Toplumsal kurum nedir? Toplumun ihtiyaçlarına verdiği kalıcı cevaplar
MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaToplum, sosyal grup, kurum ve kuruluş nedir, kurum ile kuruluş arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Toplum, belli bir toprakta yaşayan, ortak kültürü paylaşan ve birbirine bağlı insanların oluşturduğu bütündür. Sosyal grup, ortak amaç ve etkileşimle bir araya gelen en az iki kişidir. Kurum toplumun temel bir ihtiyacını karşılayan kalıplaşmış kurallar bütünüdür (eğitim); kuruluş ise o kurumun binası, personeli ve bütçesi olan somut örgütüdür (bir lise).
✎Konu anlatımı
Toplumsal kurum nedir, özellikleri ve işlevleri nelerdir, kurumlar birbirini nasıl etkiler?
Kısa cevap: Toplumsal kurum, toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak için zamanla oluşan, kuşaktan kuşağa aktarılan ve davranışları düzenleyen kurallar, değerler ve rollerin bütünüdür. Beş temel kurum aile, eğitim, din, ekonomi ve siyasettir. Kurumlar evrenseldir, yavaş değişir ve birbirine bağlıdır: birinde yaşanan aksama ötekilerin işleyişini de etkiler.Bir düğünde nikâh şahidinin ne yapacağı, okulda zilin neden çaldığı, oy verirken neden kabine girildiği kimseye her seferinde baştan anlatılmaz; hepsi bizden önce kurulmuş bir düzenin parçasıdır.
İnsanların bazı ihtiyaçları hiç değişmez: neslin sürmesi, çocuğun yetiştirilmesi, geçimin sağlanması, hayata anlam verilmesi, ortak işlerin düzenlenmesi. Her kuşak bu ihtiyaçları yeniden icat etmek zorunda kalmasın diye toplum, zamanla denenmiş çözümleri kalıcı kurallara dönüştürür. Bu kural, değer, statü ve rol örüntülerinin bütününe toplumsal kurum denir. Aile, eğitim, din, ekonomi ve siyaset en temel beş kurumdur.
Kurum soyut, kuruluş somut
Sosyolojiye giriş sayfasında gördük: kurum bir kural sistemidir, kuruluş ise bu kuralları uygulayan, binası, bütçesi ve personeli olan örgüttür. “Eğitim” bir kurumdur; senin okulun ise bir kuruluştur. Okulun kapansa da eğitim kurumu yaşamayı sürdürür. Bu ayrım sınavın en sevdiği tuzaklardan biridir.
| Kurum | Karşıladığı temel ihtiyaç | Bu kurumun kuruluş örnekleri |
|---|---|---|
| Aile | neslin devamı, sevgi ve güven, ilk sosyalleşme | aile danışma merkezi, aile mahkemesi |
| Eğitim | bilgi, beceri ve kültürün yeni kuşağa aktarılması | okul, üniversite, halk eğitim merkezi |
| Din | hayata anlam verme, ortak değer ve ahlak | Diyanet İşleri Başkanlığı, cami, cemevi |
| Ekonomi | mal ve hizmetin üretilmesi, bölüşülmesi, tüketilmesi | banka, fabrika, kooperatif, borsa |
| Siyaset | düzen, güvenlik, ortak kararların alınması | TBMM, siyasi parti, belediye |
Kurumların ortak özellikleri
- İhtiyaçtan doğar: hiçbir kurum bir günde, bir kişinin kararıyla kurulmaz; uzun zamanda kendiliğinden oluşur.
- Evrenseldir: beş temel kurum bilinen her toplumda vardır, ama biçimi toplumdan topluma değişir. Her toplumda aile vardır; tek eşli mi çok eşli mi olacağı ise kültüre bağlıdır.
- Süreklidir ve yavaş değişir: kuşaktan kuşağa aktarılır. Değişir ama yavaş değişir, çünkü köklü değer ve normlara dayanır.
- Norm, statü ve rollerle işler: anne, öğretmen, işveren, milletvekili birer statüdür; her birinin beklenen rolü kurumun kurallarınca belirlenir.
- Birbirine bağlıdır: kurumlar tek başına işlemez; birindeki değişme zincirleme ötekilere yansır.
İşlevleri: kurum ne işe yarar?
Kurumlar ihtiyaçları düzenli ve öngörülebilir biçimde karşılar; kimin ne yapacağı önceden bellidir. Davranışları düzenleyerek toplumsal kontrol sağlar. Kültürü aktarır ve bireyin sosyalleşmesine katkı yapar. Bireye statü ve rol kazandırır, ortak değerler etrafında toplumsal bütünleşmeyi güçlendirir. Kısacası kurumlar toplumun hem sürekliliğini hem de değişen koşullara uyumunu sağlar.
Kurumlar arası etkileşim
Kurumlar bir saatin dişlileri gibidir: biri dönerse ötekiler de döner. Sanayileşme (ekonomi) kalabalık geniş aileleri küçültmüş, çekirdek aileyi yaygınlaştırmıştır. Okulda geçen yılların uzaması evlenme yaşını yükseltmiştir. Siyasal bir karar olan Medeni Kanun aile hayatını yeniden düzenlemiştir. Ekonomik bir kriz ailenin geçimini zorlaştırır, eğitime ayrılan payı azaltır, siyasette de gerilim yaratır.
Etkileşimin bir de ters yüzü vardır: bir kurum işlevini yerine getiremezse boşluğu başka kurumlar doldurmaya çalışır ya da sorun yayılır. Çalışan anne babanın çocuğuna ayıracağı zaman azaldıkça kreş ve anaokulu (eğitim) daha erken devreye girer. Bu yüzden sosyolog bir kurumu incelerken her zaman “bu değişme öteki kurumlara nasıl yansıdı?” diye sorar.
Nasıl sorulurBir paragrafta bir kurumdaki değişmenin başka bir kuruma yansıması anlatılır (sanayileşme → çekirdek aile, okul süresi → evlenme yaşı) ve parçanın hangi özelliği vurguladığı sorulur; cevap çoğu zaman “kurumlar birbiriyle etkileşim içindedir” olur.
TuzakKurum ile kuruluşu karıştıran şıklardır: “TBMM bir toplumsal kurumdur” yanlıştır, TBMM siyaset kurumunun bir kuruluşudur. İkinci tuzak “kurumlar hiç değişmez” ya da “her toplumda aynı biçimdedir” yargılarıdır; kurumlar yavaş değişir ve biçimleri topluma göre farklılaşır.
⇄Bilgi eşleştirme kurum ve ihtiyaç
?Soru çöz
Sanayileşmeyle birlikte kadınların ücretli işlerde daha çok çalışmaya başlaması, kreş ve anaokullarının yaygınlaşmasına, çocukların okul öncesi eğitime daha erken başlamasına yol açmıştır.
Bu durum toplumsal kurumların aşağıdaki özelliklerinden hangisine örnektir?