Toplumsal değişme: evrensel, sürekli ve değer yargısız bir olgu
MEB Sosyoloji · Toplumsal Değişme ve Gelişme · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSosyoloji neden 19. yüzyılda bağımsız bir bilim olarak ortaya çıktı?Bağlantılı konudan (Sosyolojiye giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Sosyoloji 19. yüzyılda Avrupa'da bağımsız bir bilim oldu. Sanayi Devrimi kentleşme, işçi sınıfı ve yoksulluk gibi yeni sorunlar yarattı; Fransız İhtilali eski düzeni sarstı; Aydınlanma ve bilimsel gelişmeler toplumun da bilimsel yöntemle incelenebileceği fikrini doğurdu. Toplumu düşünenler İbn Haldun'a kadar uzansa da adı Auguste Comte koydu.
✎Konu anlatımı
Toplumsal değişme nedir, özellikleri nelerdir ve toplumsal gelişmeden farkı nedir?
Kısa cevap: Toplumsal değişme, toplumsal yapıda, kurumlarda, ilişkilerde ve değerlerde zaman içinde meydana gelen farklılaşmadır. Her toplumda görülür, süreklidir ve değer yargısı içermez: sonucu olumlu da olumsuz da olabilir. Hızı toplumdan topluma ve zamana göre değişir; manevi değerlerin yoğun yaşandığı toplumlarda yavaş, maddi değerlerin yoğun olduğu toplumlarda hızlıdır.Büyükannenin gençliğinde mektup haftalar sürerdi; bugün torunu aynı haberi bir saniyede gönderiyor.
Hiçbir toplum donmuş değildir. Aile büyüklüğü, evlenme yaşı, meslekler, giyim, iletişim, inançların yaşanış biçimi zamanla değişir. Toplumsal yapıda, kurumlarda, toplumsal ilişkilerde ve değerlerde zaman içinde ortaya çıkan bu farklılaşmaya toplumsal değişme denir. Sosyolojiye giriş sayfasında gördüğümüz gibi sosyoloji, toplumun düzenini sarsan büyük bir değişme çağında doğdu; bu yüzden değişme sosyolojinin temel konularından biridir.
Değişmenin özellikleri
Toplumsal değişme evrenseldir: ister küçük bir köy topluluğu ister dev bir sanayi ülkesi olsun, her toplumda görülür. Süreklidir: hiç durmaz, yalnız hızı farklıdır. Değer yargısı içermez: “değişti” demek “iyileşti” ya da “kötüleşti” demek değildir. Değişmeyi etkileyen etkenler toplumdan topluma ve aynı toplumda zamanla değişir: bir dönemde savaş, başka bir dönemde teknoloji belirleyici olabilir. Değişme, manevi değerlerin yoğun yaşandığı, geleneklere bağlı toplumlarda daha yavaş; maddi değerlerin ağırlık kazandığı toplumlarda daha hızlı olur.
| Toplumsal değişme | Toplumsal gelişme | |
|---|---|---|
| Yönü | Olumlu ya da olumsuz olabilir | Olumlu yöndedir |
| Değer yargısı | İçermez, nötrdür | İçerir: “daha iyi” hedeflenir |
| Planlılık | Kendiliğinden de olabilir | Çoğu kez bilinçli ve planlıdır |
| Kapsam | Daha geniştir; gelişmeyi de kapsar | Değişmenin bir türüdür |
| Örnek | Kentlerde tek kişilik hanelerin artması | Okuma yazma oranının planlı eğitim seferberliğiyle yükselmesi |
Nasıl sorulur“Toplumsal değişme ile ilgili hangisi söylenemez?” kalıbı sık gelir. Doğru cevap çoğunlukla “toplumsal değişme her zaman olumludur” ya da “yalnız gelişmiş toplumlarda görülür” yargısıdır.
TuzakDeğişme ile gelişmeyi eş anlamlı sanmaktır; gelişme olumlu yönlü değişmedir, değişme ise yön bildirmez.
?Soru çöz
Toplumsal değişme ile ilgili aşağıdaki yargılardan hangisi yanlıştır?
▭Boşluk doldurma
Toplumun olumlu yönde ve çoğu kez planlı biçimde değişmesine toplumsal denir. Toplumsal değişme, maddi değerlerin yoğun yaşandığı toplumlarda daha gerçekleşir.