Toplumsal değişme ve kültür: etkenler, gelişme, bütünleşme ve kültürün ögeleri

Toplumlar neden ve hangi hızla değişir, değişme ne zaman gelişme sayılır? Kültürün ögelerini, kültür ile medeniyet farkını ve kültürel gecikmeyi örneklerle öğren.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SÜREÇ · DEĞİŞME

Toplumsal değişme: evrensel, sürekli ve değer yargısız bir olgu

MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyoloji neden 19. yüzyılda bağımsız bir bilim olarak ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyoloji 19. yüzyılda Avrupa'da bağımsız bir bilim oldu. Sanayi Devrimi kentleşme, işçi sınıfı ve yoksulluk gibi yeni sorunlar yarattı; Fransız İhtilali eski düzeni sarstı; Aydınlanma ve bilimsel gelişmeler toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği fikrini doğurdu. Toplumu düşünenler İbn Haldun'a kadar uzansa da adı Auguste Comte koydu.

Sosyolojinin doğuşu

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal değişme nedir, özellikleri nelerdir ve toplumsal gelişmeden farkı nedir?

Kısa cevap: Toplumsal değişme, toplumsal yapıda, kurumlarda, ilişkilerde ve değerlerde zaman içinde meydana gelen farklılaşmadır. Her toplumda görülür, süreklidir ve değer yargısı içermez: sonucu olumlu da olumsuz da olabilir. Hızı toplumdan topluma ve zamana göre değişir; manevi değerlerin yoğun yaşandığı toplumlarda yavaş, maddi değerlerin yoğun olduğu toplumlarda hızlıdır.

Büyükannenin gençliğinde mektup haftalar sürerdi; bugün torunu aynı haberi bir saniyede gönderiyor.

Hiçbir toplum donmuş değildir. Aile büyüklüğü, evlenme yaşı, meslekler, giyim, iletişim, inançların yaşanış biçimi zamanla değişir. Toplumsal yapıda, kurumlarda, toplumsal ilişkilerde ve değerlerde zaman içinde ortaya çıkan bu farklılaşmaya toplumsal değişme denir. Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz gibi sosyoloji, toplumun düzenini sarsan büyük bir değişme çağında doğdu; bu yüzden değişme sosyolojinin temel konularından biridir.

Değişmenin özellikleri

Toplumsal değişme evrenseldir: ister küçük bir köy topluluğu ister dev bir sanayi ülkesi olsun, her toplumda görülür. Süreklidir: hiç durmaz, yalnız hızı farklıdır. Değer yargısı içermez: “değişti” demek “iyileşti” ya da “kötüleşti” demek değildir. Değişmeyi etkileyen etkenler toplumdan topluma ve aynı toplumda zamanla değişir: bir dönemde savaş, başka bir dönemde teknoloji belirleyici olabilir. Değişme, manevi değerlerin yoğun yaşandığı, geleneklere bağlı toplumlarda daha yavaş; maddi değerlerin ağırlık kazandığı toplumlarda daha hızlı olur.

Toplumsal değişme ve toplumsal gelişme
Toplumsal değişmeToplumsal gelişme
YönüOlumlu ya da olumsuz olabilirOlumlu yöndedir
Değer yargısıİçermez, nötrdürİçerir: “daha iyi” hedeflenir
PlanlılıkKendiliğinden de olabilirÇoğu kez bilinçli ve planlıdır
KapsamDaha geniştir; gelişmeyi de kapsarDeğişmenin bir türüdür
ÖrnekKentlerde tek kişilik hanelerin artmasıOkuma yazma oranının planlı eğitim seferberliğiyle yükselmesi
Akılda kalsın: Değişmenin üç sıfatı: evrensel, sürekli, nötr. Her gelişme bir değişmedir, ama her değişme gelişme değildir. Hız kuralı: maddi ağırlıklı toplum hızlı, manevi ağırlıklı toplum yavaş değişir.
Sınavda

Nasıl sorulur“Toplumsal değişme ile ilgili hangisi söylenemez?” kalıbı sık gelir. Doğru cevap çoğunlukla “toplumsal değişme her zaman olumludur” ya da “yalnız gelişmiş toplumlarda görülür” yargısıdır.

TuzakDeğişme ile gelişmeyi eş anlamlı sanmaktır; gelişme olumlu yönlü değişmedir, değişme ise yön bildirmez.

?Soru çöz

Toplumsal değişme ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?

✓ B. Toplumsal değişme değer yargısı içermez; daha iyiye geçiş anlamı taşıyan kavram toplumsal gelişmedir. A değişmenin evrenselliğini doğru anlatır; C etkenlerin topluma göre farklılaştığını söyler, doğrudur; D hızın zamana göre değişmesi de değişmenin özelliğidir.

▭Boşluk doldurma

Toplumun olumlu yönde ve çoğu kez planlı biçimde değişmesine toplumsal denir. Toplumsal değişme, maddi değerlerin yoğun yaşandığı toplumlarda daha gerçekleşir.

gelişmehızlıyavaşçözülme
SÜREÇ · DEĞİŞME ETKENLERİ

Toplumsal değişmenin etkenleri: fiziki çevreden kitle iletişim araçlarına

MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal etkileşim tipleri nelerdir, rekabet ile çatışma arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal etkileşim, insanların ve grupların birbirini karşılıklı etkilemesidir. Yedi tipi vardır: mübadele (karşılıklı alışveriş), iş birliği (ortak amaç için birlikte çalışma), rekabet (kurallar içinde yarışma), çatışma (karşı tarafı etkisiz kılmaya yönelme), uyum (çatışan tarafların uzlaşması), benzeştirme (bir grubun ötekine benzeyerek erimesi) ve uyarlama (yeni koşullara uyum sağlama).

Toplumsal etkileşim tipleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal değişmeyi etkileyen faktörler nelerdir, kitle iletişim araçlarının toplumsal değişmeye etkisi nedir?

Kısa cevap: Toplumsal değişmeyi fiziki çevre, ekonomi, modernleşme, küreselleşme, bilim ve teknoloji, demokratikleşme, kültür, demografi (nüfus) ve kitle iletişim araçları etkiler. Kültür bu etkenlerin en önemlilerindendir; kültür emperyalizmi millî bilinci zayıflatıp kültürel yozlaşmaya yol açabilir. Kitle iletişim araçları bilgiyi yayarak değişmeyi hızlandırır, ama tüketimi körükleme gibi olumsuz etkileri de vardır.

Bir barajın yapılması bir köyü sular altında bırakır; köylüler kente taşınır, meslekleri, aile ilişkileri, hatta düğünleri değişir.

Toplumsal değişmenin tek bir nedeni yoktur. Sosyoloji değişmeyi birçok etkenin birlikte işlemesiyle açıklar. Bu etkenler birbirini de tetikler: teknoloji ekonomiyi, ekonomi nüfus hareketlerini, nüfus da kültürü etkiler.

Etkenler hem merkezi hem birbirini etkiler; değişme çok nedenlidir.Görsel: Sınav Defteri

Kültür: hem etken hem de etkilenen

Etkenlerin içinde kültür ayrı bir yer tutar, çünkü bir toplumun yeniliğe nasıl baktığını kültür belirler. Farklı kültürlerle karşılaşmak toplumu zenginleştirebilir; bu yüzden kültürel farklılıklara hoşgörüyle bakmak gerekir. Ancak güçlü ülkelerin kendi değerlerini, yaşam tarzlarını ve tüketim alışkanlıklarını medya ve ekonomik güç yoluyla başka toplumlara dayatmasına kültür emperyalizmi denir. Kültür emperyalizmi millî bilinci zayıflatır ve toplumun kendi değerlerinden kopup özünü yitirmesine, yani kültürel yozlaşmaya yol açabilir. Ayrıca değişme, kültürün maddi ögelerinde (araç, eşya, teknoloji) manevi ögelerden daha hızlı gerçekleşir; bu farkı kültürün ögeleri konusunda yeniden göreceğiz.

Kitle iletişim araçlarının iki yüzü

Kitle iletişim araçlarının toplumsal değişmeye etkileri
Olumlu etkilerOlumsuz etkiler
Bilgiye hızlı ve ucuz erişim; uzaktan eğitimDoğrulanmamış bilginin hızla yayılması
Farklı kültürleri tanıma, hoşgörüTek tip yaşam tarzı ve kültürel yozlaşma riski
Kamuoyu oluşturma, demokratik katılımBilinçsiz tüketimi özendirme
Afet ve acil durumlarda hızlı haberleşmeBağımlılık, yüz yüze ilişkilerin zayıflaması
Akılda kalsın: Dokuz etken: fiziki çevre, ekonomi, modernleşme, küreselleşme, bilim-teknoloji, demokratikleşme, kültür, demografi, kitle iletişim. Kültür emperyalizmi → millî bilinç zayıflar → kültürel yozlaşma. Kitle iletişim araçları değişmeyi hızlandırır; yönünü kullanım belirler.
Sınavda

Nasıl sorulurBir değişme örneği verilir ve “bu değişmede hangi faktör etkilidir?” diye sorulur: kuraklık sonrası göç fiziki çevre, yaşlanan nüfus demografi, internetle uzaktan çalışma bilim-teknoloji.

TuzakNüfusla ilgili bir örneği ekonomiye ya da sosyal medya kaynaklı bir değişmeyi demokratikleşmeye bağlamaktır; örneğin ilk tetikleyicisine bak. Kitle iletişim sorularında tek yönlü (yalnız olumlu ya da yalnız olumsuz) yargılar yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – etken

?Soru çöz

Bir ülkede kendi müziğini, yemeklerini ve bayram geleneklerini küçümseyip yalnız başka bir ülkenin dizilerinden öğrendiği yaşam tarzını değerli bulan bir kuşak yetişmiştir.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kendi kültürel değerlerini küçümseyip dışarıdan gelen yaşam tarzına teslim olmak kültürel yozlaşmadır; arkasında kültür emperyalizmi vardır. B gelişme olumlu ve çoğu kez planlı değişmedir, burada kendi özünü yitirme var; C demokratikleşme siyasal katılımla ilgilidir; D yatay hareketlilik tabaka değişmeden iş ya da yer değiştirmektir.
SÜREÇ · MODERNLEŞME

Modernleşme ve küreselleşme: iç içe geçen iki süreç

MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKöy, kent ve metropol arasındaki farklar nelerdir, millet nedir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Köy, tarıma dayanan, nüfusu az, ilişkileri yüz yüze ve geleneksel olan yerleşmedir. Kent sanayi, ticaret ve hizmete dayanır; nüfusu kalabalık, ilişkileri resmî, iş bölümü ileridir. Metropol milyonlarca kişinin yaşadığı, çevresini ve ülkeyi etkileyen dev kenttir. Millet ise ortak tarih, dil, kültür ve ülküyle birbirine bağlı insanların oluşturduğu en kapsamlı topluluktur.

Köy, kent, metropol, millet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Modernleşme ve küreselleşme nedir, toplumsal değişmeye etkileri nelerdir?

Kısa cevap: Modernleşme, geleneksel toplumdan sanayileşme, kentleşme, akılcılık, bilimsellik, laikleşme ve bireyselleşmeyle tanımlanan modern topluma geçiş sürecidir. Küreselleşme, ekonomi, iletişim, kültür ve siyasette dünyanın birbirine bağlanması ve tek bir alan gibi işlemesidir. İkisi etkileşim içindedir: modernleşme küreselleşmeyi hazırlamış, küreselleşme de modernleşmeyi dünyaya yaymıştır.

Aynı akşam Erzurum'da, Lagos'ta ve Lima'da gençler aynı futbol maçını, aynı telefondan, aynı uygulamayla izliyor.

Modernleşme

Modernleşme, geleneksel toplumun yapısının değişerek modern topluma dönüşmesidir. Bu dönüşümün belirtileri şunlardır: üretimin tarladan fabrikaya geçmesi (sanayileşme), nüfusun kentlerde toplanması (kentleşme), geleneğin yerine akıl ve bilimin ölçü olması (akılcılık, bilimsellik), dinin devlet işlerinden ayrılması (laikleşme), bireyin aileden ve topluluktan görece bağımsızlaşması (bireyselleşme), eğitimin yaygınlaşması ve demokratikleşme. Modernleşme toplumların ekonomisini, aile yapısını, siyasetini ve değerlerini birlikte değiştirir. Osmanlı'dan Cumhuriyet'e uzanan yenileşme hareketleri de bir modernleşme sürecidir.

Küreselleşme

Küreselleşme, mal, sermaye, bilgi, insan ve kültürün ülke sınırlarını aşarak dünya ölçeğinde dolaşması ve toplumların birbirine bağımlı hâle gelmesidir. Ekonomik boyutta çok uluslu şirketler ve serbest ticaret, iletişim boyutunda internet ve uydu yayınları, kültürel boyutta ortak tüketim ve eğlence kalıpları, siyasi boyutta uluslararası kuruluşlar ve anlaşmalar öne çıkar. Bir ülkedeki ekonomik kriz ya da salgın kısa sürede bütün dünyayı etkiler.

Modernleşme ve küreselleşme
ModernleşmeKüreselleşme
OdakBir toplumun gelenekselden moderne geçişiToplumların dünya ölçeğinde birbirine bağlanması
ÖlçekToplum içi dönüşümToplumlar arası, dünya ölçeği
BelirtilerSanayileşme, kentleşme, akılcılık, laikleşme, bireyselleşmeÇok uluslu şirketler, serbest ticaret, internet, ortak tüketim
Olumlu yanıRefah, eğitim, sağlık, hukuk devletiBilgiye erişim, iş birliği, kültürlerin tanınması
RiskGeleneksel dayanışma bağlarının zayıflamasıKültürel tek tipleşme, yerel ekonominin zayıflaması, eşitsizlik

İki süreç birbirini nasıl besler?

Modernleşmenin ürünleri (sanayi, ulaşım ve iletişim teknolojisi, bilim) dünyayı birbirine bağlayarak küreselleşmeyi mümkün kıldı. Küreselleşme de modern kurumları, teknolojiyi ve yaşam biçimlerini dünyanın en uzak köşelerine taşıyarak modernleşmeyi yaygınlaştırdı. Bu yüzden ikisi birbirinin hem nedeni hem sonucudur.

Akılda kalsın: Modernleşme = içeride dönüşüm (gelenekselden moderne). Küreselleşme = dışarıyla bağlanma (dünya tek pazar, tek ağ). Modernleşme küreselleşmeyi hazırlar, küreselleşme modernleşmeyi yayar.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parçada sanayileşme, kentleşme, bilimsel düşünce sayılır ve “hangi sürece ait özelliklerdir?” diye sorulur; ya da bir ülkedeki krizin başka ülkelere yayılması verilip küreselleşmenin hangi özelliğini gösterdiği sorulur.

TuzakKüreselleşmeyi yalnız ekonomik bir süreç sanmaktır; iletişim, kültür ve siyaset boyutları da vardır. İkinci tuzak, iki süreci birbirinden bağımsız saymaktır.

▭Boşluk doldurma

Geleneksel toplumdan sanayileşme ve kentleşmeyle modern topluma geçiş sürecine denir; dinin devlet işlerinden ayrılması anlamına gelen bu sürecin belirtilerindendir. Mal, sermaye ve bilginin ülke sınırlarını aşarak dünya ölçeğinde dolaşmasına ise denir.

modernleşmelaikleşmeküreselleşmebenzeştirmeanomi

?Soru çöz

Bir ülkenin bankacılık sisteminde başlayan kriz, birkaç hafta içinde başka kıtalardaki borsaları düşürmüş, ihracata dayalı birçok ülkede işsizliği artırmıştır.
Bu durum en çok aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. Bir ülkedeki krizin kısa sürede başka kıtalara yayılması, ekonomilerin küresel ölçekte birbirine bağlı olduğunu gösterir. A krizin kaynağı fiziki çevre değil ekonomidir; B laikleşme modernleşmenin bir belirtisidir ama parçanın konusu değildir; D geleneksel toplumlarda değişme yavaştır ve parça geleneksel toplumu anlatmıyor.
SÜREÇ · GELİŞME

Toplumsal gelişmenin ögeleri ve Atatürk İnkılapları

MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal tabakalaşma nedir, ölçütleri nelerdir ve ülkelerin gelişmişliğine göre tabakalaşma piramidi nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Toplumsal yapı). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal tabakalaşma, toplumdaki bireylerin ve grupların gelir, meslek, eğitim, güç ve saygınlık gibi ölçütlere göre üst üste sıralanmasıdır. Tabakalaşma bireysel değil, toplumun yapısal bir özelliğidir. Az gelişmiş ülkelerde alt tabaka çok geniş, orta tabaka dar olduğu için piramit biçimi; gelişmiş ülkelerde orta tabaka en geniş olduğu için baklava biçimi görülür.

Tabakalaşma ve piramitler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal gelişmenin ögeleri nelerdir, Atatürk İnkılapları toplumda hangi köklü değişmeleri getirdi?

Kısa cevap: Toplumsal gelişmenin ögeleri ekonomik büyüme, tabakalar arasındaki farkların dengelenmesi, insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğüdür; bunlar birlikte toplumsal bütünleşmeyi sağlar. Atatürk İnkılapları siyaset, hukuk, eğitim, toplum hayatı ve ekonomide köklü değişmeler getirerek Türk toplumunda planlı bir gelişme hamlesi başlattı.

Ekonomisi hızla büyüyen ama vatandaşlarının yarısının okuyamadığı, hakkını arayamadığı bir ülkeye “gelişmiş” denebilir mi?

Toplumsal gelişme yalnız zenginleşmek değildir. Bir toplumun gelişmiş sayılması için birkaç öge birlikte ilerlemelidir: ekonomik büyüme (üretim ve gelirin artması), tabakalaşmadaki farklılaşmanın dengelenmesi (gelirin daha adil dağılması, orta tabakanın genişlemesi), insan hakları, demokrasi ve hukukun üstünlüğü. Bu ögeler bir araya geldiğinde vatandaşlar devlete ve birbirine güvenir; böylece toplumsal bütünleşme sağlanır. Toplumsal yapı sayfasında gördüğümüz geniş orta tabaka da bu dengenin göstergesidir.

Atatürk İnkılapları: planlı bir gelişme hamlesi

Cumhuriyet'in ilk yıllarında yapılan inkılaplar toplumsal yapının hemen bütün ögelerini aynı anda değiştirdi. Amaç, Türk toplumunu çağdaş uygarlık düzeyine çıkarmaktı. Bu inkılaplar kendiliğinden olmuş değişmeler değil, bilinçli ve planlı gelişme adımlarıydı; ikisinin farkını ilk konuda görmüştük.

Atatürk İnkılaplarıyla gelen köklü değişmeler (örnekler)
AlanİnkılapToplumsal sonucu
SiyasetSaltanatın kaldırılması (1922), Cumhuriyet'in ilanı (1923), halifeliğin kaldırılması (1924)Egemenlik millete geçti; kul değil vatandaş
HukukTürk Kanunu Medenisi (1926)Kadın-erkek eşitliği, tek eşlilik, resmî nikâh
Eğitim ve kültürTevhid-i Tedrisat (1924), Harf İnkılabı (1928)Eğitimde birlik, okuma yazmanın yaygınlaşması
Toplum hayatıŞapka Kanunu ve tekke-zaviyelerin kapatılması (1925), Soyadı Kanunu (1934)Çağdaş görünüm, unvan ve lakap ayrıcalığının kalkması
Kadın haklarıBelediye (1930) ve milletvekili (1934) seçimlerinde seçme-seçilmeKadının siyasal hayata katılması
Ekonomiİzmir İktisat Kongresi (1923), aşar vergisinin kaldırılması (1925)Millî ekonomi, köylünün rahatlaması
Akılda kalsın: Gelişmenin beş ögesi: büyüme, dengeli tabakalaşma, insan hakları, demokrasi, hukukun üstünlüğü → sonuç: bütünleşme. Atatürk İnkılapları gelişmenin planlı bir örneğidir: siyaset, hukuk, eğitim, toplum hayatı ve ekonomi birlikte değişti.
Sınavda

Nasıl sorulur“Toplumsal gelişmenin ögelerinden biri değildir?” diye sorulur ya da bir inkılabın hangi alanda köklü değişme getirdiği istenir.

TuzakGelişmeyi yalnız ekonomik büyümeyle ölçen şıktır; büyüme tek başına gelişme sayılmaz. İkinci tuzak, Medeni Kanun'u yalnız aile hukukuyla sınırlamaktır; kadının toplumsal statüsünü de değiştirmiştir.

↕Kronolojik sıralama oklarla diz

  1. Türk Kanunu Medenisi kabul edildi
  2. Soyadı Kanunu çıkarıldı
  3. Saltanat kaldırıldı
  4. Harf İnkılabı yapıldı
  5. Tevhid-i Tedrisat Kanunu kabul edildi

?Soru çöz

Bir ülkenin millî geliri son on yılda iki katına çıkmış, ancak gelirin büyük kısmı küçük bir kesimde toplanmış, basın özgürlüğü kısıtlanmış ve mahkeme kararları uygulanmamıştır.
Bu ülke için aşağıdaki değerlendirmelerden hangisi yapılabilir?

✓ D. Gelir artmış ama dengeli dağılım, özgürlükler ve hukukun üstünlüğü yoktur; gelişme bu ögelerin birlikte ilerlemesini gerektirir. A yalnız büyüme gerçekleşmiş, öteki ögeler eksik; B bozulan gelir dağılımı bütünleşmeyi zayıflatır, güçlendirmez; C hukukun üstünlüğü gelişmenin temel ögelerindendir.
SÜREÇ · BÜTÜNLEŞME

Toplumsal bütünleşme ve çözülme: bir arada kalmanın ve dağılmanın nedenleri

MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİbn Haldun, Comte, Durkheim, Marx ve Weber'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İbn Haldun umran ilmi ve asabiyetle sosyolojinin öncüsüdür. Comte sosyolojiye adını verdi ve üç hâl yasasını ileri sürdü. Spencer toplumu organizmaya benzetti. Marx toplumu ekonomi ve sınıf çatışmasıyla, Weber bireylerin eylemlerine yükledikleri anlamla açıkladı. Durkheim toplumsal olguların bir şey gibi incelenmesini isteyip mekanik ve organik dayanışmayı ayırdı.

Kurucu sosyologlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Toplumsal bütünleşme nedir, toplumsal çözülmeye neden olan etmenler ve sonuçları nelerdir?

Kısa cevap: Toplumsal bütünleşme, toplumu oluşturan bireylerin ve grupların ortak değerler etrafında uyum ve dayanışma içinde bir bütün oluşturmasıdır; din, ahlak, millî ve kültürel değerler ile hukuk bunu sağlar. Toplumsal çözülme ise bu bağların zayıflamasıdır. Tabakalar arası uçurum, hak ve özgürlüklerin kısıtlanması, örgütlenme ve demokratik kurumlaşma eksikliği, millî birlik bilincinin zayıflaması çözülmeye yol açar.

Deprem sonrası bütün ülkenin yardıma koştuğu günler bir toplumun ne kadar bütünleşik olduğunu gösterir.

Toplumsal bütünleşme, toplumu oluşturan bireylerin, grupların ve kurumların ortak değerler etrafında uyum içinde bir bütün oluşturmasıdır. Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz Durkheim'ın “toplumu bir arada tutan nedir?” sorusu tam olarak bu konuyu sorar; İbn Haldun'un asabiyeti de bir bütünleşme kavramıdır. Bütünleşmeyi sağlayan başlıca ögeler din, ahlak, millî, dinî ve kültürel değerler ile hukuktur. Toplumsal gelişme ile bütünleşme birbirinden ayrılmaz: adil, hukuka dayalı bir gelişme bütünleşmeyi güçlendirir; bütünleşmiş bir toplum da gelişme hamlelerini daha kolay başarır.

Aynı toplumda bütünleştirici ögeler ile çözücü etmenler birlikte işler; hangisinin ağır bastığı toplumun yönünü belirler.Görsel: Sınav Defteri

Çözülme: nedenler ve sonuçlar

Toplumsal çözülme, toplumu bir arada tutan bağların zayıflaması, bireylerin ve grupların ortak değerlerden uzaklaşmasıdır. Etmenleri şunlardır: tabakalar arasındaki farkın aşırı büyümesi (yoksul ile zengin arasında uçurum), insan hak ve özgürlüklerinin kısıtlanması, örgütlenme yetersizliği (insanların sorunlarını dile getirecek dernek, sendika, meslek kuruluşu bulamaması), demokratik kurumlaşma yetersizliği ve millî birlik bilincinin zayıflaması. Çözülmenin sonuçları ise millî birliğin, kültürel değerlerin, sosyal adaletin ve demokrasinin zayıflamasıdır. Bu sonuçlar yeni çözülmeleri besleyerek kısır bir döngü yaratabilir.

Çözülme nasıl önlenir?

Çözüm önerileri etmenlerin tersidir: gelir dağılımını dengeleyen sosyal adalet politikaları, hak ve özgürlüklerin hukuk güvencesine alınması, sivil toplum kuruluşlarıyla katılımın artırılması, demokratik kurumların güçlendirilmesi ve ortak değerleri aktaran eğitim. Bir başka önemli araç toplumsal farklılıklara saygıdır: farklı yaşam biçimlerine, görüşlere ve kültürel özelliklere saygı gösterilen toplumda kimse kendini dışlanmış hissetmez, bu da çözülmeyi önler.

Akılda kalsın: Bütünleştiriciler: din, ahlak, değerler, hukuk. Çözücüler: uçurum, kısıtlama, örgütsüzlük, kurumsuzluk, birlik bilincinin zayıflaması. Sonuç: birlik, değer, adalet, demokrasi zayıflar. Panzehir: sosyal adalet + hukuk + katılım + farklılıklara saygı.
Sınavda

Nasıl sorulur“Toplumsal çözülmeye yol açan etmenlerden biri değildir?” ya da “toplumsal bütünleşmeyi güçlendiren unsurlardan biridir?” diye sorulur.

TuzakEtmen ile sonucu karıştırmaktır: millî birlik bilincinin zayıflaması çözülmenin etmeni, millî birliğin zayıflaması ise sonucudur; soru hangisini istiyor, ona bak. İkinci tuzak, farklılıkların varlığını çözülme nedeni saymaktır; çözülmeyi doğuran farklılık değil, farklılıklara saygısızlıktır.

⇄Bilgi eşleştirme bütünleşme mi, çözülme mi?

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi toplumsal çözülmeye yol açan etmenlerden biri değildir?

✓ B. Hukukun herkese eşit uygulanması bütünleştirici bir ögedir, çözülmeye değil güvene yol açar. A tabakalar arası uçurum çözülmenin etmenidir; C örgütlenme yetersizliğidir, bir etmendir; D hak ve özgürlüklerin kısıtlanması da çözülmeyi doğuran etmenler arasındadır.
KAVRAM · KÜLTÜR

Kültürün ögeleri, kültürel gecikme ve örf-âdet-gelenek-görenek

MEB Sosyoloji · Toplum ve Kültür · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSosyalleşme nedir, sosyalleşmeyi etkileyen unsurlar nelerdir?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sosyalleşme (toplumsallaşma), bireyin içinde yaşadığı toplumun dilini, değerlerini, normlarını ve davranış kalıplarını öğrenip benimseyerek toplumun bir üyesi hâline gelmesidir. Bu süreci etkileyen başlıca unsurlar aile, okul, arkadaş grubu ve medyadır. İlk ve en güçlü etki ailedendir; okul ve arkadaşlar çocuğu aile dışındaki kurallarla tanıştırır.

Sosyalleşme ve unsurları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kültürün ögeleri nelerdir, kültürel gecikme nedir, örf, âdet, gelenek ve görenek arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kültür, bir toplumun tarih boyunca ürettiği maddi ve manevi değerlerin bütünüdür. Ögeleri bilişsel (bilgi, inanç, değer), davranışsal (normlar, örf, âdet, gelenek, görenek) ve maddi (araç, eşya, yapı) olarak üçe ayrılır. Maddi ögelerin hızla değişmesine karşın manevi ögelerin aynı hızda değişememesine kültürel gecikme denir.

Akıllı telefon on yılda herkesin cebine girdi; sofrada telefona bakmanın ayıp olup olmadığı ise hâlâ tartışılıyor.

Kültür, bir toplumun tarih boyunca oluşturduğu ve kuşaktan kuşağa aktardığı maddi ve manevi değerlerin bütünüdür: dil, inanç, bilgi, sanat, gelenek, yemek, giyim, mimari, aletler. Kültür kalıtsal değildir; Birey ve toplum sayfasında gördüğümüz sosyalleşmeyle öğrenilir. Toplumca paylaşılır, toplumdan topluma farklılaşır ve sürekli oluşum hâlindedir.

Kültürün üç ögesi

Kültürün ögeleri
ÖgeNe içerir?Örnek
BilişselBilgiler, inançlar, değerler, dil ve sembollerHalk takvimi bilgisi, misafirperverlik değeri, bayrağın anlamı
DavranışsalNormlar ve kökleşmiş davranış kalıpları: örf, âdet, gelenek, görenek, ahlak kurallarıBayramlaşma, düğünde kına gecesi
Maddiİnsan elinden çıkan, elle tutulur ürünlerKilim, cami, köprü, traktör, telefon

Kültürel gecikme

Kültürün ögeleri aynı hızda değişmez. Yeni bir alet ya da teknoloji hızla yayılır; ama onunla ilgili değerler, kurallar ve yasalar ancak zamanla oluşur. Maddi kültürün hızla değişmesine karşın manevi kültürün aynı hızda değişmemesinden doğan uyumsuzluğa kültürel gecikme denir; kavramı Amerikalı sosyolog William F. Ogburn ortaya atmıştır. Örneğin sosyal medya hızla yaygınlaşırken mahremiyet, paylaşım ahlakı ve siber zorbalıkla ilgili kurallar geriden gelir; bu arada belirsizlik ve kural boşlukları yaşanır.

Şema kavramsaldır: iki eğri arasındaki açıklık, kuralların teknolojiyi geriden izlediği dönemi gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Kökleşmiş kültür ögeleri: örf, âdet, gelenek, görenek

Örf, âdet, gelenek, görenek
KavramÖzelliğiÖrnek
ÖrfToplumun ahlak anlayışına dayanan, uyulması zorunlu sayılan yazısız kural; uymayana tepki güçlüdürVerilen sözü tutmak, evlilikte ailelerin rızasını almak
ÂdetToplumun çoğunluğunca alışkanlık hâline getirilmiş, uyulması beklenen davranışBayramlaşma, yeni komşuya “hoş geldin” ziyareti
GelenekGeçmişten devralınıp kuşaktan kuşağa aktarılan, çoğu kez törensel davranış kalıbıKına gecesi, asker uğurlama, Hıdırellez
GörenekBaşkalarını görerek, taklitle öğrenilen davranış biçimi; yaptırımı zayıftırBölgeye özgü giyim tarzı, misafire terlik çıkarmak
Akılda kalsın: Üç öge: kafada (bilişsel), davranışta (davranışsal), elde (maddi). Kültürel gecikme: alet koşar, kural yürür. Dört kökleşmiş öge yazısız normdur: örf ahlakla en sıkı bağlı, görenek taklitle öğrenilir ve en gevşek.
Sınavda

Nasıl sorulurYeni bir teknolojinin hızla yayılıp onunla ilgili kuralların geride kaldığı bir örnek verilir ve “hangi kavramla açıklanır?” diye sorulur; cevap kültürel gecikmedir. Bir başka kalıp, örnekleri kültürün ögeleriyle eşleştirmektir.

TuzakKültürel gecikmeyi “bir toplumun başka toplumlardan geri kalması” diye yorumlamaktır; gecikme aynı kültürün maddi ve manevi ögeleri arasındadır.

Sınavda işaretleörf, âdet, gelenek, görenek ayrımı istenirse yaptırımın gücüne ve öğrenilme yoluna bak.

⇄Bilgi eşleştirme örnek – kavram

?Soru çöz

İnsansız hava araçları kısa sürede fotoğrafçılıktan kargo taşımacılığına kadar birçok alanda kullanılmaya başlamış; ancak bu araçların başkalarının evlerinin üzerinde uçurulması, özel hayatın gizliliği ve kazalarda sorumluluk konularında toplumda uzun süre ortak bir kural ve anlayış oluşmamıştır.
Bu durum aşağıdakilerden hangisiyle açıklanır?

✓ C. Teknoloji (maddi kültür) hızla yayılmış, ona uygun kural ve değerler (manevi kültür) geride kalmıştır; bu kültürel gecikmedir. A başka bir ülkenin kültürünü dayatması söz konusu değil; B bir grubun başka grupta erimesi anlatılmıyor; D gelişme olumlu ve planlı değişmedir, parça ise bir uyumsuzluğu anlatıyor.
KAVRAM · KÜLTÜR VE MEDENİYET

Kültür millî, medeniyet evrensel: kültürün işlevleri ve bütünleştirici gücü

MEB Sosyoloji · Toplum ve Kültür · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaZiya Gökalp, Sabahattin Bey ve Hilmi Ziya Ülken'in sosyolojiye katkıları nelerdir?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Türkiye'de sosyoloji, Osmanlı'nın son döneminde “devlet nasıl kurtarılır?” sorusuyla doğdu. Ziya Gökalp, Durkheim'dan etkilenerek hars-medeniyet ayrımını ve “Türkleşmek, İslamlaşmak, Muasırlaşmak” formülünü geliştirdi. Sabahattin Bey, Le Play'den etkilenerek teşebbüs-i şahsî ve adem-i merkeziyeti savundu. Hilmi Ziya Ülken, Türk düşünce ve sosyoloji tarihini sistemli biçimde inceledi.

Türk sosyologları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kültür ile medeniyet arasındaki fark nedir, kültürün toplumsal işlevleri nelerdir?

Kısa cevap: Kültür bir topluma özgü, millî içerikli değerler bütünüdür; medeniyet ise bilim, teknik ve yöntem gibi toplumlar arasında paylaşılan evrensel birikimdir. İkisi zaman içinde birbirini etkiler. Kültür öğrenilerek kazanılır; dil, sanat ve eğitimle aktarılır; toplumsal kurumları biçimlendirir ve ortak bir “biz” bilinci oluşturarak toplumsal bütünleşmeyi güçlendirir.

Uçak, bilgisayar ve antibiyotik dünyanın her yerinde aynıdır; ama bir düğün sofrası Gaziantep'te başka, Trabzon'da başkadır.

Kültür ve medeniyet

Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz Ziya Gökalp'in hars–medeniyet ayrımı bu konunun temelidir. Kültür bir milleti diğerlerinden ayıran dil, din, ahlak, sanat, gelenek gibi değerlerin bütünüdür; bu yüzden millîdir. Medeniyet (uygarlık) ise bilim, teknik, yöntem ve kurumlar gibi farklı toplumların ortaklaşa ürettiği ve paylaştığı birikimdir; bu yüzden evrenseldir. İkisi kesin duvarlarla ayrılmaz: matbaa evrensel bir medeniyet ürünüdür ama bir milletin kendi dilinde kitap basmasını, yani kültürünü yaymasını sağlar. Millî kültürler de evrensel medeniyete katkıda bulunur.

Kültür ve medeniyet
KültürMedeniyet
KapsamıMillî, bir topluma özgüEvrensel, toplumlar arası ortak
Ağırlıklı içerikDil, din, ahlak, sanat, gelenekBilim, teknik, yöntem, kurumlar
AktarılmaDaha çok kuşaktan kuşağa, toplum içindeToplumdan topluma kolayca geçer
ÖrnekTürkçe, halk müziği, bayram gelenekleriMatematik, aşı, internet

Kültürün işlevleri

Kültür kazanılır: insan kültürü doğuştan getirmez, sosyalleşmeyle öğrenir. Kültür, sanat, eğitim ve dil birbirine bağlıdır: dil kültürün taşıyıcısıdır, sanat kültürün ifadesidir, eğitim kültürü kuşaktan kuşağa aktarır. Dil zayıflarsa kültür de zayıflar. Kültür kurumlarla etkileşir: aile, din, eğitim, ekonomi ve siyaset kurumlarının işleyişi büyük ölçüde kültürle biçimlenir; kurumlardaki değişme de kültüre yansır. Kültür değişmeyle etkileşir: bu sayfanın başında gördüğümüz gibi hem değişmenin etkeni hem de ondan etkilenendir.

Kültür toplumu nasıl bütünleştirir?

Ortak dil, ortak değerler, ortak semboller (bayrak, marş), ortak tarih ve bayramlar insanlara bir “biz” bilinci kazandırır. Birbirini hiç tanımayan milyonlarca insan aynı marşta ayağa kalkar, aynı bayramı kutlar. Kültür, kimin nerede nasıl davranacağını belirleyerek toplumsal hayatı öngörülebilir kılar ve bireyleri ortak hedefler etrafında birleştirir. Bu yüzden kültür, toplumsal bütünleşmenin en güçlü dayanaklarından biridir.

Akılda kalsın: Kültür = millî, medeniyet = evrensel; ikisi birbirini etkiler. Kültürün dört işlevi: kazanılır, dil-sanat-eğitimle aktarılır, kurumları biçimlendirir, değişmeyle etkileşir → sonuç: “biz” bilinci ve bütünleşme.
Sınavda

Nasıl sorulurÖrnekler verilip hangisinin kültüre, hangisinin medeniyete ait olduğu sorulur; ya da kültürün bütünleştirici işlevini vurgulayan parça aranır.

TuzakTeknolojik bir ürünü (telefon, uçak) kültür örneği, millî bir geleneği medeniyet örneği olarak sunmaktır. İkinci tuzak, kültür ile medeniyetin hiç etkileşmediğini söyleyen şıktır.

▭Boşluk doldurma

Bir milleti diğerlerinden ayıran değerler bütünü olan millî içeriklidir; bilim ve teknik gibi toplumlar arasında paylaşılan birikim olan ise evrenseldir. Kültürün kuşaktan kuşağa taşınmasında en temel araç olarak görülür.

kültürmedeniyetdilmodateknoloji

?Soru çöz

Yurt dışında yaşayan bir aile, çocuklarının Türkçeyi unutmaması için evde yalnız Türkçe konuşmakta, onları hafta sonları halk dansları kursuna götürmekte ve bayramları akrabalarıyla birlikte kutlamaktadır.
Ailenin bu çabası en çok kültürün hangi işleviyle ilgilidir?

✓ A. Dil, sanat ve bayramlar aracılığıyla çocuklara “biz” bilinci ve millî kimlik kazandırılmaya çalışılıyor; bu kültürün bütünleştirici işlevidir. B teknolojinin yayılması medeniyetle ilgilidir; C biyolojik ihtiyaçlar kültürün değil canlılığın konusudur; D hareketlilik tabakalaşmayla ilgilidir, parçada geçmiyor.
KAVRAM · KÜLTÜRLER ARASI

Farklı kültürlere bakış ve Türk-İslam kültürünün uygarlığa katkıları

MEB Sosyoloji · Toplum ve Kültür · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaToplumsal değer ve toplumsal norm nedir, aralarındaki ilişki nasıldır?Bağlantılı konudan (Birey ve toplum). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Toplumsal değer, bir toplumun iyi, doğru ve önemli saydığı soyut ölçütlerdir (dürüstlük, adalet, yaşlılara saygı). Toplumsal norm ise bu değerlere dayanarak belli durumlarda nasıl davranılacağını belirleyen somut kurallardır (otobüste yaşlıya yer vermek). Normlar değerlerden doğar; değer “neden”i, norm “nasıl”ı söyler. Normlar yazılı (hukuk) ya da yazısız (gelenek, ahlak) olabilir.

Değer ve norm

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Farklı kültürlere nasıl bakılmalıdır, Türk ve İslam kültürünün uygarlığa katkıları nelerdir?

Kısa cevap: Farklı kültürlere saygı ve anlayışla bakmak, onları kendi koşulları içinde değerlendirmek gerekir; kendi kültürünü tek ölçü sayıp ötekileri küçümsemek önyargıya ve çatışmaya yol açar. Türk ve İslam kültürü uygarlığa matematikte Harezmî, tıpta İbn Sina, astronomide Uluğ Bey ve Ali Kuşçu, mimaride Mimar Sinan, dilde Kâşgarlı Mahmud gibi isimlerle katkı vermiştir.

Bugün dünyanın her yerinde kullanılan “algoritma” sözcüğü, Bağdat'ta çalışmış bir matematikçinin adından gelir.

Farklı kültürlere bakış

Her toplum, kendi coğrafyasına, tarihine ve ihtiyaçlarına göre farklı çözümler üretmiştir: farklı yemekler, giysiler, törenler. Bu farklılıklara iki biçimde bakılabilir. Birincisi, kendi kültürünü merkeze koyup ötekileri onunla ölçmek ve “tuhaf, geri” diye küçümsemektir; buna kültür merkezcilik (etnosentrizm) denir. İkincisi, her kültürü kendi koşulları ve anlam dünyası içinde anlamaya çalışmaktır. Sağlıklı tutum, farklı kültürlere saygı ve anlayışla bakmaktır. Bu, kendi kültürünü küçümsemek anlamına gelmez: kendi kültürüne bağlı olan, başkasının kültürüne de saygı gösterebilir. Kültürler arası etkileşimde güçlü bir millî kültür, hem dışarıdan alırken seçici olmayı hem de dünyaya katkı vermeyi sağlar.

Türk ve İslam kültürünün uygarlığa katkıları

Türk ve İslam kültürü, kendi kimliğini korurken evrensel medeniyete önemli katkılar verdi. Abbasiler döneminde Bağdat'taki Beytülhikme'de Yunan, Hint ve İran eserleri Arapçaya çevrildi; bu birikim geliştirilerek sonradan Avrupa'ya aktarıldı. Selçuklu ve Osmanlı döneminde medreseler, darüşşifalar (hastaneler) ve vakıflar bilimin ve sosyal yardımın kurumsallaşmasını sağladı.

Türk-İslam kültüründen uygarlığa katkılar (örnekler)
Bilgin / sanatçıAlanKatkısı
HarezmîMatematikCebirin kurucularından; “algoritma” sözcüğü adından gelir
FarabiFelsefe, musikiAristoteles'ten sonra “ikinci öğretmen” diye anıldı
İbn SinaTıp, felsefeEl-Kanun fi't-Tıb Avrupa'da yüzyıllarca tıp kitabı olarak okutuldu
BiruniAstronomi, coğrafyaDünya'nın çevresini hesapladı, farklı kültürleri inceledi
Kâşgarlı MahmudDilDivanü Lügati't-Türk: Türkçenin ilk büyük sözlüğü
Uluğ Bey, Ali KuşçuAstronomiSemerkant Rasathanesi, yıldız cetveli
Mimar SinanMimariSüleymaniye ve Selimiye camileri
Akılda kalsın: Farklı kültüre bakışta ölçü: saygı + anlayış + kendi kültürüne bağlılık. Katkıları alanıyla eşle: Harezmî cebir, İbn Sina tıp, Biruni astronomi-coğrafya, Kâşgarlı dil, Uluğ Bey gökyüzü, Sinan mimari.
Sınavda

Nasıl sorulurBir toplumun başka bir kültürün geleneğini küçümsediği ya da anlamaya çalıştığı bir örnek verilir ve hangi tutumun doğru olduğu sorulur. Türk-İslam katkısı sorularında bilgin ile alan eşleştirilir.

TuzakFarklı kültürlere saygıyı “kendi kültüründen vazgeçmek” diye yorumlayan şıktır; saygı, kendi kültürünü korurken başkasını anlamaktır.

⇄Bilgi eşleştirme bilgin – katkı

?Soru çöz

Bir öğrenci değişim programıyla gittiği ülkede insanların yemeği elle yemesini önce yadırgamış; sonra bu alışkanlığın o toplumun inançları ve yemek kültürüyle ilgili bir anlamı olduğunu öğrenince yargısını değiştirmiş, kendi sofra geleneklerini de ev sahiplerine tanıtmıştır.
Öğrencinin vardığı tutum aşağıdakilerden hangisiyle en uyumludur?

✓ D. Öğrenci farklı geleneği kendi anlamı içinde kavramış, kendi geleneğini de korumuş ve paylaşmıştır; bu saygılı ve anlayışlı tutumdur. A ilk yadırgamasına uyar, vardığı sonuca değil, bu kültür merkezciliktir; B kendi sofra geleneklerini tanıtmış, vazgeçmemiştir; C karşılıklı tanıtma kültürler arası etkileşimi gösterir.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Atatürk'e göre Türk milleti birbiriyle çatışan sınıflardan değil, birbirine muhtaç meslek gruplarından oluşur.
Bu görüş aşağıdakilerden hangisiyle doğrudan ilişkilidir?

✓ C. Meslek gruplarının birbirini tamamladığı ve hiçbir sınıfın ayrıcalıklı olmadığı toplum, halkçılığın dayanışmacı anlayışıdır. A kast doğuştan ayrıcalık ve geçişsizliktir, halkçılığın tersidir; B sınıf çatışmasını tarihin motoru sayan Marx'tır, Atatürk bu görüşü reddeder; D zümre ayrıcalığı kanun önünde eşitlikle çelişir.Kaynak: Toplumsal yapı · Kast, zümre, sınıf ve halkçılık

?Soru 2

Altmış yaşındaki Selma Hanım, torunlarıyla görüntülü konuşabilmek için akıllı telefon kullanmayı öğrenmiş, mahallesindeki emekliler derneğine katılarak yeni arkadaşlıklar kurmuştur.
Bu durum aşağıdaki yargılardan hangisini destekler?

✓ D. İleri yaşta yeni beceri ve yeni ilişkiler öğrenmek sosyalleşmenin ömür boyu sürdüğünü gösterir. A dernek bir unsur olarak geçiyor ama “en etkili” olduğu söylenmiyor, ilk ve en güçlü etki ailedendir; B sosyalleşme öğrenmeyle olur, kalıtımla değil; C parça tersini, yeni ilişkiler kurulduğunu anlatıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Hayat boyu sosyalleşme

?Soru 3

Bir düşünüre göre Osmanlı toplumunun geri kalmasının nedeni, bireyin her işini devletten beklediği ve kendi gücüne güvenmediği toplumsal yapıdır. Kurtuluş, bireyin girişimci olarak yetiştirilmesi ve yönetimin merkezden yerele doğru dağıtılmasıyla mümkündür.
Bu görüşler aşağıdakilerden hangisine aittir?

✓ C. Bireysel girişim (teşebbüs-i şahsî) ve yerinden yönetim (adem-i merkeziyet) Sabahattin Bey'in reçetesidir. A Gökalp toplumu ve devleti öne alır, merkeziyetçi reformları savunur; B Turhan Batılılaşmanın taklitle değil bilimle olması gerektiğini anlatır; D İbn Haldun devletlerin yükselişini asabiyetle açıklar, Osmanlı'yı incelemez.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Türk sosyologları

?Soru 4

Aşağıdakilerden hangisi sosyolojinin 19. yüzyılda bağımsız bir bilim hâline gelmesini hazırlayan gelişmelerden biri değildir?

✓ D. Küresel iletişim ağları 20. yüzyılın sonunda yaygınlaşan bir küreselleşme olgusudur; 19. yüzyıldaki doğuşu hazırlayamaz. A Sanayi Devrimi'nin getirdiği kentleşmedir; B Aydınlanma ve bilimsel gelişmelerin etkisidir; C Fransız İhtilali'nin yarattığı otorite krizidir; üçü de doğuşun nedenidir.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Sosyolojinin doğuşu

?Soru 5

Aynı ilçede görev yapan iki muhtardan biri köylülerin sorunlarıyla bizzat ilgilendiği, kimseyi kayırmadığı için herkesin danıştığı bir kişi olmuştur. Öteki ise yalnız resmî işleri yapmakla yetindiği için köylülerin gözünde aynı itibarı görmemektedir.
Bu parça aşağıdakilerden hangisini örneklendirir?

✓ C. İki muhtarın statüsü aynı, toplumun onlara gösterdiği itibar farklı; bu statü–saygınlık ayrımıdır. A rol, statüden beklenen ortak davranıştır ve ikisi için aynıdır, farklı olan rolün yerine getiriliş biçimidir; B muhtarlık seçimle kazanılır, verilmiş statü konusu yok; D anahtar rolle ilgili bir bilgi verilmiyor.Kaynak: Birey ve toplum · Saygınlık, hak ve görev

?Soru 6

Bir ülkede zorunlu eğitimin yaygınlaşması, sanayi ve hizmet sektörünün büyümesi ve gelirin daha dengeli dağılması sonucu tabakalaşma yapısında bir değişme gözlenmiştir.
Bu değişmenin en olası sonucu aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. Eğitim, sanayi ve dengeli gelir dağılımı orta tabakayı büyütür; piramit baklavaya yaklaşır. A tabakalaşma her toplumda vardır, yalnız biçimi değişir; C alt tabakanın en geniş olması az gelişmişliğin özelliğidir; D eğitim tabakalar arası geçişi kolaylaştırır, kapatmaz.Kaynak: Toplumsal yapı · Tabakalaşma ve piramitler

?Soru 7

Köyden büyük bir kente taşınan bir aile, eski hayatıyla yenisini karşılaştırıyor: Köyde bütün komşular çocukların akşam eve ne zaman döndüğünü bilirdi; kentte apartmandaki komşularının adını bile bilmiyorlar. Köyde aile tarlada birlikte çalışırdı; kentte anne hastanede ameliyathane hemşiresi, baba bir lojistik şirketinde planlama uzmanı. Köyde iki aile arasındaki sınır anlaşmazlığını muhtar ve köyün yaşlıları çözerdi; kentte bir komşuluk sorunu için avukata ve mahkemeye başvuruyorlar.

Bu parçada köy ile kent arasındaki farklardan hangisine değinilmemiştir?

✓ C. Kentin kalabalık ve farklı kökenlerden insanlardan oluşması gerçek bir farktır ama parçada hiç geçmez; doğru bilgi olması onu parçada yapmaz. A komşuların adını bilmemekle anlatılır; B hemşire ve planlama uzmanı örnekleriyle verilir; D muhtar ve yaşlılardan mahkemeye geçişle karşılanır.Kaynak: Toplumsal yapı · Köy, kent, metropol, millet

?Soru 8

Bir düşünüre göre geleneksel köy toplumunda insanlar aynı işleri yapıp aynı inançları paylaştıkları için birbirine bağlıdır. Sanayi kentinde ise herkes farklı bir iş yapar ve bu farklılık insanları birbirine muhtaç kılarak yeni bir bağ kurar.
Bu görüş aşağıdaki kavram çiftlerinden hangisiyle ifade edilir?

✓ B. Benzerliğe dayanan bağ mekanik, iş bölümünün doğurduğu karşılıklı bağımlılık organik dayanışmadır (Durkheim). A Marx'ın ekonomi–kültür ilişkisidir; C İbn Haldun'un göçebe–yerleşik hayat ayrımıdır, dayanışmanın kaynağını değil yaşam biçimini anlatır; D Comte'un düşünce aşamalarıdır.Kaynak: Sosyolojiye giriş · Kurucu sosyologlar

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi yatay hareketliliğe örnektir?

✓ A. Öğretmenin yeri değişmiş ama mesleği, geliri ve tabakası aynı kalmıştır; bu yatay hareketliliktir. B tarım işçisinin büyük üretici olması üst tabakaya geçiştir, yukarı dikey; C müdürün asgari ücretli işe geçmesi aşağı dikeydir; D eğitimle profesör olmak yukarı dikey hareketliliktir.Kaynak: Toplumsal yapı · Toplumsal hareketlilik

?Soru 10

Yazar, profesör ve iki çocuk annesi olan Leyla Hanım'ın adı her yerde “ünlü romancı” diye anılmakta; katıldığı veli toplantılarında, üniversitedeki derslerinde bile öncelikle romancılığıyla tanınmaktadır.
Bu durum aşağıdaki kavramlardan hangisiyle açıklanır?

✓ A. Kişinin birçok statüsü arasında onu her ortamda tanımlayan statü romancılıktır; bu anahtar statünün rolü anahtar roldür. B rollerin çeliştiği bir ikilem anlatılmıyor; C romancılık emekle edinilmiş, kazanılmış bir statüdür; D rollerin birbirini desteklediği bir durum değil, birinin öne çıkması anlatılıyor.Kaynak: Birey ve toplum · Statü, rol, rol çatışması
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Sosyoloji soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →