe toplumsal hareketlilik denir ve bir sonraki konuda ayrıntısıyla göreceğiz. Geçişin hiç olmadığı, sınırlı olduğu ve serbest olduğu üç sistem vardır.

Tabakalaşma sistemleri: hareketliliğe göre
Kast (kapalı)Zümre (yarı kapalı)Sınıf (açık)
Konumu belirleyenDoğum; dinî inançla meşrulaştırılırDoğum ve hukuken tanımlanmış ayrıcalıklarEkonomik durum, meslek, eğitim
GeçişYok denecek kadar azÇok sınırlı ve denetimli (kilise, ordu, hükümdarın unvan vermesi)Serbest; yasal engel yok
EvlilikYalnız kendi kastındanÇoğunlukla kendi zümresindenSerbest
ÖrnekGeleneksel Hindistan; köleci toplumlarOrta Çağ Avrupa'sı: soylular, din adamları, köylüler; lonca teşkilatıModern sanayi toplumları

Kast sisteminde meslek babadan oğula geçer ve kastlar arası evlilik yasaktır; bu yüzden birey bütün hayatını doğduğu kastta geçirir. Zümre sisteminde soyluların ve din adamlarının ayrıcalıkları yasayla korunur; bir köylünün yükselmesi ancak din adamı olması ya da savaşta gösterdiği başarı gibi istisnai yollarla mümkündür. Sınıf sisteminde ise konum büyük ölçüde ekonomik durumla belirlenir; eğitim ve çalışmayla değiştirilebilir. Ama açık sistem de tam eşitlik demek değildir: varlıklı ailenin çocuğu iyi okullara daha kolay ulaşır.

Atatürk'ün halkçılık, milliyetçilik ve millî birlik anlayışı

Atatürk, Cumhuriyet toplumunu ayrıcalıklı zümrelere ya da birbiriyle çatışan sınıflara bölünmüş bir yapı olarak görmedi. Halkçılık ilkesine göre egemenlik millete aittir, herkes kanun önünde eşittir ve hiçbir kişiye, aileye ya da sınıfa ayrıcalık tanınmaz. Atatürk'e göre Türk milleti birbiriyle çatışan sınıflardan değil, birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşur; çiftçi, işçi, esnaf, memur ve sanayici birbirini tamamlar. Bu dayanışmacı görüş, Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz Gökalp'in solidarizmine yakındır. Milliyetçilik ilkesi ise ırka değil ortak kültür ve birlikte yaşama iradesine dayanır, birleştirici ve bütünleştiricidir; başka milletlere saygılıdır. Bu iki ilke birlikte millî birlik ve beraberliği güçlendirir: ayrıcalık yoksa ayrışma da azalır.

Akılda kalsın: Kast = kilit (geçiş yok), zümre = zor kapı (sınırlı geçiş), sınıf = serbest kapı (açık). Kast doğumla ve dinle, zümre doğumla ve hukukla, sınıf ekonomiyle belirlenir. Halkçılık: sınıf ayrıcalığı yok, meslek grupları dayanışması var.
Sınavda

Nasıl sorulurBir toplumun özellikleri sayılır (meslek babadan oğula geçer, kendi grubu dışında evlenilmez) ve hangi tabakalaşma sistemi olduğu sorulur.

TuzakKast ile zümreyi karıştırmaktır: zümrede istisnai de olsa geçiş vardır, kastta yoktur. Atatürk sorularında tuzak, halkçılığı “sınıf mücadelesi” ya da “bir sınıfın iktidarı” olarak sunan şıktır; halkçılık sınıf ayrıcalığını ve sınıf çatışmasını reddeder.

⇄Bilgi eşleştirme özellik – sistem

?Soru çöz

Atatürk'e göre Türk milleti birbiriyle çatışan sınıflardan değil, birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşur.
Bu görüş aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Meslek gruplarının birbirini tamamladığı ve hiçbir sınıfın ayrıcalıklı olmadığı toplum, halkçılığın dayanışmacı anlayışıdır. A kast doğuştan ayrıcalık ve geçişsizliktir, halkçılığın tersidir; B sınıf çatışmasını tarihin motoru sayan Marx'tır, Atatürk bu görüşü reddeder; D zümre ayrıcalığı kanun önünde eşitlikle çelişir.
SÜREÇ · HAREKETLİLİK

Toplumsal hareketlilik: yatay ve dikey yer değiştirme, nedenleri ve sonuçları

MEB Sosyoloji · Toplumsal Yapı · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal statü ile sosyal saygınlık arasındaki fark nedir, hak ve görev dengesi neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statü kişinin toplumdaki konumudur; saygınlık (prestij) ise toplumun o kişiye gösterdiği değer ve itibardır. Aynı statüdeki iki kişinin saygınlığı, rollerini nasıl yerine getirdiklerine, ahlaklarına ve topluma katkılarına göre farklı olabilir. Her statü hem hak hem görev getirir; birey, grup, kuruluş ve toplum arasında hak ile görev denk olduğunda sağlıklı bir etkileşim kurulur.

Saygınlık, hak ve görev

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal hareketlilik nedir, yatay ve dikey hareketlilik arasındaki fark ve hareketliliğin nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Toplumsal hareketlilik, bireyin ya da grubun toplumsal konumunun değişmesidir. Tabaka değişmeden iş, yer ya da rol değişirse yatay; birey üst ya da alt tabakaya geçerse dikey hareketlilik olur. Eğitim, göç, ekonomik gelişme, evlilik ve siyasi değişmeler başlıca nedenlerdir. Her hareketlilik olumlu sonuç doğurmaz; iflas, beyin göçü ve plansız kentleşme olumsuz örneklerdir.

Köyde çobanlık yapan bir babanın kızı mühendis olur; aynı ailenin oğlu ise İzmir'deki fabrikadan Bursa'daki başka bir fabrikaya geçer.

Bir kişi ya da grup toplumsal merdivende basamak değiştirdiğinde, hatta aynı basamakta yer değiştirdiğinde toplumsal hareketlilik yaşanır. Hareketlilik, bir tabakalaşma sisteminin ne kadar açık olduğunun da göstergesidir: kast sisteminde neredeyse hiç görülmez, sınıf sisteminde yaygındır. Hareketliliğin yönüne göre iki temel türü vardır.

Okun yönüne bak: tabaka çizgisini aşıyorsa dikey, aynı bandın içinde kalıyorsa yatay hareketliliktir.Görsel: Sınav Defteri
Hareketlilik türleri
TürNe değişir?Örnek
YatayTabaka aynı kalır; iş, yer ya da rol değişirBir hemşirenin başka bir hastaneye geçmesi; aynı gelir düzeyinde başka kente göç
Dikey (yukarı)Üst tabakaya geçilirOkuyarak avukat olan çiftçi çocuğu
Dikey (aşağı)Alt tabakaya düşülürİflas eden işletme sahibi, işini kaybedip yoksullaşan çalışan

Neden olur, her zaman iyi midir?

Hareketliliğin başlıca nedenleri eğitim (en güçlü yukarı hareketlilik aracı), göç, ekonomik gelişme ve sanayileşme (yeni meslekler açar), evlilik, savaş, afet ve ekonomik kriz ile siyasi değişmelerdir. Ancak her hareketlilik olumlu sonuç doğurmaz. Ekonomik kriz birçok aileyi aşağı yönlü hareketliliğe iter. Kırdan kente hızlı göç gecekondulaşmaya, işsizliğe ve uyum sorunlarına yol açabilir. Nitelikli gençlerin yurt dışına gitmesi (beyin göçü) onlar için yukarı hareketlilik olsa da ülkenin insan kaynağını azaltır.

Akılda kalsın: Yatay = aynı kat, başka oda. Dikey = asansör (yukarı ya da aşağı). Coğrafi göç tek başına tabakayı değiştirmiyorsa yataydır. En güçlü yukarı hareketlilik aracı eğitim; hareketlilik arttıkça sistem açıklaşır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin meslek ya da yer değişikliği anlatılır ve hareketliliğin türü sorulur.

TuzakHer yer değiştirmeyi dikey hareketlilik sanmaktır: tayin, aynı unvanla başka şehirde çalışma, aynı gelir düzeyinde iş değişikliği yataydır. İkinci tuzak, “toplumsal hareketlilik her zaman olumlu sonuç verir” öncülüdür; beyin göçü, plansız kentleşme ve aşağı yönlü hareketlilik karşı örnektir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – hareketlilik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi yatay hareketliliğe örnektir?

✓ A. Öğretmenin yeri değişmiş ama mesleği, geliri ve tabakası aynı kalmıştır; bu yatay hareketliliktir. B tarım işçisinin büyük üretici olması üst tabakaya geçiştir, yukarı dikey; C müdürün asgari ücretli işe geçmesi aşağı dikeydir; D eğitimle profesör olmak yukarı dikey hareketliliktir.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Yazar, profesör ve iki çocuk annesi olan Leyla Hanım'ın adı her yerde “ünlü romancı” diye anılmakta; katıldığı veli toplantılarında, üniversitedeki derslerinde bile öncelikle romancılığıyla tanınmaktadır.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kişinin birçok statüsü arasında onu her ortamda tanımlayan statü romancılıktır; bu anahtar statünün rolü anahtar roldür. B rollerin çeliştiği bir ikilem anlatılmıyor; C romancılık emekle edinilmiş, kazanılmış bir statüdür; D rollerin birbirini desteklediği bir durum değil, birinin öne çıkması anlatılıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Statü, rol, rol çatışması

?Soru 2

Bir sosyolog, kırk farklı mahallede yaptığı incelemelerde komşuluk ilişkilerinin zayıf olduğu yerlerde yaşlıların daha yalnız kaldığını görmüş ve “komşuluk bağı zayıfladıkça yaşlıların yalnızlığı artar” sonucuna ulaşmıştır.
Sosyoloğun kullandığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kırk ayrı gözlemden genel bir yargıya ulaşılmış; yön özelden genele, yani tümevarım. B genel bir ilkeden tek duruma inerdi, burada ilke en sonda çıkıyor; C iki benzer durum arasında aktarım olurdu, karşılaştırılan iki durum yok; D bir akıl yürütme yöntemi değil, tek nedenle açıklama eğilimidir.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Yöntemler: tümevarım, tümdengelim, analoji

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi bir sosyal grup örneği değildir?

✓ A. Vapurdaki yolcular yalnızca aynı yerde bulunur; ortak amaç, etkileşim ve “biz” duygusu taşımadıkları için grup değil, rastlantısal bir topluluktur. B ortak amaçlı resmî olmayan bir gruptur; C çıkar etrafında örgütlenmiş ikincil gruptur; D yüz yüze ilişkili birincil gruptur.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Toplum, grup, kurum, kuruluş

?Soru 4

Bir düşünüre göre geleneksel köy toplumunda insanlar aynı işleri yapıp aynı inançları paylaştıkları için birbirine bağlıdır. Sanayi kentinde ise herkes farklı bir iş yapar ve bu farklılık insanları birbirine muhtaç kılarak yeni bir bağ kurar.
Bu görüş aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Benzerliğe dayanan bağ mekanik, iş bölümünün doğurduğu karşılıklı bağımlılık organik dayanışmadır (Durkheim). A Marx'ın ekonomi–kültür ilişkisidir; C İbn Haldun'un göçebe–yerleşik hayat ayrımıdır, dayanışmanın kaynağını değil yaşam biçimini anlatır; D Comte'un düşünce aşamalarıdır.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Kurucu sosyologlar

?Soru 5

Bir köyde selde mahsur kalan aileyi kurtarmak için kimsenin cesaret edemediği bir anda azgın suya giren genç, hem köylülerin hem de devletin ödülüne layık görülmüştür.
Gencin davranışı aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?

✓ B. Genç, toplumun herkesten beklediğinin üstüne çıkmış, normları iyi yönde aşmıştır; bu olumlu sapmadır. A olumsuz sapma normların gerisinde kalan, onaylanmayan davranıştır; C iki statünün rolleri arasında bir çelişki yok; D genç ödüllendiriliyor, olumsuz değil olumlu yaptırım söz konusu.Kaynak: Birey ve toplum · Toplumsal kontrol ve sapma

?Soru 6

Aynı ilçede görev yapan iki muhtardan biri köylülerin sorunlarıyla bizzat ilgilendiği, kimseyi kayırmadığı için herkesin danıştığı bir kişi olmuştur. Öteki ise yalnız resmî işleri yapmakla yetindiği için köylülerin gözünde aynı itibarı görmemektedir.
Bu parça aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. İki muhtarın statüsü aynı, toplumun onlara gösterdiği itibar farklı; bu statü–saygınlık ayrımıdır. A rol, statüden beklenen ortak davranıştır ve ikisi için aynıdır, farklı olan rolün yerine getiriliş biçimidir; B muhtarlık seçimle kazanılır, verilmiş statü konusu yok; D anahtar rolle ilgili bir bilgi verilmiyor.Kaynak: Birey ve toplum · Saygınlık, hak ve görev

?Soru 7

Aşağıdakilerden hangisi sosyalleşmenin bir sonucu değildir?

✓ B. Göz rengi kalıtımla, biyolojik olarak gelir; sosyalleşme ise öğrenmeye dayanır. A değerlerin içselleştirilmesi sosyalleşmenin özüdür; C ortak kuralları öğrenmenin sağladığı öngörülebilirliktir; D sosyalleşmenin bireye kazandırdığı kimliktir.Kaynak: Birey ve toplum · Sosyalleşme ve unsurları

?Soru 8

Altmış yaşındaki Selma Hanım, torunlarıyla görüntülü konuşabilmek için akıllı telefon kullanmayı öğrenmiş, mahallesindeki emekliler derneğine katılarak yeni arkadaşlıklar kurmuştur.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

✓ D. İleri yaşta yeni beceri ve yeni ilişkiler öğrenmek sosyalleşmenin ömür boyu sürdüğünü gösterir. A dernek bir unsur olarak geçiyor ama “en etkili” olduğu söylenmiyor, ilk ve en güçlü etki ailedendir; B sosyalleşme öğrenmeyle olur, kalıtımla değil; C parça tersini, yeni ilişkiler kurulduğunu anlatıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Hayat boyu sosyalleşme

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin 19. yüzyılda bağımsız bir bilim hâline gelmesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Küresel iletişim ağları 20. yüzyılın sonunda yaygınlaşan bir küreselleşme olgusudur; 19. yüzyıldaki doğuşu hazırlayamaz. A Sanayi Devrimi'nin getirdiği kentleşmedir; B Aydınlanma ve bilimsel gelişmelerin etkisidir; C Fransız İhtilali'nin yarattığı otorite krizidir; üçü de doğuşun nedenidir.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Sosyolojinin doğuşu

?Soru 10

Bir düşünüre göre Osmanlı toplumunun geri kalmasının nedeni, bireyin her işini devletten beklediği ve kendi gücüne güvenmediği toplumsal yapıdır. Kurtuluş, bireyin girişimci olarak yetiştirilmesi ve yönetimin merkezden yerele doğru dağıtılmasıyla mümkündür.
Bu görüşler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Bireysel girişim (teşebbüs-i şahsî) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) Sabahattin Bey'in reçetesidir. A Gökalp toplumu ve devleti öne alır, merkeziyetçi reformları savunur; B Turhan Batılılaşmanın taklitle değil bilimle olması gerektiğini anlatır; D İbn Haldun devletlerin yükselişini asabiyetle açıklar, Osmanlı'yı incelemez.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Türk sosyologları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →