Yönetimde etik: ahlaktan, hukuktan farkı ve kayırmacılık türleri
Eğitim Yönetimi · Etik, insan hakları ve demokrasi · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaKlasik yönetim kuramı nedir? Taylor'ın bilimsel yönetimi, Fayol'un yönetim ilkeleri ve Weber'in bürokrasi kuramı nasıl ayrılır?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Klasik kuram örgütü bir makine gibi görür; amaç en yüksek verim, araç ise iş bölümü, kurallar ve hiyerarşidir. Taylor işi bilimsel olarak inceleyip “en iyi tek yolu” arar (bilimsel yönetim), Fayol yönetimin süreçlerini ve 14 ilkesini koyar, Weber ise yazılı kurallara ve liyakate dayanan ideal bürokrasiyi tanımlar.
Klasik kuram: Taylor, Fayol, Weber
✎Konu anlatımı
Etik, ahlak ve hukuk arasındaki fark nedir? Yönetimde etik neden önemlidir, nepotizm ve kronizm ne demektir?
Kısa cevap: Ahlak, bir toplumun iyi ve kötüye dair benimsediği davranış kurallarıdır; etik, bu kuralları sorgulayan ve bir meslek için ilkeye dönüştüren düşüncedir; hukuk ise devletin koyduğu, maddi yaptırımı olan kurallardır. Yönetimde etik, kamu görevlisinin yetkisini kişisel çıkar için değil kamu yararı için kullanmasıdır. Nepotizm akraba, kronizm eş-dost, patronaj siyasal kayırmacılıktır.Okul müdürüne bir veli gelir: “Kızımı ille de Ayşe Hanım'ın sınıfına yazın, kendisi akrabamızdır.” Hiçbir kanun maddesi bu cümleyi tek başına suç saymaz; ama müdürün vereceği cevap, yönetimde etiğin tam olarak ne olduğunu gösterir.
Etik, ahlak ve hukuk aynı soruya (“nasıl davranmalıyım?”) farklı yerlerden cevap verir. Üçü çoğu zaman örtüşür, ama örtüşmediği yerde fark ortaya çıkar: hukuka uygun bir davranış etik olmayabilir (yasak olmayan ama adil olmayan bir kayırma gibi); etik dışı her davranış da cezalandırılmaz. Kamu yönetiminde etik, bu boşluğu dolduran ilkeler bütünüdür.
| Ahlak | Etik | Hukuk | |
|---|---|---|---|
| Nedir? | Toplumun iyi-kötü değerleri ve davranış kuralları | Ahlak üzerine düşünme; mesleğe özgü ilkeler (meslek etiği) | Devletin koyduğu, uyulması zorunlu kurallar |
| Kaynak | Gelenek, din, toplum | Felsefe, meslek kuruluşları, etik yönetmelikleri | Anayasa, kanun, yönetmelik |
| Yaptırım | Vicdan, toplumsal kınama | Etik kurul kararı, itibar kaybı | Maddi yaptırım: ceza, disiplin, tazminat |
| Okuldan örnek | Büyüğe saygı | Veliden hediye almamak | Öğrenciyi devamsızlıkta bildirmek |
Kamu etiğinin bozulma biçimleri
Yönetimde etiğin en sık bozulduğu yer kayırmacılıktır. Literatür kayırmayı kime yapıldığına göre adlandırır: nepotizm akraba kayırmacılığı, kronizm eş-dost kayırmacılığı, patronaj siyasal kayırmacılık (siyasi yakınlığa göre işe alma, atama); hemşehri kayırmacılığı da aynı aileye girer. Kamu Görevlileri Etik Davranış İlkeleri Yönetmeliği'nin 14. maddesi bunların hepsini adıyla yasaklar. Kayırmacılık hukuken suç olmasa bile eşitlik ve liyakat ilkelerini çiğner ve kuruma güveni aşındırır.
Etik bir ikilem, iki doğru ya da iki değer arasında seçim yapmak zorunda kalmaktır. Okulda tipik ikilem, bir öğrencinin özel bilgisini koruma ödevi ile velinin bilgi isteği arasında doğar: öğrencinin sağlık bilgisi, 6698 sayılı Kişisel Verilerin Korunması Kanunu'na göre “özel nitelikli kişisel veri”dir. Liderlik ve okul yönetimi sayfasında gördüğümüz örgüt kültürü burada belirleyicidir: yöneticinin kendi davranışı, okulda neyin “normal” sayılacağını belirler.
Nasıl sorulurBir vaka verilir ve hangi kayırmacılık türüne örnek olduğu sorulur; ya da “etik ile hukuk” arasındaki fark yoklanır.
TuzakNepotizm ile kronizmi karıştırmaktır: akraba nepotizm, arkadaş kronizmdir; siyasi yakınlığa göre atama ise patronajdır. İkinci tuzak, “hukuka uygun olan her davranış etiktir” ifadesidir; yanlıştır, çünkü etik hukukun bıraktığı alanı da kapsar. Bu sayfanın payı: GYS şube müdürü duyurusunda “Yönetimde etik” 1, “İnsan hakları ve demokrasi” 1 soru; EKYS'nin konu listesinde yer almaz.
⇄Bilgi eşleştirme vaka → kavram
?Soru çöz
I. Hukuka uygun olan her davranış aynı zamanda etiktir.
II. Bir davranış hiçbir kanuna aykırı olmadığı hâlde etik ilkelere aykırı olabilir.
III. Ahlak kurallarına uymamanın yaptırımı devlet eliyle uygulanan cezadır.
Etik, ahlak ve hukuk ilişkisiyle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?