Birey ve toplum: sosyalleşme, statü ve rol, norm, kontrol ve sapma

Bir insanın toplumun üyesi hâline nasıl geldiğini, statü ile rolün, değer ile normun, kontrol ile sapmanın nasıl birbirine bağlandığını karşılaştırma tablolarıyla öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · SOSYALLEŞME

Sosyalleşme: insanın toplumun üyesi hâline gelmesi ve unsurları

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplum, sosyal grup, kurum ve kuruluş nedir, kurum ile kuruluş arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplum, belli bir toprakta yaşayan, ortak kültürü paylaşan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu bütündür. Sosyal grup, ortak amaç ve etkileşimle bir araya gelen en az iki kişidir. Kurum toplumun temel bir ihtiyacını karşılayan kalıplaşmış kurallar bütünüdür (eğitim); kuruluş ise o kurumun binası, personeli ve bütçesi olan somut örgütüdür (bir lise).

Toplum, grup, kurum, kuruluş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyalleşme nedir, sosyalleşmeyi etkileyen unsurlar nelerdir?

Kısa cevap: Sosyalleşme (toplumsallaşma), bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, değerlerini, normlarını ve davranış kalıplarını öğrenip benimseyerek toplumun bir üyesi hâline gelmesidir. Bu süreci etkileyen başlıca unsurlar aile, okul, arkadaş grubu ve medyadır. İlk ve en güçlü etki ailedendir; okul ve arkadaşlar çocuğu aile dışındaki kurallarla tanıştırır.

Yeni doğan bir bebek ağlamayı bilir ama “teşekkür ederim” demeyi, sırasını beklemeyi, bayramda büyüklerin elini öpmeyi bilmez.

İnsan biyolojik olarak doğar, toplumsal olarak yetiştirilir. Dili, selamlaşmayı, neyin ayıp neyin doğru sayıldığını, bir kadın, erkek, öğrenci ya da komşu olarak nasıl davranacağını başkalarından öğrenir. Bu öğrenme sürecine sosyalleşme (toplumsallaşma) denir. Sosyalleşme yalnız kural ezberlemek değildir: birey bu kuralları zamanla içselleştirir, yani dışarıdan zorlanmadan doğru bulduğu için uygular. Böylece hem toplumun üyesi olur hem de kendi kimliğini ve kişiliğini kazanır.

Birey en yakın halkadan başlayarak toplumun geniş çemberine doğru sosyalleşir.Görsel: Sınav Defteri

Sosyalleşmenin unsurları

Aile sosyalleşmenin ilk ve en etkili unsurudur; Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz birincil grubun en tipik örneğidir. Çocuk dili, sevgiyi, güveni ve temel değerleri burada öğrenir. Okul, çocuğu aileden farklı, herkese eşit uygulanan yazılı kurallarla tanıştırır; bilgiyle birlikte disiplini, sorumluluğu ve millî kültürü aktarır. Arkadaş (akran) grubu, özellikle ergenlikte etkisi artan, eşitler arasında kurulan ilişkilerle iş birliğini ve rekabeti öğretir. Medya (televizyon, internet, sosyal medya) giderek daha güçlü bir unsurdur: yaşam tarzlarını, modayı, tüketim alışkanlıklarını ve örnek alınan kişileri herkese aynı anda ulaştırır.

Sosyalleşme toplumsal ilişkileri nasıl etkiler?

Aynı dili ve kuralları öğrenmiş insanlar birbirinin davranışını önceden kestirebilir: selam verilince karşılık geleceğini, kırmızı ışıkta durulacağını bilir. Bu öngörülebilirlik güveni ve iş birliğini mümkün kılar, toplumsal bütünleşmeyi güçlendirir. Sosyalleşme eksik ya da sağlıksız kalırsa birey toplumsal ilişkilerde uyumsuzluk yaşar, kurallara uymakta zorlanır.

Akılda kalsın: Sosyalleşme öğrenme + içselleştirmedir. Unsurları yakından uzağa diz: aile → okul ve arkadaş → medya ve iş çevresi. Aile en önce ve en derin etkiler; medya en geniş kitleye aynı anda ulaşır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çocuğun ya da gencin bir davranışı nereden öğrendiği anlatılır: “Parçada sosyalleşmenin hangi unsurunun etkisi vurgulanmaktadır?” Ailede öğrenilen değer, okulda öğrenilen kural, arkadaşlardan kapılan alışkanlık, dizilerden benimsenen yaşam tarzı ayrı ayrı sorulabilir.

TuzakSosyalleşmeyi “yalnız çocuklukta biten” ya da “doğuştan gelen” bir süreç gibi sunan şıktır; sosyalleşme öğrenmeye dayanır ve ömür boyu sürer.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – unsur

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sosyalleşmenin bir sonucu değildir?

✓ B. Göz rengi kalıtımla, biyolojik olarak gelir; sosyalleşme ise öğrenmeye dayanır. A değerlerin içselleştirilmesi sosyalleşmenin özüdür; C ortak kuralları öğrenmenin sağladığı öngörülebilirliktir; D sosyalleşmenin bireye kazandırdığı kimliktir.
SÜREÇ · SOSYALLEŞME

Hayat boyu sosyalleşme: çocukluktan yaşlılığa yeni roller

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyoloji neden 19. yüzyılda bağımsız bir bilim olarak ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyoloji 19. yüzyılda Avrupa'da bağımsız bir bilim oldu. Sanayi Devrimi kentleşme, işçi sınıfı ve yoksulluk gibi yeni sorunlar yarattı; Fransız İhtilali eski düzeni sarstı; Aydınlanma ve bilimsel gelişmeler toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği fikrini doğurdu. Toplumu düşünenler İbn Haldun'a kadar uzansa da adı Auguste Comte koydu.

Sosyolojinin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sosyalleşme neden hayat boyu süren bir süreçtir, hangi dönemlerden oluşur?

Kısa cevap: Sosyalleşme çocuklukta başlar ama hiç bitmez; gençlik, yetişkinlik ve yaşlılıkta her yeni statüyle yeni roller öğrenilir. Kişiliğin ve temel değerlerin biçimlendiği çocukluk ve gençlik en önemli dönemlerdir. Birey toplumun insani, ahlaki, millî, manevi ve demokratik değerlerini içselleştirdiğinde sosyalleşme daha sağlıklı olur.

Emekli olan bir öğretmen ilk sabah erkenden uyanır ve gidecek bir okulu olmadığını fark eder; artık yeni bir rol öğrenmesi gerekir.

Sosyalleşme bir okul gibi mezun olunan bir süreç değildir. İnsan her yaşta yeni bir statüye geçer: öğrenci olur, çalışan olur, eş ve anne-baba olur, emekli ve dede-nine olur. Her yeni statü yeni davranışlar, yeni beklentiler ve yeni ilişkiler demektir. Bu yüzden sosyalleşme hayat boyu sürer. Değişen toplum da yeni öğrenmeler ister: dijital teknolojiyi öğrenen yaşlılar da sosyalleşmektedir.

Hayat dönemlerine göre sosyalleşme
DönemÖne çıkan unsurNe öğrenilir?
ÇocuklukAile, oyun arkadaşları, okul öncesiDil, temel değerler, iyi-kötü ayrımı, kişiliğin temeli
GençlikOkul, arkadaş grubu, medyaKimlik arayışı, toplumsal kurallar, meslek ve gelecek tercihi
Yetişkinlikİş çevresi, kendi kurduğu aileÇalışan, eş, anne-baba, vatandaş rolleri
YaşlılıkAile, akraba, yakın çevreEmeklilik, büyük ebeveynlik, kayıplara ve yeni yaşama uyum

Neden çocukluk ve gençlik daha önemli?

Çocuklukta öğrenilen dil, değerler ve alışkanlıklar kişiliğin temelini oluşturur; sonradan değiştirmek zordur. Gençlik ise kimliğin şekillendiği, arkadaş grubunun ve medyanın etkisinin en çok arttığı dönemdir. Bu iki dönemde birey toplumun insani, ahlaki, millî, manevi ve demokratik değerlerini içselleştirirse hem kendisi daha dengeli bir kişilik geliştirir hem de toplumla sağlıklı ilişkiler kurar. Dışarıdan zorlamayla uyulan kural, denetim kalkınca terk edilebilir; içselleştirilen değer ise kişinin kendi pusulası olur.

Akılda kalsın: Yeni statü = yeni rol = yeni sosyalleşme. Sosyalleşme ömür boyu sürer, en kritik dönemler çocukluk ve gençliktir. Sağlıklı sosyalleşmenin anahtarı değerlerin zorla değil içselleştirilerek benimsenmesidir.
Sınavda

Nasıl sorulurEmekli olan, yurt dışına göç eden, ilk kez anne-baba olan birinin yaşadıkları anlatılır ve parçanın “sosyalleşmenin hayat boyu sürdüğü” düşüncesini desteklediği sorulur.

Tuzak“sosyalleşme ergenlikle tamamlanır” ya da “yetişkinler yeni rol öğrenmez” yargısıdır. Yaşlıların teknoloji öğrenmesi gibi örnekler de sosyalleşmedir.

↕Sıralama hayat dönemine göre diz

  1. İş yerinde meslek rolünü öğrenmek
  2. Aile içinde ana dili ve temel değerleri öğrenmek
  3. Emekli olup torunlarıyla yeni bir rol üstlenmek
  4. Arkadaş grubu içinde kimliğini aramak

?Soru çöz

Altmış yaşındaki Selma Hanım, torunlarıyla görüntülü konuşabilmek için akıllı telefon kullanmayı öğrenmiş, mahallesindeki emekliler derneğine katılarak yeni arkadaşlıklar kurmuştur.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

✓ D. İleri yaşta yeni beceri ve yeni ilişkiler öğrenmek sosyalleşmenin ömür boyu sürdüğünü gösterir. A dernek bir unsur olarak geçiyor ama “en etkili” olduğu söylenmiyor, ilk ve en güçlü etki ailedendir; B sosyalleşme öğrenmeyle olur, kalıtımla değil; C parça tersini, yeni ilişkiler kurulduğunu anlatıyor.
KAVRAM · STATÜ VE ROL

Statü ve rol: verilmiş-kazanılmış statü, rol çatışması ve rol pekişmesi

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyoloji nedir, toplumsal olay ile toplumsal olgu arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyoloji, toplumsal olay ve olguları bilimsel yöntemle inceleyen bilimdir. Toplumsal olay belli bir zamanda ve yerde bir kez yaşanan somut durumdur (bir düğün); toplumsal olgu ise tekrarlanan, süreklilik gösteren ve genelleşen durumdur (evlilik). Sosyoloji olguları tek bir nedene indirgemeden, birçok etkenle birlikte, bütüncü bir bakışla açıklamaya çalışır.

Sosyoloji nedir? Olay ve olgu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Statü ve rol nedir, verilmiş ve kazanılmış statü, rol çatışması ve rol pekişmesi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Statü bireyin toplum içindeki konumu, rol ise o statüden beklenen davranışlardır. Doğuştan gelen statü verilmiş (cinsiyet, yaş, soy), emekle elde edilen kazanılmış statüdür (öğretmen, doktor). Birinin statüleri içinde onu en çok tanımlayana anahtar rol denir. İki statünün rolleri çelişirse rol çatışması, birbirini desteklerse rol pekişmesi yaşanır.

Aynı kadın sabah hastanede doktor, öğlen veli toplantısında anne, akşam apartman toplantısında yönetici olabilir.

Her insan toplumsal ilişkiler ağında bir yerde durur; bu yere toplumsal konum denir. Toplumun bu konuma tanıdığı hak ve yükümlülüklerle birlikte belirlenen yere statü denir: anne, öğrenci, hâkim, müdür. Her statü bir davranış beklentisi taşır: öğrenciden derse hazırlıklı gelmesi, hâkimden tarafsız olması beklenir. Statünün gerektirdiği bu davranışlara rol denir. Statü bir sahnedeki yer, rol o yerde oynanan oyun gibidir: statü çerçeveyi verir, rol çerçevenin içini doldurur. Bir insanın aynı anda birçok statüsü ve her statünün ayrı rolleri vardır.

Statüyü ne belirler?

Statünün ölçütleri yaş, cinsiyet, soy ve akrabalık, eğitim, meslek, gelir ve servet, siyasal güçtir. Bunlardan bir kısmını seçemeyiz. Doğuştan gelen ya da kendiliğinden edinilen statüye verilmiş statü denir: kadın ya da erkek olmak, bir ailenin büyük çocuğu olmak, yaşlı olmak. Bireyin çabası, eğitimi ve yeteneğiyle elde ettiği statüye kazanılmış statü denir: avukat, milletvekili, şampiyon olmak. Geleneksel toplumlarda verilmiş statüler, modern toplumlarda kazanılmış statüler daha belirleyicidir.

Aynı iki statü bir gün çatışır, başka bir gün birbirini pekiştirir; belirleyici olan rollerin o anki ilişkisidir.Görsel: Sınav Defteri

Anahtar rol, rol çatışması, rol pekişmesi

Bir insanın statüleri eşit ağırlıkta değildir. Toplumun onu en çok tanıdığı, öteki statülerini de etkileyen statüye anahtar statü, bu statünün rolüne anahtar rol denir; modern toplumda bu çoğu zaman meslektir (“Ayşe Hanım doktor”). Bireyin farklı statülerinin rolleri aynı anda yerine getirilemiyor ya da birbiriyle çelişiyorsa rol çatışması yaşanır: nöbetçi doktor anne, çocuğunun okul gösterisine gidemez. Tersine, bir statünün rolü başka bir statünün rolünü kolaylaştırıp güçlendiriyorsa rol pekişmesi olur: matematik öğretmeni olan baba, çocuğuna ders çalıştırırken iki rolünü birbirine destek yapar.

Karıştırılan statü ve rol kavramları
KavramNe demek?Örnek
Verilmiş statüDoğuştan ya da kendiliğinden gelenKız kardeş olmak, yaşlı olmak
Kazanılmış statüEmek, eğitim, yetenekle elde edilenMühendis, belediye başkanı olmak
Anahtar rolKişiyi en çok tanımlayan statünün rolüÖğretmenlik mesleğiyle tanınmak
Rol çatışmasıİki rol çelişir, biri ötekini engellerHâkimin yakın akrabasının davasına bakması
Rol pekişmesiİki rol birbirini destekler, güçlendirirPsikolog olan annenin ergen çocuğunu daha iyi anlaması
Akılda kalsın: Statü = yer, rol = davranış. “Doğdun mu, oldun mu?”: doğduysan verilmiş, çalışıp olduysan kazanılmış. İki rol çekişiyorsa çatışma, el ele veriyorsa pekişme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kişinin yaşadığı ikilem ya da kolaylık anlatılır: “Bu durum hangi kavramla açıklanır?” Tuzak, rol çatışması ile rol pekişmesini örnekteki statülere bakarak seçmektir; aynı iki statü (doktor-anne) bir parçada çatışma, başka parçada pekişme olabilir, sonuca bakılır: engelliyorsa çatışma, kolaylaştırıyorsa pekişme.

Tuzakİkinci tuzak, “anne olmak”ı verilmiş statü sanmaktır; anne olmak doğuştan gelmez, sonradan edinilir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – kavram

?Soru çöz

Yazar, profesör ve iki çocuk annesi olan Leyla Hanım'ın adı her yerde “ünlü romancı” diye anılmakta; katıldığı veli toplantılarında, üniversitedeki derslerinde bile öncelikle romancılığıyla tanınmaktadır.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kişinin birçok statüsü arasında onu her ortamda tanımlayan statü romancılıktır; bu anahtar statünün rolü anahtar roldür. B rollerin çeliştiği bir ikilem anlatılmıyor; C romancılık emekle edinilmiş, kazanılmış bir statüdür; D rollerin birbirini desteklediği bir durum değil, birinin öne çıkması anlatılıyor.
KAVRAM · SAYGINLIK

Statü ile saygınlık farkı ve hak-görev dengesi

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Sosyal statü ile sosyal saygınlık arasındaki fark nedir, hak ve görev dengesi neden önemlidir?

Kısa cevap: Statü kişinin toplumdaki konumudur; saygınlık (prestij) ise toplumun o kişiye gösterdiği değer ve itibardır. Aynı statüdeki iki kişinin saygınlığı, rollerini nasıl yerine getirdiklerine, ahlaklarına ve topluma katkılarına göre farklı olabilir. Her statü hem hak hem görev getirir; birey, grup, kuruluş ve toplum arasında hak ile görev denk olduğunda sağlıklı bir etkileşim kurulur.

Aynı mahallede iki bakkal var; birinin önünde kuyruk olur, ötekine kimse uğramaz.

İki bakkalın statüsü aynıdır: ikisi de esnaftır. Ama mahalleli birine güvenir, ötekine güvenmez; çünkü biri terazisi doğru, sözüne sadık, veresiye defterinde dürüsttür. Toplumun bir kişiye gösterdiği bu değer, itibar ve hürmete sosyal saygınlık (prestij) denir. Statü toplumdaki yerdir, saygınlık o yerin nasıl doldurulduğuna verilen nottur. Bu yüzden statüler aynı olsa da saygınlıklar farklı olabilir.

Saygınlık neden farklılaşır?

Saygınlığı belirleyen etkenler şunlardır: rolün ne kadar iyi yerine getirildiği (işini özenle yapan öğretmen), kişinin ahlakı ve dürüstlüğü, topluma katkısı (gönüllü çalışmalar, yardımseverlik), bilgi ve deneyimi. Saygınlık ayrıca topluma ve zamana göre değişir: bir toplumda çok saygın sayılan bir meslek başka bir toplumda daha az itibar görebilir. Statü çoğu zaman bir belgeyle ya da unvanla kazanılır; saygınlık ise başkalarının gözünde zamanla kazanılır ve kaybedilebilir.

Statü ve saygınlık
StatüSaygınlık (prestij)
Nedir?Toplumdaki konumTopluma göre o kişinin değeri, itibarı
Nasıl elde edilir?Doğuştan ya da unvan, atama, diploma ileRolü iyi yerine getirme, ahlak, katkı ile
Aynı unvandaAynıdır (iki hâkim)Farklı olabilir (biri daha adil bilinir)
Kaybedilir mi?Görevden ayrılınca ya da yasal yollaToplumun güveni sarsılınca

Hak ve görev dengesi

Her statü bir hak (talep edilebilen şey) ve bir görev (yerine getirilmesi beklenen şey) taşır. Bu denge yalnız bireyler için değil, toplumdaki bütün sosyal aktörler için geçerlidir: birey, grup, kuruluş ve toplum. İşçinin ücret hakkı varsa işi özenle yapma görevi vardır; şirketin kâr etme hakkı varsa çalışanının güvenliğini sağlama görevi vardır. Taraflardan biri yalnız hakkını isteyip görevini yapmazsa güven sarsılır, çatışma büyür. Hak ve görevlerin denk olması sağlıklı etkileşimin şartıdır.

Sosyal aktörlerin hak ve görevleri (örnek)
Sosyal aktörHakGörev
Birey (öğrenci)Eğitim almakOkul kurallarına uymak, derse hazırlanmak
Grup (dernek)Örgütlenmek, görüş bildirmekTüzüğüne ve yasalara uygun çalışmak
Kuruluş (hastane)Hizmet karşılığı gelir elde etmekHastaya nitelikli ve eşit hizmet vermek
Toplum (devlet)Vergi toplamak, düzeni korumakVatandaşın can güvenliğini, temel haklarını korumak
Akılda kalsın: Statü unvandır, saygınlık itibardır. Unvan kâğıtla, itibar davranışla kazanılır. Hak ile görev bir terazinin iki kefesidir: biri ağır basarsa ilişki bozulur.
Sınavda

Nasıl sorulurAynı meslekten iki kişinin topluma farklı görünmesi anlatılır ve “bu durum hangi kavramla açıklanır?” diye sorulur; cevap saygınlıktır.

TuzakBu farkı “farklı statü” ya da “rol çatışması” diye yorumlayan şıktır; statü aynıdır, fark rolün yerine getirilişindedir. Hak-görev sorularında bir tarafın yalnız hak talep ettiği örnek verilir; doğru yorum dengenin bozulduğudur.

▭Boşluk doldurma

Aynı hastanede çalışan iki uzman hekimin aynı olduğu hâlde hastalar birine daha çok güvenir; bu, ikisinin farklı olduğunu gösterir. Sağlıklı toplumsal etkileşim için her statünün getirdiği hak ile birbirine denk olmalıdır.

statüsüsaygınlığınıngörevrolününsapma

?Soru çöz

Aynı ilçede görev yapan iki muhtardan biri köylülerin sorunlarıyla bizzat ilgilendiği, kimseyi kayırmadığı için herkesin danıştığı bir kişi olmuştur. Öteki ise yalnız resmî işleri yapmakla yetindiği için köylülerin gözünde aynı itibarı görmemektedir.
Bu parça aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. İki muhtarın statüsü aynı, toplumun onlara gösterdiği itibar farklı; bu statü–saygınlık ayrımıdır. A rol, statüden beklenen ortak davranıştır ve ikisi için aynıdır, farklı olan rolün yerine getiriliş biçimidir; B muhtarlık seçimle kazanılır, verilmiş statü konusu yok; D anahtar rolle ilgili bir bilgi verilmiyor.
KAVRAM · DEĞER VE NORM

Toplumsal değer ve norm: kök ve dal ilişkisi

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZiya Gökalp, Sabahattin Bey ve Hilmi Ziya Ülken'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sosyoloji, Osmanlı'nın son döneminde “devlet nasıl kurtarılır?” sorusuyla doğdu. Ziya Gökalp, Durkheim'dan etkilenerek hars-medeniyet ayrımını ve “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünü geliştirdi. Sabahattin Bey, Le Play'den etkilenerek teşebbüs-i şahsî ve adem-i merkeziyeti savundu. Hilmi Ziya Ülken, Türk düşünce ve sosyoloji tarihini sistemli biçimde inceledi.

Türk sosyologları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal değer ve toplumsal norm nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?

Kısa cevap: Toplumsal değer, bir toplumun iyi, doğru ve önemli saydığı soyut ölçütlerdir (dürüstlük, adalet, yaşlılara saygı). Toplumsal norm ise bu değerlere dayanarak belli durumlarda nasıl davranılacağını belirleyen somut kurallardır (otobüste yaşlıya yer vermek). Normlar değerlerden doğar; değer “neden”i, norm “nasıl”ı söyler. Normlar yazılı (hukuk) ya da yazısız (gelenek, ahlak) olabilir.

Kimse sana “yaşlılara saygı” diye bir yasa maddesi okumadı; yine de otobüste ayağa kalkarsın.

Toplumsal değer, bir toplumun üyelerinin çoğunun paylaştığı, neyin iyi, doğru, güzel ve arzu edilir olduğuna dair soyut ölçütlerdir: dürüstlük, adalet, misafirperverlik, vatanseverlik, yardımlaşma, büyüklere saygı. Değerler davranışın pusulasıdır ama tek başına ne yapılacağını söylemez. Toplumsal norm ise bu değerlere dayanarak belirli bir durumda nasıl davranılması gerektiğini gösteren somut kurallardır. “Büyüklere saygı” bir değerdir; “bayramda büyüklerin elini öpmek”, “otobüste yer vermek”, “büyük konuşurken sözünü kesmemek” bu değerden doğan normlardır.

Bir değerden birçok norm doğar; normlar yazılı ya da yazısız olabilir.Görsel: Sınav Defteri

Normların türleri

Normlar iki biçimde görülür. Yazılı normlar devletin ya da kuruluşların resmî olarak koyduğu kurallardır: anayasa, kanun, yönetmelik, okul disiplin kuralları. Yazısız normlar toplumun kendiliğinden oluşturduğu kurallardır: örf, âdet, gelenek, görenek, ahlak kuralları, görgü kuralları. Kültürün parçası olan bu yazısız kuralları Toplumsal değişme ve kültür sayfasında ayrıntısıyla ele alacağız. Normlar değerlerden doğduğu için değerler değişince normlar da değişir; tersine, bir değeri olmayan norm uzun süre yaşamaz.

Değer ve normun toplum için önemi

Değerler bir toplumun kimliğini ve ortak hedeflerini belirler; normlar bu hedeflere giden yolu çizer. İkisi birlikte toplumsal hayatı düzenli ve öngörülebilir kılar: herkes kendisinden ve başkasından ne beklendiğini bilir. Ortak değerleri ve bu değerlere dayanan normları olmayan bir toplumda güven zayıflar, bireyler ne yapacağını bilemez.

Akılda kalsın: Değer kök, norm dal. Değer soyut bir sözcüktür (saygı, adalet), norm bir davranış cümlesidir (“…malı, …meli”). Soruda “-malı/-meli” ile biten somut bir kural varsa norm, tek sözcüklük bir ideal varsa değer.
Sınavda

Nasıl sorulurÖrnekler verilir ve “hangisi bir değer değil normdur?” ya da “değer ile norm arasındaki ilişkiyi en iyi hangisi açıklar?” diye sorulur.

Tuzak“misafirperverlik” ile “misafire önce yemek ikram etmek”i aynı kefeye koymaktır: ilki değer, ikincisi normdur. İkinci tuzak, normları yalnız yazılı kanunlar sanmaktır; gelenek ve görgü kuralları da normdur.

⇄Bilgi eşleştirme norm – dayandığı değer

?Soru çöz

I. Vatanseverlik
II. Trafikte yaya geçidinde durmak
III. Cenaze evine yemek götürmek
IV. Adalet
Yukarıdakilerden hangileri toplumsal norma örnektir?

✓ D. Yaya geçidinde durmak yazılı, cenaze evine yemek götürmek yazısız bir normdur; ikisi de somut davranış kuralıdır. A vatanseverliği norm sayar, oysa o soyut bir değerdir; B'deki iki öge de (vatanseverlik, adalet) değerdir; C cenaze evine yemek götürmeyi doğru alır ama adalet bir değerdir, kural değil.
KAVRAM · KONTROL VE SAPMA

Toplumsal kontrol ve sapma: normlara uyan, aşan ve geride kalan

MEB Sosyoloji · Birey ve Toplum · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİbn Haldun, Comte, Durkheim, Marx ve Weber'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İbn Haldun umran ilmi ve asabiyetle sosyolojinin öncüsüdür. Comte sosyolojiye adını verdi ve üç hâl yasasını ileri sürdü. Spencer toplumu organizmaya benzetti. Marx toplumu ekonomi ve sınıf çatışmasıyla, Weber bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamla açıkladı. Durkheim toplumsal olguların bir şey gibi incelenmesini isteyip mekanik ve organik dayanışmayı ayırdı.

Kurucu sosyologlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal kontrol nedir, toplumsal sapma çeşitleri ve nedenleri nelerdir?

Kısa cevap: Toplumsal kontrol, bireylerin normlara uymasını sağlayan ödül ve ceza mekanizmalarıdır; gücünü devlet kurumlarından, sivil toplum kuruluşlarından ya da toplumun kendisinden alır. Toplumsal sapma ise normlara aykırı davranıştır. Toplumun beklentisinin üstüne çıkan davranış olumlu sapma, suç ve bağımlılık gibi normların gerisinde kalan davranış olumsuz sapmadır.

Kırmızı ışıkta duran sürücüyü bazen ceza korkusu, bazen arkadaki kornalar, bazen de yalnızca vicdanı durdurur.

Normlar kendi kendine uygulanmaz; uyulmasını sağlayan bir denetim gerekir. Toplumun bireyleri normlara uymaya yönelten bütün araçlarına toplumsal kontrol denir. Norm kuralı koyar, kontrol uygulanmasını güvence altına alır. Kontrol bunu yaptırımlarla yapar: normlara uyanı ödüllendirir (olumlu yaptırım: takdir belgesi, alkış, terfi), uymayanı cezalandırır (olumsuz yaptırım: para cezası, hapis, kınama, dışlanma).

Kontrol gücünü nereden alır?

Toplumsal kontrol gücünü dayandığı otoriteden alır. Bu otorite üç kaynaktan gelebilir: kamu kurum ve kuruluşları (mahkeme, emniyet, okul yönetimi), sivil toplum kuruluşları (bir meslek odasının üyesine verdiği disiplin cezası, bir spor kulübünün kuralı) ve toplumun kendisi (kamuoyu, komşuların ayıplaması, dedikodu, dışlama). Kanunlara ve yazılı kurallara dayanan kontrole resmî (formal), toplumun kendiliğinden uyguladığına resmî olmayan (informal) kontrol denir. Küçük, geleneksel topluluklarda resmî olmayan kontrol güçlüdür: herkes birbirini tanır. Kentlerde ise resmî kontrol ağırlık kazanır.

Toplumsal kontrolün türleri
Olumlu yaptırım (ödül)Olumsuz yaptırım (ceza)
Resmî (formal)Devlet üstün hizmet madalyası, okulda takdir belgesiHapis cezası, trafik cezası, okuldan uzaklaştırma
Resmî olmayan (informal)Komşuların övgüsü, alkış, takdirAyıplama, dedikodu, selamı kesme, dışlama

Toplumsal sapma ve çeşitleri

Birey ya da grubun toplumun normlarına aykırı davranmasına toplumsal sapma denir. Sapma her zaman kötü değildir. Toplumun beklentisinin üstüne çıkan, normları aşan davranışlar olumlu sapmadır: kendi canını tehlikeye atıp yangından çocuk kurtaran itfaiyeci, bütün servetini okul yaptırmaya bağışlayan hayırsever, yerleşik görüşleri aşan bir buluş yapan bilim insanı. Normların gerisinde kalan, toplumun onaylamadığı davranışlar ise olumsuz sapmadır: hırsızlık, şiddet, madde bağımlılığı, alkolizm, kumar, vandalizm, okulu ya da evi terk.

Sapma normdan uzaklaşmaktır; yukarı doğruysa toplum onu övebilir, aşağı doğruysa yaptırım uygular.Görsel: Sınav Defteri

Olumsuz sapmanın nedenleri

Olumsuz sapma tek bir nedenle açıklanamaz; Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz bütüncü bakış burada da geçerlidir. Başlıca etkenler: aile içi sorunlar ve yetersiz sosyalleşme, yoksulluk ve işsizlik, hızlı göç ve plansız kentleşme, olumsuz arkadaş grubu, şiddeti özendiren yayınlar ve hızlı değişmede kuralların belirsizleşmesi. Durkheim'ın anomi dediği bu kuralsızlık hâli, bireyin neyin doğru olduğunu kestirememesine yol açar. Ayrıca sapma görelidir: bir toplumda ya da dönemde sapma sayılan davranış, başka bir toplumda olağan karşılanabilir.

Akılda kalsın: Norm kuralı koyar, kontrol uygulatır, sapma kuraldan ayrılır. Kontrolün dört kutusu: resmî/resmî olmayan × ödül/ceza. Sapmanın iki yönü: üstü olumlu, gerisi olumsuz. Otoritenin üç kaynağı: devlet, sivil toplum, toplumun kendisi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yaptırım örneği verilir ve türü sorulur: “Mahalleliyle selamı kesmek resmî olmayan olumsuz yaptırımdır.” Sapma sorularında kahramanlık ya da bağış örneği verilip “bu bir sapma mıdır?” diye yoklanır.

TuzakSapmayı her zaman suç ya da kötü davranış sanmaktır; normu aşan olağanüstü iyi davranış da sapmadır, olumlu sapma. İkinci tuzak, toplumsal kontrolü yalnız devletin yaptığını düşünmektir; kamuoyu ve sivil toplum da kontrol uygular.

⇄Bilgi eşleştirme yaptırım türü

?Soru çöz

Bir köyde selde mahsur kalan aileyi kurtarmak için kimsenin cesaret edemediği bir anda azgın suya giren genç, hem köylülerin hem de devletin ödülüne layık görülmüştür.
Gencin davranışı aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?

✓ B. Genç, toplumun herkesten beklediğinin üstüne çıkmış, normları iyi yönde aşmıştır; bu olumlu sapmadır. A olumsuz sapma normların gerisinde kalan, onaylanmayan davranıştır; C iki statünün rolleri arasında bir çelişki yok; D genç ödüllendiriliyor, olumsuz değil olumlu yaptırım söz konusu.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir düşünüre göre Osmanlı toplumunun geri kalmasının nedeni, bireyin her işini devletten beklediği ve kendi gücüne güvenmediği toplumsal yapıdır. Kurtuluş, bireyin girişimci olarak yetiştirilmesi ve yönetimin merkezden yerele doğru dağıtılmasıyla mümkündür.
Bu görüşler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Bireysel girişim (teşebbüs-i şahsî) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) Sabahattin Bey'in reçetesidir. A Gökalp toplumu ve devleti öne alır, merkeziyetçi reformları savunur; B Turhan Batılılaşmanın taklitle değil bilimle olması gerektiğini anlatır; D İbn Haldun devletlerin yükselişini asabiyetle açıklar, Osmanlı'yı incelemez.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Türk sosyologları

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi sosyalleşmenin bir sonucu değildir?

✓ B. Göz rengi kalıtımla, biyolojik olarak gelir; sosyalleşme ise öğrenmeye dayanır. A değerlerin içselleştirilmesi sosyalleşmenin özüdür; C ortak kuralları öğrenmenin sağladığı öngörülebilirliktir; D sosyalleşmenin bireye kazandırdığı kimliktir.Kaynak: bu sayfa · Sosyalleşme ve unsurları

?Soru 3

Bir düşünüre göre geleneksel köy toplumunda insanlar aynı işleri yapıp aynı inançları paylaştıkları için birbirine bağlıdır. Sanayi kentinde ise herkes farklı bir iş yapar ve bu farklılık insanları birbirine muhtaç kılarak yeni bir bağ kurar.
Bu görüş aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Benzerliğe dayanan bağ mekanik, iş bölümünün doğurduğu karşılıklı bağımlılık organik dayanışmadır (Durkheim). A Marx'ın ekonomi–kültür ilişkisidir; C İbn Haldun'un göçebe–yerleşik hayat ayrımıdır, dayanışmanın kaynağını değil yaşam biçimini anlatır; D Comte'un düşünce aşamalarıdır.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Kurucu sosyologlar

?Soru 4

Bir araştırmacı, büyük kentlerde son yıllarda tek kişilik hanelerin artmasını yalnız konut fiyatlarıyla açıklamıştır. Bir sosyolog bu açıklamayı eksik bulmuş; geç evlenmeyi, yaşlı nüfusun artmasını ve bireysel yaşam tarzının yaygınlaşmasını da hesaba katmak gerektiğini söylemiştir.
Sosyoloğun bu eleştirisi aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ C. Tek nedenli açıklama indirgemecidir; sosyolog olguyu birçok etkenle açıklayarak bütüncü yaklaşımı savunuyor. A olay–olgu ayrımıdır, burada tartışılan neden sayısı; B sosyoloji değer yargısı vermez, olanı açıklar; D geçmiş olayları inceleyen bilim tarihtir, parça güncel bir olguyu anlatıyor.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Sosyoloji nedir? Olay ve olgu

?Soru 5

Aynı ilçede görev yapan iki muhtardan biri köylülerin sorunlarıyla bizzat ilgilendiği, kimseyi kayırmadığı için herkesin danıştığı bir kişi olmuştur. Öteki ise yalnız resmî işleri yapmakla yetindiği için köylülerin gözünde aynı itibarı görmemektedir.
Bu parça aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. İki muhtarın statüsü aynı, toplumun onlara gösterdiği itibar farklı; bu statü–saygınlık ayrımıdır. A rol, statüden beklenen ortak davranıştır ve ikisi için aynıdır, farklı olan rolün yerine getiriliş biçimidir; B muhtarlık seçimle kazanılır, verilmiş statü konusu yok; D anahtar rolle ilgili bir bilgi verilmiyor.Kaynak: bu sayfa · Saygınlık, hak ve görev

?Soru 6

Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin 19. yüzyılda bağımsız bir bilim hâline gelmesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Küresel iletişim ağları 20. yüzyılın sonunda yaygınlaşan bir küreselleşme olgusudur; 19. yüzyıldaki doğuşu hazırlayamaz. A Sanayi Devrimi'nin getirdiği kentleşmedir; B Aydınlanma ve bilimsel gelişmelerin etkisidir; C Fransız İhtilali'nin yarattığı otorite krizidir; üçü de doğuşun nedenidir.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Sosyolojinin doğuşu

?Soru 7

Bir köyde selde mahsur kalan aileyi kurtarmak için kimsenin cesaret edemediği bir anda azgın suya giren genç, hem köylülerin hem de devletin ödülüne layık görülmüştür.
Gencin davranışı aşağıdaki kavramlardan hangisine örnektir?

✓ B. Genç, toplumun herkesten beklediğinin üstüne çıkmış, normları iyi yönde aşmıştır; bu olumlu sapmadır. A olumsuz sapma normların gerisinde kalan, onaylanmayan davranıştır; C iki statünün rolleri arasında bir çelişki yok; D genç ödüllendiriliyor, olumsuz değil olumlu yaptırım söz konusu.Kaynak: bu sayfa · Toplumsal kontrol ve sapma

?Soru 8

Bir sosyolog, kırk farklı mahallede yaptığı incelemelerde komşuluk ilişkilerinin zayıf olduğu yerlerde yaşlıların daha yalnız kaldığını görmüş ve “komşuluk bağı zayıfladıkça yaşlıların yalnızlığı artar” sonucuna ulaşmıştır.
Sosyoloğun kullandığı yöntem aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Kırk ayrı gözlemden genel bir yargıya ulaşılmış; yön özelden genele, yani tümevarım. B genel bir ilkeden tek duruma inerdi, burada ilke en sonda çıkıyor; C iki benzer durum arasında aktarım olurdu, karşılaştırılan iki durum yok; D bir akıl yürütme yöntemi değil, tek nedenle açıklama eğilimidir.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Yöntemler: tümevarım, tümdengelim, analoji

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi bir sosyal grup örneği değildir?

✓ A. Vapurdaki yolcular yalnızca aynı yerde bulunur; ortak amaç, etkileşim ve “biz” duygusu taşımadıkları için grup değil, rastlantısal bir topluluktur. B ortak amaçlı resmî olmayan bir gruptur; C çıkar etrafında örgütlenmiş ikincil gruptur; D yüz yüze ilişkili birincil gruptur.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Toplum, grup, kurum, kuruluş

?Soru 10

Yazar, profesör ve iki çocuk annesi olan Leyla Hanım'ın adı her yerde “ünlü romancı” diye anılmakta; katıldığı veli toplantılarında, üniversitedeki derslerinde bile öncelikle romancılığıyla tanınmaktadır.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kişinin birçok statüsü arasında onu her ortamda tanımlayan statü romancılıktır; bu anahtar statünün rolü anahtar roldür. B rollerin çeliştiği bir ikilem anlatılmıyor; C romancılık emekle edinilmiş, kazanılmış bir statüdür; D rollerin birbirini desteklediği bir durum değil, birinin öne çıkması anlatılıyor.Kaynak: bu sayfa · Statü, rol, rol çatışması
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →