Aile ve eğitim kurumu: kurum kavramı, evlilik, kadın hakları ve eğitim

Kurumların toplumun hangi ihtiyacını karşıladığını, ailenin ve eğitimin sosyalleşmedeki yerini ve Atatürk'ün kadın hakları ile eğitime verdiği önemi tablolarla öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KURUM

Toplumsal kurum nedir? Toplumun ihtiyaçlarına verdiği kalıcı cevaplar

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplum, sosyal grup, kurum ve kuruluş nedir, kurum ile kuruluş arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplum, belli bir toprakta yaşayan, ortak kültürü paylaşan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu bütündür. Sosyal grup, ortak amaç ve etkileşimle bir araya gelen en az iki kişidir. Kurum toplumun temel bir ihtiyacını karşılayan kalıplaşmış kurallar bütünüdür (eğitim); kuruluş ise o kurumun binası, personeli ve bütçesi olan somut örgütüdür (bir lise).

Toplum, grup, kurum, kuruluş

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal kurum nedir, özellikleri ve işlevleri nelerdir, kurumlar birbirini nasıl etkiler?

Kısa cevap: Toplumsal kurum, toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak için zamanla oluşan, kuşaktan kuşağa aktarılan ve davranışları düzenleyen kurallar, değerler ve rollerin bütünüdür. Beş temel kurum aile, eğitim, din, ekonomi ve siyasettir. Kurumlar evrenseldir, yavaş değişir ve birbirine bağlıdır: birinde yaşanan aksama ötekilerin işleyişini de etkiler.

Bir düğünde nikâh şahidinin ne yapacağı, okulda zilin neden çaldığı, oy verirken neden kabine girildiği kimseye her seferinde baştan anlatılmaz; hepsi bizden önce kurulmuş bir düzenin parçasıdır.

İnsanların bazı ihtiyaçları hiç değişmez: neslin sürmesi, çocuğun yetiştirilmesi, geçimin sağlanması, hayata anlam verilmesi, ortak işlerin düzenlenmesi. Her kuşak bu ihtiyaçları yeniden icat etmek zorunda kalmasın diye toplum, zamanla denenmiş çözümleri kalıcı kurallara dönüştürür. Bu kural, değer, statü ve rol örüntülerinin bütününe toplumsal kurum denir. Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset en temel beş kurumdur.

Kurum soyut, kuruluş somut

Sosyolojiye giriş sayfasında gördük: kurum bir kural sistemidir, kuruluş ise bu kuralları uygulayan, binası, bütçesi ve personeli olan örgüttür. “Eğitim” bir kurumdur; senin okulun ise bir kuruluştur. Okulun kapansa da eğitim kurumu yaşamayı sürdürür. Bu ayrım sınavın en sevdiği tuzaklardan biridir.

Beş temel kurum: karşıladığı ihtiyaç ve kuruluş örnekleri
KurumKarşıladığı temel ihtiyaçBu kurumun kuruluş örnekleri
Aileneslin devamı, sevgi ve güven, ilk sosyalleşmeaile danışma merkezi, aile mahkemesi
Eğitimbilgi, beceri ve kültürün yeni kuşağa aktarılmasıokul, üniversite, halk eğitim merkezi
Dinhayata anlam verme, ortak değer ve ahlakDiyanet İşleri Başkanlığı, cami, cemevi
Ekonomimal ve hizmetin üretilmesi, bölüşülmesi, tüketilmesibanka, fabrika, kooperatif, borsa
Siyasetdüzen, güvenlik, ortak kararların alınmasıTBMM, siyasi parti, belediye

Kurumların ortak özellikleri

  • İhtiyaçtan doğar: hiçbir kurum bir günde, bir kişinin kararıyla kurulmaz; uzun zamanda kendiliğinden oluşur.
  • Evrenseldir: beş temel kurum bilinen her toplumda vardır, ama biçimi toplumdan topluma değişir. Her toplumda aile vardır; tek eşli mi çok eşli mi olacağı ise kültüre bağlıdır.
  • Süreklidir ve yavaş değişir: kuşaktan kuşağa aktarılır. Değişir ama yavaş değişir, çünkü köklü değer ve normlara dayanır.
  • Norm, statü ve rollerle işler: anne, öğretmen, işveren, milletvekili birer statüdür; her birinin beklenen rolü kurumun kurallarınca belirlenir.
  • Birbirine bağlıdır: kurumlar tek başına işlemez; birindeki değişme zincirleme ötekilere yansır.

İşlevleri: kurum ne işe yarar?

Kurumlar ihtiyaçları düzenli ve öngörülebilir biçimde karşılar; kimin ne yapacağı önceden bellidir. Davranışları düzenleyerek toplumsal kontrol sağlar. Kültürü aktarır ve bireyin sosyalleşmesine katkı yapar. Bireye statü ve rol kazandırır, ortak değerler etrafında toplumsal bütünleşmeyi güçlendirir. Kısacası kurumlar toplumun hem sürekliliğini hem de değişen koşullara uyumunu sağlar.

Kurumlar arası etkileşim

Kurumlar bir saatin dişlileri gibidir: biri dönerse ötekiler de döner. Sanayileşme (ekonomi) kalabalık geniş aileleri küçültmüş, çekirdek aileyi yaygınlaştırmıştır. Okulda geçen yılların uzaması evlenme yaşını yükseltmiştir. Siyasal bir karar olan Medeni Kanun aile hayatını yeniden düzenlemiştir. Ekonomik bir kriz ailenin geçimini zorlaştırır, eğitime ayrılan payı azaltır, siyasette de gerilim yaratır.

Kurumlar birbirine bağlı dişliler gibidir: birindeki değişme zincirleme ötekilere yansır.Görsel: Sınav Defteri

Etkileşimin bir de ters yüzü vardır: bir kurum işlevini yerine getiremezse boşluğu başka kurumlar doldurmaya çalışır ya da sorun yayılır. Çalışan anne babanın çocuğuna ayıracağı zaman azaldıkça kreş ve anaokulu (eğitim) daha erken devreye girer. Bu yüzden sosyolog bir kurumu incelerken her zaman “bu değişme öteki kurumlara nasıl yansıdı?” diye sorar.

Akılda kalsın: Kurumun beş anahtarı: ihtiyaç, evrensellik, süreklilik, yavaş değişme, bağımlılık. Soyut kural sistemi = kurum; binası, bütçesi olan örgüt = kuruluş. Kurumları dişli gibi düşün: biri dönünce hepsi döner.
Sınavda

Nasıl sorulurBir paragrafta bir kurumdaki değişmenin başka bir kuruma yansıması anlatılır (sanayileşme → çekirdek aile, okul süresi → evlenme yaşı) ve parçanın hangi özelliği vurguladığı sorulur; cevap çoğu zaman “kurumlar birbiriyle etkileşim içindedir” olur.

TuzakKurum ile kuruluşu karıştıran şıklardır: “TBMM bir toplumsal kurumdur” yanlıştır, TBMM siyaset kurumunun bir kuruluşudur. İkinci tuzak “kurumlar hiç değişmez” ya da “her toplumda aynı biçimdedir” yargılarıdır; kurumlar yavaş değişir ve biçimleri topluma göre farklılaşır.

⇄Bilgi eşleştirme kurum ve ihtiyaç

?Soru çöz

Sanayileşmeyle birlikte kadınların ücretli işlerde daha çok çalışmaya başlaması, kreş ve anaokullarının yaygınlaşmasına, çocukların okul öncesi eğitime daha erken başlamasına yol açmıştır.
Bu durum toplumsal kurumların aşağıdaki özelliklerinden hangisine örnektir?

✓ B. Ekonomideki değişme aileyi, ailedeki değişme de eğitimi etkilemiş; bu, kurumlar arası etkileşimdir. A evrensellik her toplumda bulunmayı anlatır, parçada toplum karşılaştırması yok; C süreklilik aktarımı anlatır, burada değişme var; D toplumsal kontrol kurala uymayı anlatır, parçada kural yaptırımı geçmiyor.
KURUM · AİLE

Aile kurumu: ilk okul, ilk sığınak; aile tipleri ve Türk aile yapısı

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyalleşme nedir, sosyalleşmeyi etkileyen unsurlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyalleşme (toplumsallaşma), bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, değerlerini, normlarını ve davranış kalıplarını öğrenip benimseyerek toplumun bir üyesi hâline gelmesidir. Bu süreci etkileyen başlıca unsurlar aile, okul, arkadaş grubu ve medyadır. İlk ve en güçlü etki ailedendir; okul ve arkadaşlar çocuğu aile dışındaki kurallarla tanıştırır.

Sosyalleşme ve unsurları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ailenin işlevleri nelerdir, çekirdek aile, geniş aile ve geçici geniş aile arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Aile, evlilik ve kan bağıyla kurulan, toplumun en eski ve en küçük kurumudur. Biyolojik, ekonomik, psikolojik ve toplumsal işlevleri vardır; çocuğun ilk sosyalleştiği yer ailedir. Başlıca aile tipleri çekirdek, geniş, geçici geniş ve eksik ailedir. Türk aile yapısında kentleşmeyle çekirdek aile yaygınlaşmış, akrabalık bağları ise güçlü kalmıştır.

Bir çocuğa bayramda büyüklerin elini öpmeyi, sofrada beklemeyi, “teşekkür ederim” demeyi kimse kanunla öğretmez; bunları ilk kez evde, çoğu zaman farkına bile varmadan öğrenir.

Aile, toplumun hücresidir: bütün öteki kurumlar, aileden yetişip gelen bireylerle işler. İnsan yavrusu doğduğunda uzun yıllar başkasına muhtaçtır; bu uzun bağımlılık dönemini koruyacak, besleyecek ve topluma hazırlayacak ilk yapı ailedir. Aile bu yüzden bilinen her toplumda vardır ve tarihte ilk ortaya çıkan kurumlardan biridir.

Ailenin işlevleri

  • Biyolojik: topluma yeni üyeler kazandırır, neslin sağlıklı biçimde sürmesini sağlar.
  • Ekonomik: barınma ve beslenme gibi temel ihtiyaçları karşılar; hastalık ve işsizlikte güvencedir. Tarım toplumunda aile aynı zamanda bir üretim birimidir.
  • Psikolojik: sevgi, güven ve aidiyet duygusu verir; sağlıklı kişiliğin temelini atar.
  • Toplumsal: çocuğu sosyalleştirir, değerleri ve normları aktarır, bireyi bir soy ağacına bağlayarak ona kimlik ve statü kazandırır.

Birey ve toplum sayfasında gördük: sosyalleşmenin unsurları aile, okul, arkadaş grubu ve kitle iletişim araçlarıdır; bunların ilki ve en kalıcı izi bırakanı ailedir. Çocukluk döneminde dil, temel değerler, kadın-erkek rolleri ve ahlak anlayışı büyük ölçüde ailede kazanılır. Ailede içselleştirilen bir değer ileride okulun ya da arkadaşların etkisiyle değişebilir, ama ilk kalıp oradan gelir.

Sanayileşmeyle ailenin bazı işlevleri başka kurumlara geçmiştir: eğitim okula, sağlık hastaneye, yaşlılık güvencesi sosyal güvenlik kuruluşlarına. Ancak sevgi ve güven ortamı ile ilk sosyalleşme başka hiçbir kuruma tam olarak devredilememiştir.

Aile tipleri

Aile tipleri: kimlerden oluşur, nerede yaygındır?
Aile tipiKimlerden oluşur?Nerede, neden yaygın?
Çekirdek aileanne, baba ve evlenmemiş çocuklarsanayi ve kent toplumlarında; iş için yer değiştirmeye uygun, küçük ve esnek
Geniş aileen az üç kuşak bir arada: dede, nine, evli çocuklar, torunlartarım toplumlarında; toprağı birlikte işlemek çok el ister, otorite genelde en yaşlıdadır
Geçici geniş aileyeni evli çiftin bir süre (çoğunlukla erkeğin) ailesinin yanında kalması, sonra ayrı ev kurmasıgeleneksel yapıdan kente geçiş sürecindeki toplumlarda; Türkiye'de de görülür
Eksik (parçalanmış) aileölüm, boşanma ya da ayrılık nedeniyle anne ya da babadan biri olmayan aileher toplumda görülebilir; çocuğun bakımı ve geçim tek ebeveynin omzundadır

Aileler otoritenin kimde olduğuna göre de ayrılır: babanın sözünün geçtiği ataerkil, annenin sözünün geçtiği anaerkil, kararların eşlerce birlikte alındığı eşitlikçi (demokratik) aile. Kentleşme ve kadının çalışma hayatına katılması eşitlikçi aileyi yaygınlaştırmıştır.

Türk aile yapısı ve farklı toplumlar

Eski Türklerde aile genellikle anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşurdu; evlenen oğul babasından aldığı payla kendi çadırını kurardı. “Ev bark sahibi olmak” deyimi bu geleneğin izini taşır. Anadolu'nun tarım köylerinde ise uzun süre geniş aile yaygın oldu. Bugün kentleşmeyle çekirdek aile ağır basıyor; fakat çekirdek aile kendi evinde yaşarken bile akrabalarla sık görüşüyor, düğünde, cenazede, hastalıkta dayanışıyor. Bu yüzden sosyologlar Türk ailesini “yapısı çekirdek, bağları geniş” bir aile olarak anlatır.

Aile yapısını karşılaştırmanın üç ölçütü
ÖlçütGeleneksel tarım toplumlarıSanayileşmiş kent toplumlarıTürk aile yapısı
Kuruluşeşi çoğunlukla aileler seçer; bazı toplumlarda çok eşlilik görülüreşini birey kendisi seçer; aile onayı ikinci plandadıreş seçimi giderek bireyin kararı, ama aile onayı (söz, nişan, düğün) hâlâ önemli; resmî nikâh ve tek eşlilik zorunlu
Süreklilikboşanma güç ve ayıplanır; aileyi akraba ağı ayakta tutarboşanma daha kolay ve yaygın; eksik aile sayısı artarevlilik ömür boyu birliktelik sayılır; boşanma hukuken serbest, toplumca son çare görülür
Akrabalık ilişkilerigeniş akraba ağı aynı hanede ya da yakında; iş birliği yoğunakrabalarla ilişki seyrek; dayanışmayı kurumlar üstlenirakrabalar ayrı evlerde ama bağlar güçlü; bayram ziyareti, yaşlı ebeveyne bakım beklenir
Akılda kalsın: Aile tipini sorarken iki soru sor: kaç kuşak? (iki = çekirdek, üç = geniş) ve ne kadar süre? (bir süreliğine birlikte = geçici geniş). Biri eksikse kuşak sayısına bakma: eksik ailedir. Türk ailesi: yapısı çekirdek, bağları geniş.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir hikâye verilir (“evlenen çift iki yıl erkeğin anne babasıyla oturdu, sonra taşındı”) ve aile tipi sorulur. Ya da ailenin bir işlevini anlatan paragrafla işlev adı eşleştirilir: “çocuğa soyadı ve akrabalık çevresi kazandırır” toplumsal işlevdir, “hastalıkta ve işsizlikte güvencedir” ekonomik işlevdir.

TuzakGeçici geniş aileyi geniş aile sanmaktır; belirleyici olan birlikte yaşamanın geçici olmasıdır. İkinci tuzak “sanayileşme ailenin bütün işlevlerini ortadan kaldırdı” yargısıdır; bazı işlevler başka kurumlara geçti, sevgi ve ilk sosyalleşme ailede kaldı.

▭Boşluk doldurma

Sanayi ve kent toplumlarında anne, baba ve evlenmemiş çocuklardan oluşan yaygınlaşmıştır. Yeni evli çiftin bir süre erkeğin anne babasıyla oturup sonra kendi evine taşındığı aileye ise denir.

çekirdek ailegeçici geniş ailegeniş aileeksik aile

?Soru çöz

Kerem ile Elif evlendikten sonra, Kerem'in işi düzene girene kadar iki yıl boyunca Kerem'in anne babasının evinde yaşamış; ardından kiraladıkları bir daireye taşınmışlardır.
Çiftin evliliğinin ilk iki yılındaki aile tipi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yeni evli çift bir süre erkeğin ailesinin yanında kalıp sonra ayrı ev kurmuştur; birliktelik geçici olduğu için geçici geniş ailedir. A çekirdek aile taşındıktan sonraki durumdur; B geniş ailede üç kuşak kalıcı olarak birlikte yaşar; C eksik ailede ebeveynlerden biri yoktur, burada iki eş de vardır.
KURUM · EVLİLİK

Evlilik türleri ve boşanma: iki kişiden büyük bir karar

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal yapı nedir, toplumsal yapıyı oluşturan ögeler nelerdir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal yapı, bir toplumu oluşturan ögelerin birbirine bağlı ve görece kalıcı düzenidir. Nüfus, ekonomi, eğitim, ahlak, siyaset, din, hukuk, bunlarla ilgili kurum ve kuruluşlar, bireyler ve gruplar toplumsal yapının ögeleridir. Ögeler etkileşim içindedir: biri değişince öteki ögeler de etkilenir ve yapı yeniden dengelenir.

Toplumsal yapı ve ögeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Evlilik türleri nelerdir, boşanmada Medeni Kanun'un öngördüğü sebepler ve süreç nasıldır?

Kısa cevap: Evlilik eş sayısına göre monogami (tek eşlilik) ve poligami (polijini, poliandri), eşin seçildiği gruba göre endogami ve egzogami, oturulan yere göre patrilokal, matrilokal, bilokal ve neolokal diye ayrılır. Türkiye'de boşanma yalnız eşlerin isteğiyle olmaz; Türk Medeni Kanunu'ndaki bir sebebe dayanan dava mahkeme kararıyla sonuçlanır.

Bir düğün davetiyesinde iki kişinin adı yazar ama davetiyeyi çoğu zaman iki ailenin büyükleri gönderir: evlilik iki bireyin olduğu kadar iki ailenin ve toplumun da işidir.

Evlilik, toplumun onayladığı ve hukukun tanıdığı, kadın ile erkek arasında aile kurmak amacıyla yapılan birlikteliktir. Aile kurumunun kapısı evlilikle açılır; kimin kimle, kaç kişiyle ve nerede yaşayarak evleneceğini her toplum kendi kurallarıyla belirler. Bu kurallar toplumdan topluma değiştiği için evlilik türleri ortaya çıkar.

Evlilik türleri: üç ölçüt, dokuz kavram
ÖlçütTürAnlamı
Eş sayısıMonogamibir kişinin aynı anda tek kişiyle evli olması (Türkiye'de tek yasal biçim)
Polijinibir erkeğin aynı anda birden çok kadınla evli olması (poligami türü)
Poliandribir kadının aynı anda birden çok erkekle evli olması (poligami türü)
Eşin seçildiği grupEndogamikişinin kendi grubundan (akraba, köy, aşiret, din, sınıf) biriyle evlenmesi; iç evlilik
Egzogamikişinin kendi grubunun dışından biriyle evlenmesi; dış evlilik
Oturulan yerPatrilokalevlilerin erkeğin ailesinin yanında yaşaması
Matrilokalevlilerin kadının ailesinin yanında yaşaması
Bilokalevlilerin dönüşümlü olarak iki ailenin yanında yaşaması
Neolokalevlilerin iki aileden ayrı, kendi evlerinde yaşaması (kentte yaygın)

Ezber yerine kök bilgisi işini kolaylaştırır: mono tek, poli çok, gyn kadın, andr erkek, endo iç, ekzo dış, patri baba, matri anne, neo yeni demektir. Akraba evliliği, aynı köyden ya da hemşehrisiyle evlenme endogamiye; başka şehirden, başka çevreden biriyle evlenme egzogamiye örnektir.

Evliliği sürekli kılan değerler

Hukuk evliliğin kurulma koşullarını belirler: Türkiye'de resmî nikâh zorunludur, evlenme için yaş sınırı vardır ve tek eşlilik esastır. Ama bir evliliği ayakta tutan şey yalnız kâğıt değildir. Karşılıklı sevgi, saygı, güven ve hoşgörü; kararların birlikte alınması, sorumlulukların paylaşılması ve açık iletişim aile kurumunun sürekliliğinin temelidir. Bu değerler zayıfladığında aile bir sığınak olmaktan çıkar, çatışma alanına döner.

Boşanma: hukuk ve toplum birlikte karar verir

Günümüzde boşanma eşlerin “artık ayrılalım” demesiyle gerçekleşmez. Türk Medeni Kanunu boşanmayı yalnız belli sebeplere bağlar ve kararı mahkemeye bırakır. Kanundaki sebepler iki gruptur:

  • Özel sebepler: zina; hayata kast, pek kötü ya da onur kırıcı davranış; suç işleme ve haysiyetsiz hayat sürme; terk; akıl hastalığı.
  • Genel sebep: evlilik birliğinin temelinden sarsılması, yani ortak hayatı sürdürmenin eşlerden beklenemeyecek ölçüde bozulması.

Eşler anlaşsa bile süreç kendiliğinden işlemez: en az bir yıl sürmüş evlilikte anlaşmalı boşanma için eşlerin birlikte başvurması, hâkimin onları bizzat dinlemesi ve mal paylaşımı ile çocukların durumu üzerine yaptıkları anlaşmayı uygun bulması gerekir. Hâkim barışma umudu görürse boşanma yerine bir süre için ayrılık kararı da verebilir. Boşanmada çocuğun velayeti, nafaka ve mal paylaşımı da mahkemece karara bağlanır.

Hukukun yanında toplumsal faktörler de kararı yönlendirir: aile büyüklerinin arabuluculuğu, çevrenin bakışı, ekonomik bağımlılık, çocukların geleceği kaygısı, dinî ve kültürel değerler. Kentleşme, eğitim düzeyinin yükselmesi ve kadının kendi gelirine sahip olması ise boşanma kararını geçmişe göre daha kolay verilebilir kılmıştır.

Boşanmanın etkisi iki kişiyle sınırlı kalmaz. Bireyde yalnızlık, kaygı ve geçim sıkıntısı; çocukta güven duygusunun sarsılması ve sosyalleşmenin eksik ailede sürmesi; toplumda ise eksik ailelerin artması ve sosyal hizmet ihtiyacının büyümesi görülebilir. Bu yüzden toplum ve hukuk, boşanmayı yasaklamadan önce uzlaşmayı denemeyi öne çıkarır.

Akılda kalsın: Evlilik türünü bulurken üç soru: Kaç eş? (mono/poli) Kimin arasından? (endo/ekzo) Nerede oturuluyor? (patri/matri/bi/neo). Boşanma formülü: sebep (kanunda yazılı) + süreç (dava, hâkim) + toplum (aile, çevre, ekonomi).
Sınavda

Nasıl sorulurBir topluluğun evlilik kuralı anlatılır (“kızlar ancak kendi aşiretinden biriyle evlenebilir, evliler erkeğin babasının evinde oturur”) ve hangi iki türün bir arada olduğu sorulur: endogami ve patrilokal. Boşanmada ise “boşanma yalnız bireylerin isteğine bağlı değildir” yargısını destekleyen şık aranır.

TuzakEndogami ile monogamiyi karıştırmaktır: biri eşin hangi gruptan seçildiğini, öteki eş sayısını anlatır. İkinci tuzak, aile büyüklerinin arabuluculuğunu “yasal süreç” saymaktır; o toplumsal faktördür, yasal süreç mahkeme ve hâkimdir.

⇄Bilgi eşleştirme evlilik türleri

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi, günümüzde boşanmanın yalnız eşlerin isteğine bağlı olmadığını, kanunun öngördüğü bir sürecin de belirleyici olduğunu gösterir?

✓ A. Hâkimin dinlemesi ve onayı, kararı eşlerin isteğinin dışında yasal bir sürece bağlar. B ve D yalnız eşlerin kendi kararını anlatır, hukuken boşanma sayılmaz; C toplumsal bir faktördür (aile), kanunun öngördüğü süreç değildir.
KURUM · KADIN

Türk toplumunda kadın: hatunlardan Kurtuluş Savaşı'na

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStatü ve rol nedir, verilmiş ve kazanılmış statü, rol çatışması ve rol pekişmesi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statü bireyin toplum içindeki konumu, rol ise o statüden beklenen davranışlardır. Doğuştan gelen statü verilmiş (cinsiyet, yaş, soy), emekle elde edilen kazanılmış statüdür (öğretmen, doktor). Birinin statüleri içinde onu en çok tanımlayana anahtar rol denir. İki statünün rolleri çelişirse rol çatışması, birbirini desteklerse rol pekişmesi yaşanır.

Statü, rol, rol çatışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk toplumunda kadının aile ve toplumdaki yeri nedir, tarihten ve edebiyattan hangi örnekler verilebilir?

Kısa cevap: Kadın, ailede çocuğun ilk eğitimcisi ve aile ekonomisinin ortağı, toplumda ise üretimin ve kültür aktarımının taşıyıcısıdır. Eski Türklerde hatun devlet işlerinde hakanın yanında yer alırdı; Dede Korkut hikâyelerinde ata binen, ok atan kadınlar anlatılır. Anadolu'da Bacıyan-ı Rum ve Kurtuluş Savaşı'nda cepheye cephane taşıyan kadınlar bu geleneğin örnekleridir.

Kurtuluş Savaşı'nın en bilinen fotoğraflarından biri bir komutanın değil, karlı yolda kağnıyla cephane taşıyan isimsiz kadınlarındır.

Kadının konumunu konuşmak, aslında bütün kurumları konuşmaktır. Ailede kadın çocuğun ilk öğretmenidir: dil, masal, ninni, bayram adetleri ve ahlak kuralları çoğu zaman anneden öğrenilir. Ekonomide tarlada, dokuma tezgâhında, bugün de fabrikada ve büroda çalışır. Kültürün kuşaktan kuşağa geçmesinde, yani toplumun sürekliliğinde, kadının payı bu yüzden büyüktür.

Tarihten örnekler

Tarihten örnekler: dönem, örnek ve gösterdiği alan
DönemÖrnekHangi alanı gösterir?
Eski TürklerHatun törenlerde ve elçi kabullerinde hakanın yanındadır; Bilge Kağan, İlteriş Kağan'ı annesi İlbilge Hatun'la birlikte anar. Göçebe kadın ata biner, sürüyü korur.siyasal; günlük hayatta eşit katılım
Selçuklu ve BeyliklerAhilerin yanında kadın örgütü Bacıyan-ı Rum (Anadolu Bacıları): dokuma, el sanatı, yolcu ağırlama, yardımlaşmaekonomik; toplumsal dayanışma
OsmanlıVakıf kuran kadınların yaptırdığı cami, imaret, çeşme, okul; son dönemde kız okulları ve kadın öğretmen okullarıtoplumsal hizmet; eğitim
Kurtuluş SavaşıCepheye cephane taşıyan Şerife Bacı, cephede savaşan Kara Fatma; Halide Edib'in 1919 mitingindeki konuşmasıaskerî ve siyasal katılım

Edebiyattan örnekler

Dede Korkut Hikâyeleri'nde Banu Çiçek, nişanlısı Beyrek'le ata binip ok atarak yarışır; Selcan Hatun, eşi Kanturalı'yı düşmana karşı savaşarak kurtarır. Bu kadınlar evin içine kapanmış değil, toplumun içindedir. Yeni Türk edebiyatında Halide Edib Adıvar'ın Ateşten Gömlek'i Kurtuluş Savaşı'nın kadın kahramanını, Reşat Nuri Güntekin'in Çalıkuşu'su Anadolu'da öğretmenlik yapan Feride'yi anlatır. Fatma Aliye ise romanlarıyla Türk edebiyatının ilk kadın romancılarından biri olarak anılır.

Bugün

Eğitim ve çalışma hayatına katılım arttıkça kadın, ailede eş ve anne, işte çalışan statülerini bir arada taşır. Birey ve toplum sayfasında gördük: aynı kişinin iki statüsünün beklentileri çakışınca rol çatışması doğar. Çalışan annenin iş saati ile çocuğun okul toplantısı aynı güne denk geldiğinde yaşadığı ikilem buna örnektir. Bu yükün ailede paylaşılması, eşitlikçi aile anlayışının bir gereğidir.

Akılda kalsın: Örneği iki kutuya ayır: tarihî (İlbilge Hatun, Bacıyan-ı Rum, Şerife Bacı, Kara Fatma) ve edebî (Dede Korkut'ta Banu Çiçek ve Selcan Hatun; Ateşten Gömlek, Çalıkuşu). Soru “edebî örnek” diyorsa yazıtı ve tarihî kişiyi ele.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilir ve kadının Türk toplumundaki yerini hangi açıdan gösterdiği sorulur: ekonomik (Bacıyan-ı Rum'un dokumacılığı), siyasal (hatunun elçi kabulünde bulunması), toplumsal-kültürel (annenin dil ve değer aktarması). Ya da “edebî kaynaktan bir örnek hangisidir?” diye sorulur.

TuzakTarihî kişi ile edebî kahramanı karıştırmaktır: Şerife Bacı yaşamış bir kişidir, Banu Çiçek bir hikâye kahramanıdır. İkinci tuzak, kadının toplumsal rolünü Cumhuriyet'le başlamış saymaktır; Cumhuriyet bu rolü hukuken güvenceye aldı, rolün kendisi çok daha eskidir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve kaynağı

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi, Türk toplumunda kadının yalnız ev içinde değil toplum hayatında da etkin olduğuna edebî bir kaynaktan verilmiş örnektir?

✓ C. Banu Çiçek Dede Korkut Hikâyeleri'nin kahramanıdır; örnek edebî bir eserden gelir. A Bacıyan-ı Rum tarihî bir örgüttür; B Şerife Bacı Kurtuluş Savaşı'nda yaşamış tarihî bir kişidir; D bir yasal düzenlemedir, edebî kaynak değildir.
ATATÜRKÇÜLÜK · KADIN HAKLARI

Atatürk ve kadın hakları: Medeni Kanun'dan seçme ve seçilme hakkına

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal gelişmenin ögeleri nelerdir, Atatürk İnkılapları toplumda hangi köklü değişmeleri getirdi?Bağlantılı konudan (Toplumsal değişme ve kültür). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal gelişmenin ögeleri ekonomik büyüme, tabakalar arasındaki farkların dengelenmesi, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğüdür; bunlar birlikte toplumsal bütünleşmeyi sağlar. Atatürk İnkılapları siyaset, hukuk, eğitim, toplum hayatı ve ekonomide köklü değişmeler getirerek Türk toplumunda planlı bir gelişme hamlesi başlattı.

Toplumsal gelişme ve Atatürk İnkılapları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Türk Medeni Kanunu kadınlara hangi hakları verdi, kadınlar seçme ve seçilme hakkını ne zaman kazandı?

Kısa cevap: 1926'da kabul edilen Türk Kanunu Medenisi tek eşliliği ve resmî nikâhı zorunlu kıldı; kadına boşanma, mirasta eşit pay, mahkemede eşit tanıklık ve velayet hakkı tanıdı. Siyasal haklar ayrı yasalarla geldi: 1930'da belediye, 1933'te muhtarlık ve ihtiyar heyeti, 1934'te milletvekili seçme ve seçilme hakkı. Atatürk'e göre toplum, kadınla erkek birlikte ilerlerse ilerler.

Bir mahkemede iki kadının tanıklığının bir erkeğin tanıklığına denk sayıldığı düzenden, kadınların Meclis kürsüsüne çıktığı düzene geçiş yaklaşık on yıl sürdü.

Toplumsal değişme ve kültür sayfasında gördük: Atatürk İnkılapları hukuktan eğitime, toplumun bütün kurumlarını çağdaşlaştırmayı hedefledi. Aile hukuku bu dönüşümün kalbindeydi, çünkü aile bütün kurumların besleyicisidir. Atatürk'e göre bir toplum, nüfusunun yarısını oluşturan kadınları geride bırakarak ilerleyemezdi; kadının eğitimli, hakları güvenceli ve toplum hayatının içinde olması çağdaşlaşmanın şartıydı.

Türk Kanunu Medenisi (1926)

İsviçre Medeni Kanunu örnek alınarak hazırlanan Türk Kanunu Medenisi 17 Şubat 1926'da kabul edildi, aynı yılın 4 Ekim'inde yürürlüğe girdi. Aile hayatını dinî kurallara göre değil, herkes için aynı olan laik hukuka göre düzenledi. Kadına tanıdığı başlıca haklar:

  • Sosyal haklar: tek eşlilik (monogami) zorunlu oldu; evlilik ancak resmî nikâhla kurulabilir hâle geldi; kadın da boşanma davası açabildi; çocuk üzerinde velayet hakkı tanındı.
  • Ekonomik haklar: mirasta kadın ve erkeğe eşit pay; kadının kendi malını edinmesi ve yönetmesi.
  • Hukuki eşitlik: mahkemede kadının tanıklığı erkeğinkiyle eşit sayıldı.

Siyasal haklar: adım adım

Medeni Kanun kadına seçme ve seçilme hakkı vermedi; siyasal haklar sonraki yıllarda ayrı yasalarla, yerelden genele doğru tanındı.

Önce aile ve mülkiyette eşitlik, sonra yerel yönetimden Meclis'e uzanan siyasal haklar.Görsel: Sınav Defteri

1930'da çıkarılan Belediye Kanunu kadınlara belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı verdi. 1933'te Köy Kanunu'nda yapılan değişiklikle köylerde muhtar ve ihtiyar heyeti üyeliğine seçilebilme yolu açıldı. 5 Aralık 1934'te anayasa ve seçim kanununda yapılan değişiklikle kadınlar milletvekili seçme ve seçilme hakkını kazandı; 1935 seçimleriyle ilk kadın milletvekilleri Meclis'e girdi. Bu haklar, Avrupa'nın birçok ülkesinden önce tanındı.

Ek bilgi: Avrupa'da kadınların oy hakkı

Fransa'da kadınlar oy hakkını 1944'te, İsviçre'de ise federal düzeyde 1971'de kazandı. Türkiye'nin 1934 düzenlemesi bu yüzden dönemine göre öncü sayılır.

Atatürkçü düşüncede kadın

Atatürk'ün kadın anlayışında üç bağ öne çıkar. Eğitim: kız ve erkek çocukların aynı okulda, aynı programla okuması (karma eğitim). Çalışma: kadının öğretmen, hekim, hukukçu olarak her meslekte yer alabilmesi. Vatandaşlık: kadının ülke yönetimine eşit ortak olması. Halkçılık ilkesinin “hiçbir kişiye, zümreye ayrıcalık tanınmaz” anlayışı kadın-erkek eşitliğinin de dayanağıdır.

Akılda kalsın: Sıra aile → belediye → köy → Meclis: 26-30-33-34. Medeni Kanun = sosyal ve ekonomik haklar (nikâh, boşanma, miras, tanıklık); seçme-seçilme = siyasal haklar, ayrı yasalarla.
Sınavda

Nasıl sorulur“Medeni Kanun'un kadına sağladığı haklardan biri değildir” kalıbıyla gelir; şıklarda miras, boşanma, tanıklık ve bir de seçme-seçilme hakkı bulunur. Ya da 1930, 1933, 1934 düzenlemeleri karışık verilip sıralama istenir.

TuzakSiyasal hakları Medeni Kanun'a bağlamaktır; Medeni Kanun seçme ve seçilme hakkı tanımadı. İkinci tuzak, 1930'u milletvekilliği sanmaktır: 1930 belediye, 1934 milletvekili.

Sınavda işaretlesoru Medeni Kanun'un “sosyal, siyasal ve ekonomik haklar”ından söz etse de seçme ve seçilme hakkı sorulduğunda cevap 1930–1934 arasındaki ayrı yasalardır.

↕Sıralama kadın hakları

  1. Köylerde muhtar ve ihtiyar heyeti seçme ve seçilme hakkı
  2. İlk kadın milletvekillerinin Meclis'e girmesi
  3. Türk Kanunu Medenisi'nin kabulü
  4. Milletvekili seçme ve seçilme hakkı
  5. Belediye seçimlerinde seçme ve seçilme hakkı

?Soru çöz

1926 tarihli Türk Kanunu Medenisi ile kadınlara tanınan haklar arasında aşağıdakilerden hangisi yoktur?

✓ A. Milletvekili seçme ve seçilme hakkı Medeni Kanun'la değil, 1934'teki anayasa ve seçim kanunu değişikliğiyle geldi. B mirasta eşitlik Medeni Kanun'un ekonomik hakkıdır; C boşanma hakkı sosyal haklardandır; D tanıklıkta eşitlik de Medeni Kanun'la sağlandı.
KURUM · EĞİTİM

Eğitim kurumu: toplumun kendini yeniden üretmesi ve Atatürk'ün eğitim anlayışı

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal hareketlilik nedir, yatay ve dikey hareketlilik arasındaki fark ve hareketliliğin nedenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal hareketlilik, bireyin ya da grubun toplumsal konumunun değişmesidir. Tabaka değişmeden iş, yer ya da rol değişirse yatay; birey üst ya da alt tabakaya geçerse dikey hareketlilik olur. Eğitim, göç, ekonomik gelişme, evlilik ve siyasi değişmeler başlıca nedenlerdir. Her hareketlilik olumlu sonuç doğurmaz; iflas, beyin göçü ve plansız kentleşme olumsuz örneklerdir.

Toplumsal hareketlilik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eğitimin toplumsal işlevleri nelerdir, Atatürk'ün eğitim konusundaki görüşleri nelerdir?

Kısa cevap: Eğitim, toplumun bilgi, beceri, değer ve kültürünü yeni kuşaklara aktaran kurumdur. Aileden sonra sosyalleşmeyi sürdürür; meslek kazandırır, toplumsal hareketliliğe ve millî bütünleşmeye katkı yapar. Atatürk eğitimin millî, bilimsel, laik, karma ve hayata dönük olmasını istedi; Tevhid-i Tedrisat (1924), Harf İnkılabı (1928) ve Millet Mektepleri bu anlayışın ürünüdür.

Her yıl eylülde milyonlarca çocuk aynı saatte okul kapısından girer; toplum bu kalabalığın içinde yarının öğretmenini, mühendisini, çiftçisini ve seçmenini yetiştirmektedir.

Eğitim iki biçimde gerçekleşir. Ailede, mahallede, medyada kendiliğinden ve plansız öğrenilenler informal eğitimdir. Okulda belli bir program, öğretmen ve zaman planıyla yapılan eğitim ise formal eğitimdir. İlk toplumlarda eğitim büyüklerin gençlere avlanmayı, toprak işlemeyi gösterdiği informal bir aktarımdı; yazının, yerleşik hayatın ve devletin ortaya çıkmasıyla örgütlü bir kurum hâline geldi. Sanayileşmeyle de zorunlu ve kitlesel oldu.

Eğitimin toplumsal işlevleri

Eğitimin işlevleri ve gündelik örnekleri
İşlevNe yapar?Örnek
Kültür aktarımıdili, tarihi, değerleri yeni kuşağa geçirirTürkçe, tarih ve edebiyat dersleri
Sosyalleşmebireye aile dışındaki kuralları, statü ve rolleri öğretirsıra beklemek, grup ödevi yapmak, öğretmen otoritesini tanımak
Ekonomik işlevmeslek ve nitelikli iş gücü kazandırırmeslek lisesi, mühendislik fakültesi
Toplumsal hareketlilikbireyin statüsünü yükseltmesine imkân verirçiftçi ailesinin çocuğunun doktor olması
Bütünleşmeortak dil, kimlik ve vatandaşlık bilinci oluştururİstiklal Marşı, ortak müfredat
Yenilik ve değişmebilgi üretir, toplumu yeniliğe hazırlarüniversitede araştırma, yeni teknolojiler

Durkheim'a göre eğitim, genç kuşağın toplum tarafından sistemli biçimde sosyalleştirilmesidir. Okul, çocuğun aileden sonra girdiği ilk büyük ikincil gruptur. Evde “bizim çocuk” olan kişi okulda kurallara herkes gibi uyan bir “öğrenci”dir; sevgiyle değil, kurallarla ve başarıyla değerlendirilmeyi orada öğrenir. Toplumsal yapı sayfasında gördük: eğitim, dikey hareketliliğin açık sınıf toplumundaki en önemli kanalıdır.

Atatürk'ün eğitim anlayışı

Atatürk eğitimi kalkınmanın ve bağımsızlığın temeli saydı. Sakarya Savaşı'nın hemen öncesinde, 1921'de Ankara'da Maarif Kongresi'ni toplaması bu önceliğin göstergesidir. Ona göre hayatta en doğru yol gösterici bilimdir. Eğitim anlayışının ilkeleri ve uygulamaları şöyle özetlenebilir:

Atatürk'ün eğitim ilkeleri ve uygulamaları
İlkeAnlamıUygulama örneği
MillîTürk milletinin tarihine, diline, kültürüne dayanan; bağımsız eğitim1921 Maarif Kongresi, Türk Tarih ve Türk Dil kurumları
Bilimsel ve akılcıezber ve dogma yerine akıl, deney, bilim1933 üniversite reformu
Laikeğitimin dinî kurumların değil devletin denetiminde, herkese eşit olmasıTevhid-i Tedrisat (3 Mart 1924), medreselerin kapanması
Karma ve eşitkız ve erkeğin aynı okulda, aynı programla okumasıkarma eğitimin yaygınlaşması
Hayata dönük, halka yaygınokuma yazmayı ve işe yarar bilgiyi bütün halka ulaştırmakHarf İnkılabı (1 Kasım 1928), Millet Mektepleri (1929'dan itibaren), Halkevleri (1932)

Toplumsal değişme ve kültür sayfasında gördük: Tevhid-i Tedrisat (öğretimin birleştirilmesi) Kanunu ile bütün okullar Maarif Vekâletine bağlandı ve medrese, mektep, yabancı okul gibi farklı zihniyetlerde yetişen kuşaklar arasındaki bölünme sona erdi. Kabul edilen yeni Türk harfleri okumayı kolaylaştırdı; Millet Mektepleri ise okul çağını geçmiş yetişkinlere okuma yazma öğretmek için açıldı. Bu üç adım eğitimin bütünleştirme işlevinin Türkiye'deki en somut örneğidir.

Akılda kalsın: Eğitimin işlevleri için K-S-E-H-B: Kültür aktarımı, Sosyalleşme, Ekonomik (meslek), Hareketlilik, Bütünleşme. Atatürk'ün eğitimi “millî, bilimsel, laik, karma, hayata dönük”; tarihleri 21 (kongre) - 24 (Tevhid) - 28 (harf) - 29 (Millet Mektepleri).
Sınavda

Nasıl sorulurOkulda yaşanan bir durum anlatılır ve eğitimin hangi işlevine örnek olduğu sorulur: çocuğun grup içinde sırasını beklemeyi öğrenmesi sosyalleşme, köyden gelen öğrencinin hekim olması toplumsal hareketlilik, ortak marş ve ortak tarih bilinci bütünleşmedir. Atatürk sorularında bir uygulama verilip ilkesi istenir.

TuzakTevhid-i Tedrisat'ı yalnız “okul birleştirme” sanıp laiklikle ilişkisini atlamaktır; eğitim birliği hem millî hem laik bir adımdır. İkinci tuzak, Millet Mektepleri'ni çocuklara yönelik okul sanmaktır; hedef yetişkinlerdi.

▭Boşluk doldurma

1924'te çıkarılan Kanunu ile bütün okullar Maarif Vekâletine bağlandı. Harf İnkılabından sonra okuma yazma bilmeyen yetişkinlere yeni harfleri öğretmek için açıldı.

Tevhid-i TedrisatMillet MektepleriHalkevleriTeşvik-i Sanayi

?Soru çöz

İlkokula yeni başlayan Defne, sınıfta söz almak için parmak kaldırmayı, oyunda sırasını beklemeyi ve arkadaşlarıyla ortak bir ödev hazırlamayı öğrenmiştir.
Bu durum eğitim kurumunun aşağıdaki işlevlerinden hangisine örnektir?

✓ D. Defne aile dışındaki kuralları ve grup içinde birlikte yaşamayı öğreniyor; bu sosyalleşmedir. A meslek kazandırma ekonomik işlevdir, ilkokul düzeyinde kural öğrenmekle ilgisi yok; B hareketlilik statü değişmesidir, burada statü değişmiyor; C bilgi üretme üniversitedeki araştırmayla ilgilidir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Altmış yaşındaki Selma Hanım, torunlarıyla görüntülü konuşabilmek için akıllı telefon kullanmayı öğrenmiş, mahallesindeki emekliler derneğine katılarak yeni arkadaşlıklar kurmuştur.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

✓ D. İleri yaşta yeni beceri ve yeni ilişkiler öğrenmek sosyalleşmenin ömür boyu sürdüğünü gösterir. A dernek bir unsur olarak geçiyor ama “en etkili” olduğu söylenmiyor, ilk ve en güçlü etki ailedendir; B sosyalleşme öğrenmeyle olur, kalıtımla değil; C parça tersini, yeni ilişkiler kurulduğunu anlatıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Hayat boyu sosyalleşme

?Soru 2

Atatürk'e göre Türk milleti birbiriyle çatışan sınıflardan değil, birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşur.
Bu görüş aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Meslek gruplarının birbirini tamamladığı ve hiçbir sınıfın ayrıcalıklı olmadığı toplum, halkçılığın dayanışmacı anlayışıdır. A kast doğuştan ayrıcalık ve geçişsizliktir, halkçılığın tersidir; B sınıf çatışmasını tarihin motoru sayan Marx'tır, Atatürk bu görüşü reddeder; D zümre ayrıcalığı kanun önünde eşitlikle çelişir.Kaynak: Toplumsal yapı · Kast, zümre, sınıf ve halkçılık

?Soru 3

Yazar, profesör ve iki çocuk annesi olan Leyla Hanım'ın adı her yerde “ünlü romancı” diye anılmakta; katıldığı veli toplantılarında, üniversitedeki derslerinde bile öncelikle romancılığıyla tanınmaktadır.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kişinin birçok statüsü arasında onu her ortamda tanımlayan statü romancılıktır; bu anahtar statünün rolü anahtar roldür. B rollerin çeliştiği bir ikilem anlatılmıyor; C romancılık emekle edinilmiş, kazanılmış bir statüdür; D rollerin birbirini desteklediği bir durum değil, birinin öne çıkması anlatılıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Statü, rol, rol çatışması

?Soru 4

Bir ülkenin millî geliri son on yılda iki katına çıkmış, ancak gelirin büyük kısmı küçük bir kesimde toplanmış, basın özgürlüğü kısıtlanmış ve mahkeme kararları uygulanmamıştır.
Bu ülke için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yapılabilir?

✓ D. Gelir artmış ama dengeli dağılım, özgürlükler ve hukukun üstünlüğü yoktur; gelişme bu ögelerin birlikte ilerlemesini gerektirir. A yalnız büyüme gerçekleşmiş, öteki ögeler eksik; B bozulan gelir dağılımı bütünleşmeyi zayıflatır, güçlendirmez; C hukukun üstünlüğü gelişmenin temel ögelerindendir.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Toplumsal gelişme ve Atatürk İnkılapları

?Soru 5

Toplumsal değişme ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ B. Toplumsal değişme değer yargısı içermez; daha iyiye geçiş anlamı taşıyan kavram toplumsal gelişmedir. A değişmenin evrenselliğini doğru anlatır; C etkenlerin topluma göre farklılaştığını söyler, doğrudur; D hızın zamana göre değişmesi de değişmenin özelliğidir.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Toplumsal değişme olgusu

?Soru 6

Bir ülkede kendi müziğini, yemeklerini ve bayram geleneklerini küçümseyip yalnız başka bir ülkenin dizilerinden öğrendiği yaşam tarzını değerli bulan bir kuşak yetişmiştir.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kendi kültürel değerlerini küçümseyip dışarıdan gelen yaşam tarzına teslim olmak kültürel yozlaşmadır; arkasında kültür emperyalizmi vardır. B gelişme olumlu ve çoğu kez planlı değişmedir, burada kendi özünü yitirme var; C demokratikleşme siyasal katılımla ilgilidir; D yatay hareketlilik tabaka değişmeden iş ya da yer değiştirmektir.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Değişmeyi etkileyen faktörler

?Soru 7

Bir ülkede zorunlu eğitimin yaygınlaşması, sanayi ve hizmet sektörünün büyümesi ve gelirin daha dengeli dağılması sonucu tabakalaşma yapısında bir değişme gözlenmiştir.
Bu değişmenin en olası sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eğitim, sanayi ve dengeli gelir dağılımı orta tabakayı büyütür; piramit baklavaya yaklaşır. A tabakalaşma her toplumda vardır, yalnız biçimi değişir; C alt tabakanın en geniş olması az gelişmişliğin özelliğidir; D eğitim tabakalar arası geçişi kolaylaştırır, kapatmaz.Kaynak: Toplumsal yapı · Tabakalaşma ve piramitler

?Soru 8

Aynı ilçede görev yapan iki muhtardan biri köylülerin sorunlarıyla bizzat ilgilendiği, kimseyi kayırmadığı için herkesin danıştığı bir kişi olmuştur. Öteki ise yalnız resmî işleri yapmakla yetindiği için köylülerin gözünde aynı itibarı görmemektedir.
Bu parça aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. İki muhtarın statüsü aynı, toplumun onlara gösterdiği itibar farklı; bu statü–saygınlık ayrımıdır. A rol, statüden beklenen ortak davranıştır ve ikisi için aynıdır, farklı olan rolün yerine getiriliş biçimidir; B muhtarlık seçimle kazanılır, verilmiş statü konusu yok; D anahtar rolle ilgili bir bilgi verilmiyor.Kaynak: Birey ve toplum · Saygınlık, hak ve görev

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi yatay hareketliliğe örnektir?

✓ A. Öğretmenin yeri değişmiş ama mesleği, geliri ve tabakası aynı kalmıştır; bu yatay hareketliliktir. B tarım işçisinin büyük üretici olması üst tabakaya geçiştir, yukarı dikey; C müdürün asgari ücretli işe geçmesi aşağı dikeydir; D eğitimle profesör olmak yukarı dikey hareketliliktir.Kaynak: Toplumsal yapı · Toplumsal hareketlilik

?Soru 10

Bir ülkenin bankacılık sisteminde başlayan kriz, birkaç hafta içinde başka kıtalardaki borsaları düşürmüş, ihracata dayalı birçok ülkede işsizliği artırmıştır.
Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. Bir ülkedeki krizin kısa sürede başka kıtalara yayılması, ekonomilerin küresel ölçekte birbirine bağlı olduğunu gösterir. A krizin kaynağı fiziki çevre değil ekonomidir; B laikleşme modernleşmenin bir belirtisidir ama parçanın konusu değildir; D geleneksel toplumlarda değişme yavaştır ve parça geleneksel toplumu anlatmıyor.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Modernleşme ve küreselleşme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →