Din, ekonomi ve siyaset kurumu: laiklik, ekonomik kavramlar ve demokrasi

Din, ekonomi ve siyaset kurumlarının toplum hayatındaki yerini; laiklik, enflasyon, meşruiyet, demokrasi gibi kavramları ve Atatürk'ün bu alanlardaki görüşlerini öğren.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURUM · DİN

Din kurumu: toplumu ortak bir anlamda buluşturan bağ

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal kontrol nedir, toplumsal sapma çeşitleri ve nedenleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal kontrol, bireylerin normlara uymasını sağlayan ödül ve ceza mekanizmalarıdır; gücünü devlet kurumlarından, sivil toplum kuruluşlarından ya da toplumun kendisinden alır. Toplumsal sapma ise normlara aykırı davranıştır. Toplumun beklentisinin üstüne çıkan davranış olumlu sapma, suç ve bağımlılık gibi normların gerisinde kalan davranış olumsuz sapmadır.

Toplumsal kontrol ve sapma

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dinin toplumsal işlevleri nelerdir, sosyoloji din olgusunu nasıl inceler?

Kısa cevap: Din, kutsala dayanan inanç, ibadet ve ahlak kurallarının oluşturduğu toplumsal kurumdur. Bireye hayatın anlamını, huzur ve zorluklara dayanma gücü verir; toplumda ortak değerler etrafında bütünleşmeyi sağlar, doğru davranışa yönlendirir, dayanışmayı güçlendirir ve sosyalleşmeye katkı yapar. Sosyoloji dinin doğruluğunu tartışmaz, toplum hayatındaki yerini ve işlevlerini inceler.

Bayram sabahı aynı saatte camiye yürüyen kalabalık, ardından başlayan ev ev ziyaretler, yaşlıların ellerinin öpülmesi: tek bir günde dinin toplumu nasıl bir araya getirdiği gözle görülür.

Din, bilinen her toplumda bulunan evrensel bir kurumdur. İnsanın “nereden geldim, neden yaşıyorum, ölümden sonra ne olacak?” sorularına cevap verir; ibadetler, bayramlar ve ahlak kurallarıyla da gündelik hayatı düzenler. Aileyle birlikte bireyin kişiliğinin ve değerlerinin oluşmasında temel rol oynar.

Sosyoloji dine nasıl bakar?

Sosyoloji bir inancın doğru mu yanlış mı olduğunu araştırmaz; bu, ilahiyatın ve felsefenin konusudur. Sosyolog dini bir toplumsal olgu olarak ele alır: insanlar ortak inançlar etrafında nasıl gruplar kurar, din aileyi, ekonomiyi, siyaseti nasıl etkiler, toplum değiştikçe dinî hayat nasıl biçim değiştirir? Bu bakış tarafsız ve nesneldir; her inanca aynı mesafededir.

Dinin işlevleri

Bireysel işlevler

  • Hayata anlam ve amaç kazandırır
  • Huzur ve güven duygusu verir
  • Hastalık, kayıp, afet gibi zorluklara dayanma gücü ve sabır verir
  • Ahlaklı, erdemli bir yaşamı yönlendirir

Toplumsal işlevler

  • Ortak değerler etrafında bütünleştirir
  • Doğru davranışa yönlendirir, ilişkileri düzenler
  • Dayanışmayı güçlendirir (zekât, sadaka, kurban, iftar)
  • Sosyalleşmeyi ve kültür aktarımını sağlar

Dinin bütünleştirici işlevi en çok ortak törenlerde görülür: bayramlar, cuma namazı, kandil geceleri, düğün ve cenaze törenleri insanları aynı duyguda buluşturur. Yönlendirici işlevi ise vicdanda işler: kimse görmese de eksik tartmayan esnaf, “kul hakkı” kavramıyla davranışını denetler. Birey ve toplum sayfasında gördük: toplumsal kontrol yalnız resmî yaptırımla değil, ayıplama ve vicdan gibi resmî olmayan yollarla da sağlanır; din bu resmî olmayan kontrolün en güçlü kaynaklarından biridir.

Din öteki kurumlarla da iç içedir. Nikâh ve cenaze törenleri aile hayatına, vakıflar ve helal kazanç anlayışı ekonomiye, adalet anlayışı siyasete yön vermiştir. Anadolu'da Ahilik teşkilatı dürüst üretim ve ticaretin dinî-ahlaki bir görev sayıldığı örgütlenmenin bilinen örneğidir. Mimari, musiki ve hat gibi sanatların gelişmesinde de dinin payı büyüktür.

Sosyologlar din hakkında ne dedi?
SosyologDine bakışıAnahtar kavram
Emile DurkheimDin toplumsal birliğin temelidir; ortak inanç ve törenler toplumu bir arada tutar.bütünleştirme, kolektif bilinç
Max WeberDinî değerler ekonomik davranışı biçimlendirebilir; Protestan çalışma ahlakı ile kapitalizmin doğuşu arasında bağ kurdu.dinin değişmedeki rolü
Ziya GökalpDin, ortak ahlakı ve millî dayanışmayı besleyen bir kurumdur; millî kültürle uyumlu olmalıdır.dayanışma, millî birlik
Akılda kalsın: Dinin iki büyük toplumsal işlevi: birleştirir (bayram, ortak tören, dayanışma) ve yönlendirir (vicdan, kul hakkı, ahlak). Sosyologları ayır: Durkheim = din toplumu birleştirir, Weber = din ekonomiyi ve değişmeyi etkiler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir gündelik durum verilir (iftar sofrasında mahallenin buluşması, kimse görmezken dürüst davranan esnaf, depremden sonra duayla güç bulan aile) ve dinin hangi işlevine örnek olduğu sorulur. Ya da bir görüş verilip sosyoloğu istenir.

TuzakSosyolojinin dinin doğruluğunu ya da yanlışlığını araştırdığını söyleyen şıktır; sosyoloji yalnız toplumsal etkisini inceler. İkinci tuzak, Durkheim ile Weber'i karıştırmaktır: “dinî değerler ekonomik sistemi etkiler” Weber'in, “din toplumsal birliğin temelidir” Durkheim'ın görüşüdür.

⇄Bilgi eşleştirme dinin işlevleri

?Soru çöz

Bir sosyolog, bazı dinî değerlerin çalışkanlığı ve tutumluluğu ahlaki bir görev saymasının, belli toplumlarda ekonomik hayatın biçimlenmesinde etkili olduğunu ileri sürmüştür.
Bu görüş aşağıdaki sosyologlardan hangisine aittir?

✓ C. Weber Protestan çalışma ahlakı ile kapitalizmin doğuşu arasında bağ kurarak dinin ekonomiyi etkilediğini savundu. A Durkheim dinin bütünleştirici işlevini öne çıkarır; B Comte toplumların düşünce aşamalarıyla anılır, ekonomiyle değil; D Gökalp dinin millî dayanışmadaki yerini vurgular.
ATATÜRKÇÜLÜK · LAİKLİK

Laiklik: din ve vicdan özgürlüğünün güvencesi

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal gelişmenin ögeleri nelerdir, Atatürk İnkılapları toplumda hangi köklü değişmeleri getirdi?Bağlantılı konudan (Toplumsal değişme ve kültür). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal gelişmenin ögeleri ekonomik büyüme, tabakalar arasındaki farkların dengelenmesi, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğüdür; bunlar birlikte toplumsal bütünleşmeyi sağlar. Atatürk İnkılapları siyaset, hukuk, eğitim, toplum hayatı ve ekonomide köklü değişmeler getirerek Türk toplumunda planlı bir gelişme hamlesi başlattı.

Toplumsal gelişme ve Atatürk İnkılapları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Laiklik nedir, din ve vicdan özgürlüğüyle ilişkisi nedir, laiklik anayasaya ne zaman girdi?

Kısa cevap: Laiklik, devletin bütün inançlara eşit uzaklıkta durması, yasaların dinî kurallara göre değil akla ve toplumun ihtiyaçlarına göre yapılması, din işleri ile devlet işlerinin birbirinden ayrılmasıdır. Böylece herkes inancını özgürce yaşar. 1928'de anayasadan “devletin dini İslam'dır” ifadesi çıkarıldı, 1937'de laiklik ilkesi anayasaya girdi.

Aynı sınıfta oturan iki öğrenciden biri oruç tutar, öteki tutmaz; ikisinin de notu, hakları ve okuldaki yeri aynıdır. Bu sıradan görünen eşitliğin adı laikliktir.

Laiklik, devletin resmî bir dininin olmaması ve devletin bütün inançlara eşit mesafede durmasıdır. Yasalar dinî hükümlere göre değil, akla, bilime ve toplumun ihtiyaçlarına göre yapılır. Laiklik dinsizlik ya da din karşıtlığı değildir: devlet kimseye bir inancı dayatmaz, kimseyi inancından dolayı ayırmaz; din de siyasal çıkar için kullanılamaz.

Neden din ve vicdan özgürlüğünün güvencesi?

Din ve vicdan özgürlüğü, kişinin dilediği inanca inanması ya da inanmaması, ibadetini yapabilmesi ve inancını açıklamaya zorlanmamasıdır. Bir devlet tek bir inancı resmî kabul ederse, o inanca sahip olmayanlar eşit vatandaş olamaz; ayrıca resmî inancın kendi içindeki farklı yorumlar da baskı altında kalabilir. Devletin tarafsızlığı, her inancın kendi alanında özgür kalmasını sağlar. Bu yüzden laiklik bu özgürlüğün güvencesi sayılır.

Atatürk'ün laiklik ve din anlayışı

Atatürk'e göre din bir vicdan meselesidir ve herkes vicdanının emrine uymakta serbesttir. Atatürk dine değil, dinin siyasete ve kişisel çıkara alet edilmesine karşı çıktı; devlet işlerinin akıl ve bilimle yürütülmesini, dinin ise kişinin vicdanında saygın yerini korumasını istedi. Toplumsal değişme ve kültür sayfasında gördük: saltanatın (1922) ve halifeliğin (1924) kaldırılması, Tevhid-i Tedrisat, tekke ve zaviyelerin kapatılması (1925), Medeni Kanun (1926) laikleşmenin adımlarıdır. Bu adımlar önce kurumları değiştirdi; anayasa ise süreci sonradan yazıya geçirdi.

Laiklik anayasaya nasıl girdi?

Kurumlar önce değişti, anayasa adım adım izledi: 1928'de dinî ifade çıktı, 1937'de laiklik adıyla girdi.Görsel: Sınav Defteri

1924 Anayasası (Teşkilât-ı Esasiye) “Türkiye Devleti'nin dini İslam'dır” hükmünü taşıyordu ve Meclis'e şer'î hükümleri uygulama görevi veriyordu. 1928'de yapılan değişiklikle bu ifadeler anayasadan çıkarıldı; milletvekillerinin “vallahi” diye başlayan yemini de “namusum üzerine söz veririm” biçimine dönüştü. 1937'de cumhuriyetçilik, milliyetçilik, halkçılık, devletçilik, laiklik ve inkılapçılık ilkeleri anayasaya girdi; laiklik artık adıyla anayasal bir ilkeydi. 1961 ve 1982 anayasaları laikliği korudu; 1982 Anayasası onu değiştirilmesi teklif dahi edilemeyecek temel nitelikler arasına aldı ve din ve vicdan hürriyetini ayrı bir maddede güvenceye bağladı.

Akılda kalsın: Laikliğin anayasa yolculuğu 24 → 28 → 37: 1924'te devletin dini vardı, 1928'de çıkarıldı, 1937'de laiklik adıyla girdi. “Çıkarılma” ile “girme” ayrı yıllardır. Laiklik = devletin tarafsızlığı, dinsizlik değil.
Sınavda

Nasıl sorulurAnayasal adımlar karışık verilip sıralama istenir ya da “laiklik ilkesi anayasaya hangi yıl girmiştir?” diye sorulur. Bir de laikliğin din ve vicdan özgürlüğüyle ilişkisini yorumlayan öncüller gelir.

Tuzak1928 ile 1937'yi karıştırmaktır: 1928'de “devletin dini İslam'dır” ifadesi çıkarıldı ama “laik” kelimesi anayasaya 1937'de girdi. İkinci tuzak, laikliği “dinin toplum hayatından çıkarılması” diye tanımlayan şıktır; laiklik dini değil devleti tarafsız kılar ve bireyin inancını güvenceye alır.

↕Sıralama laiklik ve anayasa

  1. Laiklik ilkesinin anayasaya girmesi
  2. Anayasada “devletin dini İslam'dır” hükmünün yer alması
  3. Laikliğin değiştirilemez maddeler arasına alınması
  4. Dinî ifadelerin anayasadan çıkarılması
  5. Türkiye'nin “millî, demokratik, laik ve sosyal hukuk devleti” olarak tanımlanması

?Soru çöz

Laikliğin din ve vicdan özgürlüğünün güvencesi sayılmasının temel nedeni aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Devlet tarafsız olunca her inanç sahibi eşit vatandaş olur ve inancını özgürce yaşar. B laikliği dinsizlikle karıştırır; C resmî din, 1928 öncesi anayasa düzenidir, laikliğin tersidir; D dinî kurallara dayalı yasa teokrasinin özelliğidir.
KAVRAM · EKONOMİ

Ekonominin temel kavramları: arz, talep, enflasyon ve karıştırılan akrabaları

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal kurum nedir, özellikleri ve işlevleri nelerdir, kurumlar birbirini nasıl etkiler?Bağlantılı konudan (Aile ve eğitim kurumu). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal kurum, toplumun temel ihtiyaçlarını karşılamak için zamanla oluşan, kuşaktan kuşağa aktarılan ve davranışları düzenleyen kurallar, değerler ve rollerin bütünüdür. Beş temel kurum aile, eğitim, din, ekonomi ve siyasettir. Kurumlar evrenseldir, yavaş değişir ve birbirine bağlıdır: birinde yaşanan aksama ötekilerin işleyişini de etkiler.

Toplumsal kurum

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Enflasyon, deflasyon, devalüasyon, revalüasyon ve resesyon nedir, aralarındaki fark nedir, enflasyonun nedenleri ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Arz satışa sunulan, talep satın alınmak istenen mal miktarıdır. Enflasyon genel fiyat düzeyinin sürekli yükselmesi, deflasyon sürekli düşmesidir. Devalüasyon ulusal paranın yabancı paralar karşısındaki değerinin resmî kararla düşürülmesi, revalüasyon yükseltilmesidir. Resesyon, üretim, gelir ve istihdamın daraldığı ekonomik durgunluktur. Enflasyon en çok sabit gelirlileri yoksullaştırır.

Geçen yıl aynı parayla iki poşet dolduran bir aile bu yıl bir poşette kalıyorsa, değişen yalnız fiyat etiketleri değil, o ailenin sofrası, tatil planı ve çocuğunun kurs hayalidir.

Ekonomi kurumu mal ve hizmetlerin üretilmesini, dağıtılmasını ve tüketilmesini düzenler. Ekonomi yalnız rakamlardan oluşmaz; fiyatlar değişince aile bütçesi, eğitim tercihleri, göç kararları ve siyasete güven de değişir. Bu yüzden sosyoloji ekonominin temel kavramlarını toplumsal sonuçlarıyla birlikte ele alır.

Arz ve talep

Arz, üreticilerin belli bir fiyattan satışa sunduğu mal ve hizmet miktarıdır. Talep ise tüketicinin satın alma gücüyle desteklenmiş satın alma isteğidir; yalnız “istemek” talep sayılmaz, parası da olmalıdır. Talebi gelir, fiyat, ihtiyaç, zevk, moda, reklam ve kültür belirler. Arz talepten fazlaysa fiyat düşer, talep arzdan fazlaysa fiyat yükselir. Hasat mevsiminde pazar domatesle dolar ve ucuzlar; kışın az bulunur ve pahalanır.

Karıştırılan ekonomi kavramları
KavramNe değişir?Nasıl olur?Gündelik görünüm
Enflasyongenel fiyat düzeyi sürekli yükselir, paranın alım gücü düşerpiyasa süreci: talep fazlası, maliyet artışı, para arzının artmasıaynı maaşla her ay daha az şey alınır
Deflasyongenel fiyat düzeyi sürekli düşertalebin çökmesi, durgunluk“fiyatlar daha düşer” diye alışveriş ertelenir, satış ve üretim azalır
Devalüasyonulusal paranın yabancı paralar karşısındaki değeri düşerhükümet ya da merkez bankasının resmî kararıylaithal mallar pahalanır, ihraç malları dışarıda ucuzlar
Revalüasyonulusal paranın değeri yükselirresmî kararla (devalüasyonun tersi)ithal mallar ucuzlar, ihracat zorlaşır
Resesyonüretim, gelir ve istihdam daralırtalep ve yatırımın azalması, ekonomik daralmaişten çıkarmalar, kapanan dükkânlar
Ek bilgi: resesyonun yaygın ölçüsü

Ekonomistler genellikle millî gelirin üst üste iki çeyrek (altı ay) daralmasını resesyonun işareti sayar. Durgunluk ile yüksek enflasyonun aynı anda yaşanmasına ise stagflasyon denir.

Enflasyon neden olur?

  • Talep fazlası: toplam talep üretimden hızlı artar. Karşılıksız para basılması, devletin gelirinden çok harcaması, kolay ve ucuz kredi bu yolla fiyatları yükseltir.
  • Maliyet artışı: enerji, ham madde, ulaşım ya da ücret maliyetleri artınca üretici fiyatı yükseltir. Ham maddesi ithal edilen ülkede kurun yükselmesi de maliyeti artırır.
  • Beklentiler: herkes “fiyatlar artacak” diye düşünürse tüketici stok yapar, satıcı fiyatı önceden yükseltir; beklenti kendini gerçekleştirir.

Enflasyonun toplumsal sonuçları

Enflasyonun en ağır yükü sabit gelirlilere, yani maaşı yılda birkaç kez artan memura, işçiye ve emekliye düşer; fiyatlar her gün, gelir ise belli aralıklarla artar. Birikim yapanın parası erir, borçlu ise borcunu değeri düşmüş parayla öder; böylece gelir dağılımı bozulur. İnsanlar tasarrufu bırakıp altın, döviz ya da konuta yönelir; geleceği planlamak zorlaşır, yatırım ve istihdam azalır. Aile bütçesi sıkışır: ek iş, eğitim harcamalarından kısma, aile içi gerilim ve göç artabilir. Uzun süren enflasyon toplumsal huzursuzluğu ve kurumlara güvensizliği büyütür. Aile ve eğitim kurumu sayfasında gördük: bir kurumdaki sarsıntı ötekilere yansır; enflasyon bunun en açık örneğidir.

Akılda kalsın: Kavramları üç kutuya ayır. Fiyat kutusu: enflasyon ↑, deflasyon ↓ (genel ve sürekli). Para değeri kutusu: devalüasyon ↓, revalüasyon ↑ (resmî kararla, yabancı paraya göre). Üretim kutusu: resesyon = daralma. Ön ek ipucu: de- düşürür, re- yeniden yükseltir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir haber ya da hikâye verilir (“merkez bankası ulusal parayı dolar karşısında yüzde X değer düşürdü”, “fabrikalar üretimi azalttı, işsizlik arttı”) ve hangi kavramı anlattığı sorulur. Enflasyonun sonuçları da “aşağıdakilerden hangisi enflasyonun toplumsal sonuçlarından biri değildir?” kalıbıyla gelir.

TuzakTek bir malın pahalanmasını enflasyon saymaktır; enflasyon genel fiyat düzeyinin sürekli artışıdır. İkinci tuzak, devalüasyonu enflasyonla karıştırmaktır: devalüasyon paranın dış değerine ilişkin bir karardır, enflasyon iç fiyatlardaki süreçtir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram ve örnek

?Soru çöz

Bir ülkenin para otoritesi, ihracatı artırmak ve dış ticaret açığını azaltmak amacıyla ulusal paranın yabancı paralar karşısındaki değerini resmî bir kararla düşürdüğünü açıklamıştır.
Bu uygulama aşağıdaki kavramlardan hangisiyle ifade edilir?

✓ D. Ulusal paranın dış değerinin resmî kararla düşürülmesi devalüasyondur. A enflasyon iç fiyatların sürekli artışıdır, bir karar değildir; B resesyon üretim ve istihdamdaki daralmadır; C revalüasyon paranın değerinin yükseltilmesidir, yön tersidir.
SÜREÇ · ÜRETİM VE TÜKETİM

Üretim, tüketim, bölüşüm: ekonominin döngüsü ve bilinçsiz tüketim

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaStatü ve rol nedir, verilmiş ve kazanılmış statü, rol çatışması ve rol pekişmesi arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statü bireyin toplum içindeki konumu, rol ise o statüden beklenen davranışlardır. Doğuştan gelen statü verilmiş (cinsiyet, yaş, soy), emekle elde edilen kazanılmış statüdür (öğretmen, doktor). Birinin statüleri içinde onu en çok tanımlayana anahtar rol denir. İki statünün rolleri çelişirse rol çatışması, birbirini desteklerse rol pekişmesi yaşanır.

Statü, rol, rol çatışması

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Üretim, tüketim ve bölüşüm nedir, bilinçsiz tüketim ve reklamların birey ve topluma etkisi nedir?

Kısa cevap: Üretim, emek, sermaye, doğal kaynak ve girişimcilikle mal ve hizmet ortaya koymaktır; tüketim bunların ihtiyaç için kullanılması, bölüşüm ise elde edilen gelirin üretime katılanlar arasında paylaştırılmasıdır. Üçü birbirini besleyen bir döngüdür. İhtiyaçtan çok reklam ve özentiyle yapılan bilinçsiz tüketim borçlanma, israf, çevre kirliliği ve tasarrufun azalması gibi sorunlar doğurur.

Mahalle fırınında sabah çıkan ekmek bir döngünün parçasıdır: un, fırın, ustanın emeği ve fırıncının girişimi birleşir; ekmek satılır, kazanç paylaşılır, paylaşılan para yeniden alışverişe döner.

Ekonomi kurumunun üç temel ögesi vardır. Üretim, insan ihtiyaçlarını karşılayacak mal ve hizmetleri ortaya koymaktır; dört faktörle yapılır: emek, sermaye, doğal kaynak (toprak) ve girişimci. Tüketim, insanların mal ve hizmetleri gereksinimlerini gidermek üzere satın alıp kullanmasıdır. Bölüşüm ise üretimden elde edilen gelirin, üretime katılan faktörler arasında paylaştırılmasıdır.

Bölüşüm: kim neye karşılık ne alır?
Üretim faktörüKatkısıGelirden aldığı pay
Emekişçinin, memurun bedenî ya da zihnî çalışmasıücret
Sermayemakine, bina, parafaiz
Doğal kaynak (toprak)arazi, maden, surant (kira)
Girişimciöteki faktörleri bir araya getirip riski üstlenmekâr

Döngü: biri aksarsa hepsi aksar

Üretim gelir yaratır; gelir bölüşülür; bölüşülen gelir tüketime, yani talebe dönüşür; talep de yeniden üretimi başlatır. Bölüşüm adil değilse geniş kesimlerin alım gücü düşer, tüketim azalır, üretim de yavaşlar. Tüketim gerçek ihtiyacın çok ötesine geçerse kaynaklar israf edilir, tasarruf azalır, yatırım için sermaye bulunamaz. Bu yüzden sosyoloji üç ögeyi ayrı ayrı değil, birbirine bağlı bir bütün olarak inceler.

Tüketim alışkanlıkları ve bilinçsiz tüketim

Tüketim alışkanlıkları kültüre göre değişir. Geleneksel toplumda tamir etmek, saklamak, “kanaat” ve “israf etmemek” değer sayılır. Kentleşme, kredi kartı ve internetten alışverişle tüketim hızlanmış; mallar yalnız ihtiyaç için değil, statü göstergesi olarak da alınmaya başlanmıştır. Birey ve toplum sayfasında statü ile saygınlığın aynı şey olmadığını gördük; pahalı marka ve son model, saygınlık kazanma umuduyla statüyü gösterme aracına dönüşebilir.

Bilinçli tüketici

  • İhtiyaç ile isteği ayırır, liste yapar
  • Fiyat ve kaliteyi karşılaştırır, etiketi okur
  • Bütçesine göre harcar, tasarruf eder
  • Ayıplı mala karşı haklarını kullanır

Bilinçsiz tüketimin sonuçları

  • Birey: borç, kaygı, bitmeyen tatminsizlik
  • Aile: bütçe sıkıntısı, gerilim
  • Toplum: israf, tasarrufun azalması
  • Çevre: kaynakların tükenmesi, atık

Reklamın etkisi

Reklam, ürünü tanıtarak tüketiciye bilgi verir ve rekabeti canlandırır; bu yönüyle yararlıdır. Ama çoğu reklam ürünü değil bir duyguyu satar: mutluluğu, başarıyı, beğenilmeyi. “Son fırsat”, “sınırlı stok” gibi ifadelerle acele ettirir, ünlülerle özenti yaratır, çocukları ve gençleri hedef alarak ihtiyaç olmayan şeyi ihtiyaç gibi gösterir. Sosyal medyada reklam ile paylaşım arasındaki sınır bulanıklaştığı için etkisi daha da artmıştır. Bilinçli tüketici, reklamı bir bilgi kaynağı olarak kullanır ama kararını ihtiyacına göre verir.

Akılda kalsın: Döngü: üretim → bölüşüm → tüketim → yeniden üretim. Bölüşüm payları: emek-ücret, sermaye-faiz, toprak-rant, girişimci-kâr. Bilinçsiz tüketimin sorusu tek: “Bunu ihtiyacım olduğu için mi, gördüğüm için mi alıyorum?”
Sınavda

Nasıl sorulurBir tüketim davranışı anlatılır ve bilinçli mi bilinçsiz mi olduğu, ya da reklamın hangi etkisine örnek olduğu sorulur. Bölüşüm sorularında gelirin paylaştırılması anlatılıp kavram adı istenir.

TuzakBölüşümü “tüketim” ya da “dağıtım (malların mağazaya taşınması)” ile karıştırmaktır; bölüşüm gelirin paylaşılmasıdır. İkinci tuzak, reklamı yalnız olumsuz gösteren şıktır; reklam bilgi verme ve tanıtma işlevi de görür, sorun ihtiyaç yaratma ve özentidir.

▭Boşluk doldurma

Bir fabrikada elde edilen gelirin işçiye ücret, sermaye sahibine faiz, arazi sahibine kira, girişimciye kâr olarak paylaştırılmasına denir. Reklamların ihtiyaç olmadığı hâlde satın alma isteği uyandırması tüketimi artırır.

bölüşümbilinçsizüretimtasarruf

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi reklamların tüketim alışkanlıklarını olumsuz yönde etkilemesine örnektir?

✓ B. İhtiyaç yokken reklamın uyandırdığı istekle satın almak ve borçlanmak bilinçsiz tüketimdir. A bilinçli tüketici davranışıdır; C tüketici hakkını kullanmaktır, reklamla ilgisi yok; D reklamın bilgi verme işlevidir, olumlu bir etkidir.
ATATÜRKÇÜLÜK · EKONOMİ

Ekonomik sistemler ve Atatürk: serbest girişimden devletçiliğe

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKast, zümre ve sınıf tabakalaşma sistemleri arasındaki farklar nelerdir, Atatürk'ün halkçılık anlayışı nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tabakalar arası geçişin derecesine göre üç sistem vardır. Kapalı tabakalaşma kast sistemidir: konum doğuştan belirlenir, geçiş yoktur (Hindistan). Yarı kapalı tabakalaşma zümredir: geçiş çok sınırlıdır (Orta Çağ Avrupa'sında soylular, din adamları, köylüler). Açık tabakalaşma sınıftır: konum ekonomik temellidir, geçiş serbesttir. Atatürk'ün halkçılık ilkesi hiçbir sınıfa ayrıcalık tanımaz.

Kast, zümre, sınıf ve halkçılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kapitalizm, sosyalizm ve karma ekonomi arasındaki fark nedir, Atatürk'ün ekonomi konusundaki görüşleri nelerdir?

Kısa cevap: Kapitalizm özel mülkiyet, serbest piyasa ve kâra; sosyalizm üretim araçlarının devlete ait olmasına ve ekonominin merkezden planlanmasına; karma ekonomi ikisinin birlikteliğine dayanır. Atatürk ekonomik bağımsızlığı siyasal bağımsızlığın şartı saydı; 1923 İzmir İktisat Kongresi'nde özel girişimi destekledi, 1929 bunalımından sonra devletçiliği uyguladı. Bu devletçilik özel mülkiyeti kaldırmayan, Türkiye'ye özgü bir modeldir.

Bir ülke fabrikayı kimin kuracağına, fiyatı kimin belirleyeceğine ve kazancın nasıl paylaşılacağına nasıl karar verir? Bu üç sorunun farklı cevapları farklı ekonomik sistemleri doğurur.

Ekonomik sistem, bir toplumda üretim araçlarının kime ait olduğunu, neyin ne kadar üretileceğine kimin karar verdiğini ve gelirin nasıl bölüşüleceğini belirleyen düzendir. Belli başlı üç sistem vardır.

Belli başlı ekonomik sistemler
ÖlçütKapitalizm (liberal ekonomi)SosyalizmKarma ekonomi
Üretim araçlarıözel mülkiyettekamu (devlet) mülkiyetindeözel ve kamu mülkiyeti bir arada
Kararı kim verir?piyasa: arz, talep, rekabetmerkezî planpiyasa esas, devlet gerektiğinde düzenler
Devletin rolüsınırlı; düzeni ve hukuku korurekonominin tamamını yönetireksik kalan alanlara yatırım, sosyal güvenlik, denetim
Temel amaçkâr, verimtoplumsal eşitlikkâr ile toplumsal fayda arasında denge
Eleştirilen yönügelir eşitsizliği, krizlerverimsizlik, bireysel girişimin bastırılmasıdengenin kurulmasının güçlüğü

Atatürk: ekonomik bağımsızlık olmadan bağımsızlık olmaz

Atatürk'e göre askerî ve siyasal zaferler ekonomik zaferlerle tamamlanmazsa kalıcı olamazdı. Osmanlı'dan kalan borçlar ve kapitülasyonların bıraktığı yıkım bu kanaatin arka planıdır. Lozan görüşmeleri sürerken, 1923'te toplanan İzmir İktisat Kongresi çiftçi, tüccar, sanayici ve işçi temsilcilerini bir araya getirdi. Kongrede yerli malının kullanılması, özel girişimin desteklenmesi, tekellere karşı çıkılması ve yabancı sermayenin yasalara uymak şartıyla kabulü gibi kararlar alındı.

1920'lerde devlet özel girişimi teşvik etti: 1924'te Türkiye İş Bankası kuruldu, 1925'te köylüyü ezen aşar vergisi kaldırıldı, 1927'de Teşvik-i Sanayi Kanunu çıkarıldı. Ancak sermaye birikimi azdı ve 1929 Dünya Ekonomik Bunalımı bütün dünyayı sarstı. Bunun üzerine 1930'larda devletçilik uygulandı: Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı (1934) ile dokuma, şeker, demir-çelik gibi alanlarda devlet fabrikaları kuruldu; Sümerbank ve Etibank bu dönemin kuruluşlarıdır. Devletçilik 1937'de anayasaya girdi.

Atatürk'ün devletçiliği neden “karma”dır?

Atatürk'ün devletçiliği sosyalizmden farklıdır: özel mülkiyeti kaldırmaz, özel girişimin yetmediği ya da yatırım yapmaya gücünün yetmediği alanlarda devleti devreye sokar. Liberalizmden de farklıdır: piyasayı kendi hâline bırakmaz, kalkınmayı planlar. Atatürk bu sistemin Türkiye'nin kendi ihtiyaçlarından doğduğunu, başka bir ülkeden aynen aktarılmadığını vurguladı. Toplumsal yapı sayfasında gördük: halkçılık sınıf çatışmasını reddeder; devletçilik de ekonomiyi bir sınıfın değil bütün milletin kalkınması için düzenler.

Akılda kalsın: Üç sistemi tek soruyla ayır: “Fabrika kimin?” Özelin = kapitalizm, devletin = sosyalizm, ikisinin de = karma. Atatürk dönemi iki perde: 1920'ler özel girişime teşvik (İzmir 1923, Teşvik-i Sanayi 1927), 1930'lar devletçilik (1929 bunalımı → 1934 planı).
Sınavda

Nasıl sorulurBir ekonomik uygulama verilip hangi sisteme uyduğu, ya da Atatürk dönemi ekonomi politikasının özelliği sorulur: “Atatürk'ün devletçilik anlayışı için hangisi söylenemez?” Tuzak, devletçiliği sosyalizmle eş tutan şıktır; Atatürk'ün devletçiliği özel mülkiyeti kaldırmadı, özel girişimin yetmediği alanlarda devleti devreye soktu.

Tuzakİkinci tuzak, İzmir İktisat Kongresi'ni devletçilikle ilişkilendirmektir; kongre özel girişimi destekleyen kararlar aldı, devletçilik 1929 bunalımından sonra ağırlık kazandı.

↕Sıralama Atatürk dönemi ekonomi

  1. Dünya Ekonomik Bunalımı
  2. Aşar vergisinin kaldırılması
  3. Birinci Beş Yıllık Sanayi Planı
  4. İzmir İktisat Kongresi
  5. Teşvik-i Sanayi Kanunu

?Soru çöz

Atatürk döneminde uygulanan devletçilik için aşağıdakilerden hangisi söylenemez?

✓ C. Atatürk'ün devletçiliği özel mülkiyeti kaldırmadı; bu sosyalizmin özelliğidir. A devletçiliğin temel mantığıdır, doğru; B devletçilik bunalımdan sonra uygulandı, doğru; D 1934 planı devletçiliğin ilk büyük adımıdır, doğru.
KURUM · SİYASET

Siyaset kurumu: iktidar, otorite, meşruiyet ve yönetim biçimleri

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöy, kent ve metropol arasındaki farklar nelerdir, millet nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Köy, tarıma dayanan, nüfusu az, ilişkileri yüz yüze ve geleneksel olan yerleşmedir. Kent sanayi, ticaret ve hizmete dayanır; nüfusu kalabalık, ilişkileri resmî, iş bölümü ileridir. Metropol milyonlarca kişinin yaşadığı, çevresini ve ülkeyi etkileyen dev kenttir. Millet ise ortak tarih, dil, kültür ve ülküyle birbirine bağlı insanların oluşturduğu en kapsamlı topluluktur.

Köy, kent, metropol, millet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Siyaset kurumu nedir; iktidar, otorite, meşruiyet ve egemenlik ne demektir; monarşi, oligarşi, aristokrasi ve teokrasi arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Siyaset kurumu, toplumun ortak işlerini düzenleyen, kararları alıp uygulayan ve düzeni koruyan kurumdur. İktidar kurumsallaşmış yönetme gücü, otorite meşru kabul edilen güç, meşruiyet ise yönetimin halkça haklı ve yasal görülmesidir. Yönetim biçimleri egemenliğin kimde olduğuna göre ayrılır: monarşi, oligarşi, aristokrasi, teokrasi ve demokrasi.

Trafikte kırmızı ışıkta duran sürücü, polisi görmese bile durur; çünkü kuralı koyan gücü haklı bulur. Siyasetin en önemli sırrı, zorlamadan uyulan güçtür.

Toplum farklı çıkarları, inançları ve talepleri olan gruplardan oluşur; bu farklılıklar zaman zaman çatışmaya dönüşebilir. Siyaset kurumu bu çeşitliliği bir arada tutmaya çalışır. Başlıca işlevleri: toplumsal düzeni ve güvenliği sağlamak, çatışmaları barışçı yollarla çözmek, temel hak ve özgürlükleri korumak, kaynakları adil kullanmak ve toplumun uzun vadeli hedeflerini belirlemektir.

Temel kavramlar

Siyaset kurumunun temel kavramları
KavramAnlamı
Güçbaşkalarının davranışını, gerekirse zorla, yönlendirebilme yeteneği
İktidarkurumsallaşmış ve sürekli güç; karar alma ve yönetme yetkisini kullanma
Otoritemeşru kabul edilen güç; insanlar haklı buldukları için uyar
Meşruiyetyönetimin halkın vicdanında kabul görmesi, yasal ve haklı sayılması
Egemenlikbir ülkede son ve en üstün karar verme yetkisi; kimde olduğu yönetim biçimini belirler
Devletülke, insan topluluğu ve egemenlikten oluşan sürekli siyasal örgüt
Hükümetdevlet adına yürütme işini yapan, seçimle değişebilen geçici organ
Milletortak tarih, dil, kültür ve ülkü etrafında birleşen insan topluluğu
Seçimhalkın yöneticilerini belirlediği, iktidarın barışçı yolla el değiştirdiği yöntem
Sivil toplumdevletten bağımsız dernek, vakıf, sendika, meslek odası gibi gönüllü örgütlerin alanı
Hak, özgürlük, eşitlik, adaletkişinin yasalarca korunan yetkileri; dilediğini başkasına zarar vermeden yapabilmesi; herkesin yasa önünde aynı muameleyi görmesi; herkese hakkını verme

Güç, iktidar ve otorite arasındaki fark meşruiyettedir. Silah zoruyla yönetim ele geçiren bir grup güce, hatta iktidara sahiptir ama halk onu haklı görmüyorsa otoritesi yoktur; böyle bir iktidar ancak zorla ayakta kalır. Meşruiyetin kaynağı kimi zaman gelenek, kimi zaman liderin karizması, modern toplumlarda ise yasalar ve seçimdir. Max Weber de otoriteyi bu üç kaynağa göre geleneksel, karizmatik ve yasal-ussal diye üçe ayırır. Devlet ile hükümet de sık karıştırılır: hükümetler gelip gider, devlet süreklidir.

Yönetim biçimleri: egemenlik kimde?

Yönetim biçimlerini ayıran soru: egemenlik kimde, neye dayanır?
Yönetim biçimiEgemenlik kimde?DayanağıÖrnek
Monarşitek kişi (kral, padişah)kalıtım; yetki babadan oğula geçerOsmanlı Devleti; yetkisi anayasayla sınırlanırsa meşruti monarşi
Oligarşiküçük bir zümrezenginlik, askerî güç; zümre kendi çıkarına yönetirbir avuç zengin ailenin ya da cuntanın ülkeyi yönetmesi
Aristokrasisoylular sınıfıdoğuştan gelen ayrıcalık, soyOrta Çağ Avrupası'nda soyluların yönetimi
Teokrasidin adamları ya da dinî lideryönetimin Tanrı adına yapıldığı inancı; yasalar dinî kurallara dayanırVatikan
Demokrasihalk (millet)seçim, hukukun üstünlüğü, temel haklarTürkiye Cumhuriyeti
Ek bilgi: aristokrasi ile oligarşi neden karıştırılır?

İkisinde de yönetim azınlığın elindedir. Antik Yunan'da Aristoteles, “en iyilerin” toplum yararına yönetimini aristokrasi, azınlığın kendi çıkarına yönetimini ise oligarşi diye ayırmıştı. Robert Michels de en demokratik örgütlerin bile zamanla dar bir kadronun eline geçme eğiliminde olduğunu “oligarşinin tunç kanunu” diye adlandırdı.

Akılda kalsın: Zincir: güç → iktidar (kurumsallaşınca) → otorite (meşrulaşınca). Yönetim biçimini bulmak için tek soru: egemenlik kimde? Tek kişi = monarşi, zengin/güçlü azınlık = oligarşi, soylu azınlık = aristokrasi, din adına = teokrasi, halk = demokrasi.
Sınavda

Nasıl sorulurBir yönetim anlatılır (“ülkeyi birkaç zengin aile kendi çıkarları için yönetiyor”) ve yönetim biçimi sorulur; ya da bir durumda iktidar ile otorite arasındaki fark yoklanır.

TuzakOligarşi ile aristokrasiyi karıştırmaktır: ikisinde de azınlık yönetir, ama aristokraside dayanak soy, oligarşide zenginlik ya da güçtür. İkinci tuzak, iktidara sahip olanın kendiliğinden otoriteye de sahip olduğunu söyleyen şıktır; otorite meşruiyet ister. Üçüncüsü devlet ile hükümeti eş tutmaktır: hükümet değişir, devlet sürer.

⇄Bilgi eşleştirme yönetim biçimleri

?Soru çöz

Bir ülkede silah zoruyla yönetimi ele geçiren bir grup, aldığı kararları zor kullanarak uygulatmaktadır. Halkın büyük çoğunluğu ise bu yönetimi haklı ve yasal görmemektedir.
Bu yönetim için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Grup karar alıp uygulatıyor, yani iktidarı elinde tutuyor; ama halk onu haklı görmediği için meşruiyeti yok. B otorite meşruiyet gerektirir, burada yok; C egemenlik halktan gelseydi yönetim seçimle kurulurdu; D temsilî demokrasi seçilmiş temsilcilerle işler, darbe ile değil.
ATATÜRKÇÜLÜK · DEMOKRASİ

Demokrasi ve Atatürkçü vatandaşlık: hak, sorumluluk ve bütünlük

MEB Sosyoloji · Toplumsal Kurumlar · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyal statü ile sosyal saygınlık arasındaki fark nedir, hak ve görev dengesi neden önemlidir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Statü kişinin toplumdaki konumudur; saygınlık (prestij) ise toplumun o kişiye gösterdiği değer ve itibardır. Aynı statüdeki iki kişinin saygınlığı, rollerini nasıl yerine getirdiklerine, ahlaklarına ve topluma katkılarına göre farklı olabilir. Her statü hem hak hem görev getirir; birey, grup, kuruluş ve toplum arasında hak ile görev denk olduğunda sağlıklı bir etkileşim kurulur.

Saygınlık, hak ve görev

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğrudan, temsilî ve katılımcı demokrasi arasındaki fark nedir, Atatürkçü düşüncede vatandaşlık, hak ve sorumluluk nasıl ilişkilendirilir?

Kısa cevap: Doğrudan demokraside halk kararları kendisi alır, temsilî demokraside seçtiği temsilcilerle yönetir, katılımcı demokraside seçimler arasında da sivil toplum, referandum ve yerel meclislerle kararlara ortak olur. Demokrasinin dayanakları kuvvetler ayrılığı ve insanı en yüksek değer sayan hümanizmdir. Atatürkçü düşüncede vatandaş, hakları kadar sorumlulukları da olan, egemenliğin sahibi bireydir.

Sandık günü okul sıralarının bir gecede oy kabinine dönüşmesi, yöneticinin kim olacağına bir çobanla bir profesörün oyunun eşit ağırlıkla karar vermesidir.

Demokrasi, egemenliğin halka ait olduğu ve halkın kendi kendini yönettiği yönetim biçimidir. Birinci Meclis'in açılışından sonra kabul edilen 1921 Anayasası'nın ilk maddesi bu ilkeyi açıkça söyler: egemenlik kayıtsız şartsız milletindir. Demokrasinin vazgeçilmezleri serbest ve gizli oyla yapılan düzenli seçimler, çok partili siyasal hayat, hukukun üstünlüğü, temel hak ve özgürlükler ve çoğunluğun azınlığın haklarına saygısıdır.

Demokrasi türleri
TürKararı kim alır?Nerede, nasıl?
Doğrudanhalk, aracısızAntik Atina'da yurttaş meclisi; bugün İsviçre'nin birkaç küçük kantonunda açık hava halk meclisleri. Nüfus büyüdükçe uygulanamaz.
Temsilîhalkın seçtiği temsilcilermilletvekillerinden oluşan meclis (TBMM); günümüz demokrasilerinin çoğu
Katılımcıtemsilciler, ama halk seçimler arasında da sürece katılırreferandum, sivil toplum kuruluşları, kent konseyleri, kamuoyu ve dilekçe

Kuvvetler ayrılığı ve hümanizm

Montesquieu, Kanunların Ruhu (1748) adlı eserinde yasa yapma, uygulama ve yargılama yetkileri aynı elde toplanırsa özgürlüğün kalmayacağını savundu. Kuvvetler ayrılığı, bu üç yetkinin ayrı organlara verilmesi ve organların birbirini dengeleyip denetlemesidir.

Üç yetki üç ayrı elde: biri yapar, biri uygular, biri yargılar ve denetler.Görsel: Sınav Defteri

Hümanizm ise insanı merkeze alan, insan onurunu, aklını ve özgürlüğünü en yüksek değer sayan anlayıştır; Rönesans'la güç kazandı. Demokrasinin felsefi temelidir: her insan değerliyse, herkesin oyu eşit, herkesin hakkı korunmaya değerdir. Atatürk'ün “Yurtta sulh, cihanda sulh” ilkesi ve insanlığı bir bütün olarak gören anlayışı da hümanist bir bakışı yansıtır.

Atatürkçü düşüncede vatandaşlık, hak ve sorumluluk

Atatürkçü düşüncede vatandaş, padişahın tebaası değil, egemenliğin ortağıdır. Vatandaşlık, din, dil, soy ya da mezhep ayrımı gözetmeyen, devlete hukuki bağla bağlı ve yasa önünde eşit olmayı anlatır. Vatandaşın seçme ve seçilme, eğitim, mülkiyet, din ve vicdan özgürlüğü gibi hakları vardır; buna karşılık vergi vermek, askerlik yapmak, yasalara uymak, kamu malını korumak ve oy kullanma bilinciyle yönetime katılmak gibi sorumlulukları da vardır. Birey ve toplum sayfasında hak-görev dengesini gördük; yalnız hak isteyen ya da yalnız görev yüklenen bir toplum dengesini kaybeder.

Atatürkçülüğün bütünlüğü ve yabancı ideolojilerden farkı

Atatürkçülük, ilke ve inkılapları birbirini tamamlayan bir bütündür: millî egemenlik laiklik olmadan, cumhuriyetçilik halkçılık olmadan, devletçilik millî bağımsızlık amacı olmadan tam anlaşılamaz. Bu yüzden bir ilke ötekilerden koparıldığında sistem eksik kalır.

Atatürkçülük ile dönemin yabancı ideolojileri
ÖlçütAtatürkçülükDönemin totaliter ideolojileri (faşizm, komünizm)
KaynağıTürk milletinin kendi tarihî deneyimi ve ihtiyaçlarıbelli bir kuramdan ya da başka ülkenin modelinden aktarım
Bilgi anlayışıakıl ve bilim; dogmatik değil, değişmeye açık (inkılapçılık)tartışılmaz kabul edilen resmî ideoloji
Toplum anlayışısınıf çatışmasını reddeder, millî birlik (halkçılık)komünizm sınıf çatışmasını, faşizm ırk ve şef üstünlüğünü esas alır
Dış politikabarışçı: “Yurtta sulh, cihanda sulh”yayılmacılık ya da dünya devrimi hedefi
Akılda kalsın: Demokrasi türlerini aracı sayısıyla ayır: aracı yok = doğrudan; aracı var = temsilî; aracı var ama halk da sürekli masada = katılımcı. Kuvvetler ayrılığı: yapar (yasama), uygular (yürütme), yargılar (yargı). Atatürkçülük = bütün: bir ilkeyi çekersen yapı eksik kalır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir (“belediye, park projesini mahalle sakinlerinin oylamasına sundu”, “yasa önerisi kanunlaşmadan önce meslek odalarının görüşü alındı”) ve hangi demokrasi türünü yansıttığı sorulur: ikisi de katılımcı demokrasidir. Atatürkçülükte “bütünlük” niteliğini ya da yabancı ideolojilerden farkını açıklayan şık istenir.

TuzakReferandumu doğrudan demokrasi sanmaktır; temsilî düzen içinde halka zaman zaman danışmak katılımcılığın aracıdır. İkinci tuzak, Atatürkçülüğü “değişmez kurallar bütünü” diye tanımlayan şıktır; Atatürkçülük akla ve bilime dayanır, dogmatik değildir.

▭Boşluk doldurma

Yasama, yürütme ve yargı yetkilerinin ayrı organlarca kullanılmasına denir. Vatandaşların seçimler arasında da referandum, sivil toplum ve kent konseyleriyle kararlara ortak olduğu demokrasi türüne demokrasi denir.

kuvvetler ayrılığıkatılımcıdoğrudanhümanizm

?Soru çöz

Atatürkçülüğün “bütünlük” niteliği aşağıdakilerden hangisiyle en iyi açıklanır?

✓ D. Bütünlük, ilkelerin birbirine bağlı olması ve birinin ötekilerden koparılınca sistemin eksik kalmasıdır. A Atatürkçülük dogmatik değildir, akla ve bilime dayanır; B Atatürkçülük hukuktan ekonomiye, eğitimden aileye bütün kurumları kapsar; C kaynağı Türk milletinin kendi deneyimidir, aktarım değildir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi, günümüzde boşanmanın yalnız eşlerin isteğine bağlı olmadığını, kanunun öngördüğü bir sürecin de belirleyici olduğunu gösterir?

✓ A. Hâkimin dinlemesi ve onayı, kararı eşlerin isteğinin dışında yasal bir sürece bağlar. B ve D yalnız eşlerin kendi kararını anlatır, hukuken boşanma sayılmaz; C toplumsal bir faktördür (aile), kanunun öngördüğü süreç değildir.Kaynak: Aile ve eğitim kurumu · Evlilik türleri ve boşanma

?Soru 2

Bir ülkenin bankacılık sisteminde başlayan kriz, birkaç hafta içinde başka kıtalardaki borsaları düşürmüş, ihracata dayalı birçok ülkede işsizliği artırmıştır.
Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. Bir ülkedeki krizin kısa sürede başka kıtalara yayılması, ekonomilerin küresel ölçekte birbirine bağlı olduğunu gösterir. A krizin kaynağı fiziki çevre değil ekonomidir; B laikleşme modernleşmenin bir belirtisidir ama parçanın konusu değildir; D geleneksel toplumlarda değişme yavaştır ve parça geleneksel toplumu anlatmıyor.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Modernleşme ve küreselleşme

?Soru 3

İlkokula yeni başlayan Defne, sınıfta söz almak için parmak kaldırmayı, oyunda sırasını beklemeyi ve arkadaşlarıyla ortak bir ödev hazırlamayı öğrenmiştir.
Bu durum eğitim kurumunun aşağıdaki işlevlerinden hangisine örnektir?

✓ D. Defne aile dışındaki kuralları ve grup içinde birlikte yaşamayı öğreniyor; bu sosyalleşmedir. A meslek kazandırma ekonomik işlevdir, ilkokul düzeyinde kural öğrenmekle ilgisi yok; B hareketlilik statü değişmesidir, burada statü değişmiyor; C bilgi üretme üniversitedeki araştırmayla ilgilidir.Kaynak: Aile ve eğitim kurumu · Eğitim kurumu ve Atatürk

?Soru 4

Sanayileşmeyle birlikte kadınların ücretli işlerde daha çok çalışmaya başlaması, kreş ve anaokullarının yaygınlaşmasına, çocukların okul öncesi eğitime daha erken başlamasına yol açmıştır.
Bu durum toplumsal kurumların aşağıdaki özelliklerinden hangisine örnektir?

✓ B. Ekonomideki değişme aileyi, ailedeki değişme de eğitimi etkilemiş; bu, kurumlar arası etkileşimdir. A evrensellik her toplumda bulunmayı anlatır, parçada toplum karşılaştırması yok; C süreklilik aktarımı anlatır, burada değişme var; D toplumsal kontrol kurala uymayı anlatır, parçada kural yaptırımı geçmiyor.Kaynak: Aile ve eğitim kurumu · Toplumsal kurum

?Soru 5

Atatürk'e göre Türk milleti birbiriyle çatışan sınıflardan değil, birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşur.
Bu görüş aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Meslek gruplarının birbirini tamamladığı ve hiçbir sınıfın ayrıcalıklı olmadığı toplum, halkçılığın dayanışmacı anlayışıdır. A kast doğuştan ayrıcalık ve geçişsizliktir, halkçılığın tersidir; B sınıf çatışmasını tarihin motoru sayan Marx'tır, Atatürk bu görüşü reddeder; D zümre ayrıcalığı kanun önünde eşitlikle çelişir.Kaynak: Toplumsal yapı · Kast, zümre, sınıf ve halkçılık

?Soru 6

Bir ülkenin millî geliri son on yılda iki katına çıkmış, ancak gelirin büyük kısmı küçük bir kesimde toplanmış, basın özgürlüğü kısıtlanmış ve mahkeme kararları uygulanmamıştır.
Bu ülke için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yapılabilir?

✓ D. Gelir artmış ama dengeli dağılım, özgürlükler ve hukukun üstünlüğü yoktur; gelişme bu ögelerin birlikte ilerlemesini gerektirir. A yalnız büyüme gerçekleşmiş, öteki ögeler eksik; B bozulan gelir dağılımı bütünleşmeyi zayıflatır, güçlendirmez; C hukukun üstünlüğü gelişmenin temel ögelerindendir.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Toplumsal gelişme ve Atatürk İnkılapları

?Soru 7

Bir ülkede zorunlu eğitimin yaygınlaşması, sanayi ve hizmet sektörünün büyümesi ve gelirin daha dengeli dağılması sonucu tabakalaşma yapısında bir değişme gözlenmiştir.
Bu değişmenin en olası sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eğitim, sanayi ve dengeli gelir dağılımı orta tabakayı büyütür; piramit baklavaya yaklaşır. A tabakalaşma her toplumda vardır, yalnız biçimi değişir; C alt tabakanın en geniş olması az gelişmişliğin özelliğidir; D eğitim tabakalar arası geçişi kolaylaştırır, kapatmaz.Kaynak: Toplumsal yapı · Tabakalaşma ve piramitler

?Soru 8

Bir öğrenci değişim programıyla gittiği ülkede insanların yemeği elle yemesini önce yadırgamış; sonra bu alışkanlığın o toplumun inançları ve yemek kültürüyle ilgili bir anlamı olduğunu öğrenince yargısını değiştirmiş, kendi sofra geleneklerini de ev sahiplerine tanıtmıştır.
Öğrencinin vardığı tutum aşağıdakilerden hangisiyle en uyumludur?

✓ D. Öğrenci farklı geleneği kendi anlamı içinde kavramış, kendi geleneğini de korumuş ve paylaşmıştır; bu saygılı ve anlayışlı tutumdur. A ilk yadırgamasına uyar, vardığı sonuca değil, bu kültür merkezciliktir; B kendi sofra geleneklerini tanıtmış, vazgeçmemiştir; C karşılıklı tanıtma kültürler arası etkileşimi gösterir.Kaynak: Toplumsal değişme ve kültür · Kültürlere bakış, Türk-İslam katkıları

?Soru 9

Köyden büyük bir kente taşınan bir aile, eski hayatıyla yenisini karşılaştırıyor: Köyde bütün komşular çocukların akşam eve ne zaman döndüğünü bilirdi; kentte apartmandaki komşularının adını bile bilmiyorlar. Köyde aile tarlada birlikte çalışırdı; kentte anne hastanede ameliyathane hemşiresi, baba bir lojistik şirketinde planlama uzmanı. Köyde iki aile arasındaki sınır anlaşmazlığını muhtar ve köyün yaşlıları çözerdi; kentte bir komşuluk sorunu için avukata ve mahkemeye başvuruyorlar.

Bu parçada köy ile kent arasındaki farklardan hangisine değinilmemiştir?

✓ C. Kentin kalabalık ve farklı kökenlerden insanlardan oluşması gerçek bir farktır ama parçada hiç geçmez; doğru bilgi olması onu parçada yapmaz. A komşuların adını bilmemekle anlatılır; B hemşire ve planlama uzmanı örnekleriyle verilir; D muhtar ve yaşlılardan mahkemeye geçişle karşılanır.Kaynak: Toplumsal yapı · Köy, kent, metropol, millet

?Soru 10

Kerem ile Elif evlendikten sonra, Kerem'in işi düzene girene kadar iki yıl boyunca Kerem'in anne babasının evinde yaşamış; ardından kiraladıkları bir daireye taşınmışlardır.
Çiftin evliliğinin ilk iki yılındaki aile tipi aşağıdakilerden hangisidir?

✓ D. Yeni evli çift bir süre erkeğin ailesinin yanında kalıp sonra ayrı ev kurmuştur; birliktelik geçici olduğu için geçici geniş ailedir. A çekirdek aile taşındıktan sonraki durumdur; B geniş ailede üç kuşak kalıcı olarak birlikte yaşar; C eksik ailede ebeveynlerden biri yoktur, burada iki eş de vardır.Kaynak: Aile ve eğitim kurumu · Aile kurumu ve aile tipleri
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →