Yönetimde insan ilişkileri: güdülenme, iletişim ve halkla ilişkiler

Bir kurumda insanları yönetmenin iletişim boyutunu; güdülenme kuramlarını, örgütsel iletişim kanallarını, iletişim engellerini ve halkla ilişkilerin ilke ve araçlarını öğren.

7 durakGYS · EKYS
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KURAM · İNSAN İLİŞKİLERİ

Yönetimde insan ilişkileri: Hawthorne etkisi ve McGregor'un X-Y kuramı

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaNeoklasik yönetim kuramı nedir? Hawthorne araştırmaları, Follett ve Barnard yönetime ne getirdi?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Neoklasik kuram (insan ilişkileri yaklaşımı), örgütte insanın yalnız ücretle değil toplumsal ve psikolojik ihtiyaçlarla da güdülendiğini savunur. Elton Mayo'nun öncülüğündeki Hawthorne araştırmaları informal grubun ve ilginin verimi etkilediğini gösterdi. Follett çatışmada bütünleştirmeyi, Barnard ise yetkinin astların kabulüne dayandığını öne çıkardı.

Neoklasik kuram: Hawthorne, Follett, Barnard

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yönetimde insan ilişkileri nedir? Hawthorne etkisi nedir? McGregor'un X ve Y kuramı neyi anlatır?

Kısa cevap: Yönetimde insan ilişkileri, örgüt amaçlarına çalışanların ihtiyaçlarını gözeterek, onların istekli iş birliğiyle ulaşma anlayışıdır. Hawthorne araştırmaları, ilgi gösterilen ve gözlendiğini bilen çalışanın davranışının değiştiğini (Hawthorne etkisi) ve informal grupların verimi belirlediğini gösterdi. McGregor, yöneticinin insana bakışını X (tembel, denetlenmeli) ve Y (sorumluluk alır) varsayımlarıyla açıkladı.

İl millî eğitim müdürlüğünde bir şube, yıl sonu istatistiklerini her yıl son güne bırakır. Yeni gelen şube müdürü ilk ay yalnız şunu yapar: her personelle tek tek konuşur, işin neden önemli olduğunu anlatır, ara raporları görmeye gelir. O yıl istatistikler bir hafta erken teslim edilir. Mevzuat aynı, kadro aynıdır.

Yönetimde insan ilişkileri, bir örgütte çalışanların hem örgüt amaçlarına katkı vermesini hem de kendi ekonomik, toplumsal ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılamasını sağlayan ilişkiler düzenidir. Yönetim bilimi sayfasında gördüğümüz neoklasik kuram bu anlayışın kuramsal temelidir. Kısaca ifade edilirse, insan ilişkilerinde amaç insanları “mutlu etmek” değil, istekli iş birliğiyle örgütü etkili kılmaktır.

Hawthorne araştırmalarının dört basamağı

Western Electric'in Hawthorne fabrikasındaki araştırmalar birbirini izleyen dört aşamadan oluşur. Aydınlatma deneylerinde ışık artırıldığında da azaltıldığında da verim arttı. Röle montaj odası deneylerinde küçük bir işçi grubunun dinlenme araları ve çalışma saatleri değiştirildi; koşullar eski hâline döndürülse bile verim yüksek kaldı, çünkü grup kendine önem verildiğini hissediyor ve kararlara katılıyordu. Görüşme programında binlerce işçiyle yapılan görüşmeler, işçinin dertlerinin dinlenmesinin bile moralini yükselttiğini gösterdi. Kablo bağlama odası gözleminde ise işçilerin kendi aralarında “makul iş miktarı” normu koyduğu, bunu aşanı ya da altında kalanı grubun dışladığı görüldü: informal grup normu, ücret teşvikinden güçlüydü.

Bu sonuçlardan iki kavram doğdu. Hawthorne etkisi, kişinin gözlendiğini ya da kendisine özel ilgi gösterildiğini bilmesinin davranışını ve performansını değiştirmesidir. İnformal örgüt ise biçimsel şemada görünmeyen, arkadaşlık, ortak ilgi ve dayanışmayla kendiliğinden oluşan ilişkiler ağıdır. Araştırma yöntemi derslerinde Hawthorne etkisi deney sonuçlarını bozan bir yanlılık kaynağı olarak anılır; yöneticiye düşen ders ise farklıdır: ilgi, katılım ve tanınma, ödenek gerektirmeyen güçlü güdüleyicilerdir.

McGregor: yöneticinin kafasındaki insan

Douglas McGregor, yöneticinin insanlar hakkındaki varsayımlarının yönetim biçimini belirlediğini söyledi ve iki zıt varsayım takımı tanımladı:

X ve Y varsayımları
X kuramıY kuramı
İnsan işiSevmez, fırsat bulsa kaçarOyun ya da dinlenme kadar doğal bulur
SorumlulukKaçınır, yönetilmeyi tercih ederUygun koşullarda arar ve üstlenir
DenetimSıkı denetim ve ceza gerekirBenimsediği amaç için kendini yönetir ve denetler
YaratıcılıkAzınlıktadırYaygındır, örgütler bunun çok azını kullanır
Yönetim biçimiOtoriter, merkezî, kural ve yaptırımKatılımcı, yetki devri, iş zenginleştirme

Varsayım kendini doğrular: öğretmenlerini X olarak gören bir müdür her işi imza ve tutanağa bağlar; öğretmenler de yalnız imza atılanı yapmaya başlar ve müdür “haklıymışım” der. McGregor insan ilişkileri yaklaşımının ruhuna uygun olarak Y varsayımını savunur.

Ek bilgi: Argyris ve Ouchi

Chris Argyris, sıkı denetim ve dar görev tanımlarının yetişkin çalışanı bağımlı ve edilgen bir çocuk gibi davranmaya ittiğini, bunun da olgun kişilikle çatıştığını söyledi (olgunluk-olgunlaşmamışlık). William Ouchi ise Japon ve Amerikan yönetimini birleştiren, uzun süreli istihdama, ortak karara ve çalışana bütüncül ilgiye dayanan Z kuramını önerdi.

Akılda kalsın: Hawthorne'da ışık değil ilgi, ücret değil grup normu kazandı. X: “Kaçar, sıkı tut.” Y: “Üstlenir, güven.” Varsayım davranışı doğurur.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müdürün söz ya da uygulaması verilir (“imzasız iş yapılmaz”, “öğretmen gözetlenmezse çalışmaz”), McGregor'a göre hangi varsayıma dayandığı sorulur; ya da performans artışının gözlenme ve ilgiden doğduğu anlatılıp Hawthorne etkisi istenir. Gerçek sınavda şıklar beştir; burada dörttür.

TuzakY kuramını “denetimsiz yönetim” sanmaktır; Y'de denetim kaybolmaz, öz denetime dönüşür. Bu sayfanın payı: GYS şube müdürü duyurusunda “Yönetimde insan ilişkileri ve iletişim” 2 soru; EKYS'de ayrı alan değildir, güdülenme ve iletişim Eğitim Bilimleri %15'inin eğitim yönetimi kısmında sorulabilir.

✎Boşluk doldurma Hawthorne ve McGregor

Kişinin gözlendiğini ya da kendisine özel ilgi gösterildiğini bilmesinin performansını değiştirmesine denir. Kablo bağlama odasında üretimi işçilerin kendi aralarında koyduğu grup normu sınırladı. McGregor'a göre çalışanların sorumluluk üstleneceğine ve kendilerini denetleyebileceğine inanan yönetici varsayımıyla hareket eder.

Hawthorne etkisi · informal · Y · X · biçimsel · halo etkisi

?Soru çöz

Bir okul müdürü, “Öğretmen kontrol edilmezse ders defterini doldurmaz, nöbetini tutmaz.” düşüncesiyle her gün koridorları dolaşmakta, her işi imza karşılığı vermekte ve küçük aksaklıkları tutanağa bağlamaktadır. Müdürün bu tutumu McGregor'un hangi kavramıyla açıklanır?

✓ D. İnsanın işten kaçacağını, ancak sıkı denetim ve yaptırımla çalışacağını varsaymak X kuramıdır. A Y kuramı tam tersine çalışanın sorumluluk üstleneceğine ve kendini denetleyeceğine güvenir; B Z kuramı Ouchi'nindir, uzun süreli istihdam ve ortak karara dayanır; C Hawthorne etkisi gözlenmenin performansı değiştirmesidir, yöneticinin insan varsayımı değildir.
KURAM · GÜDÜLENME

Güdülenme I, kapsam kuramları: Maslow, Alderfer, Herzberg, McClelland

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDönüşümcü ve etkileşimci liderlik arasındaki fark nedir? Öğretimsel liderlik, dağıtılmış liderlik ve klinik, gelişimsel, farklılaştırılmış denetim nedir?Bağlantılı konudan (Liderlik ve okul yönetimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Etkileşimci lider, iş karşılığında ödül veren bir alışverişle yönetir; dönüşümcü lider ise ortak bir vizyonla izleyenlerin değerlerini ve beklentilerini yükseltir. Öğretimsel liderlik, müdürün enerjisini öğretimin ve öğrenmenin niteliğine yöneltmesidir; dağıtılmış liderlik liderliği okul içinde paylaştırır. Denetim, öğretimi geliştirmeye yönelik klinik, gelişimsel ve farklılaştırılmış türlerle yapılır.

Dönüşümcü, öğretimsel liderlik ve denetim

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güdülenmede kapsam kuramları nelerdir? Maslow, Alderfer, Herzberg ve McClelland yönetimde nasıl uygulanır?

Kısa cevap: Kapsam kuramları, insanı “ne” güdülediğini, yani ihtiyaçların içeriğini açıklar. Maslow ihtiyaçları beş basamakta sıralar; Alderfer bunları varoluş, ilişki ve gelişme diye üçe indirir. Herzberg, ücret gibi hijyen etmenlerinin yalnız doyumsuzluğu önlediğini, başarı ve tanınma gibi güdüleyicilerin ise doyum ve çaba yarattığını söyler. McClelland başarma, güç ve ilişki ihtiyaçlarını vurgular.

Şube müdürü, yılın en çok çalışan memuruna teşekkür belgesi verir; memur sevinir, ertesi ay daha da çalışır. Aynı müdür, maaşlara yapılan zammı duyurduğunda kimse daha çok çalışmaya başlamaz. Biri işe yarıyor da öteki neden yaramıyor?

Güdülenme, kişiyi bir amaca doğru harekete geçiren, bu davranışı yönlendiren ve sürdüren içsel güçtür. Yönetim açısından güdülenme kuramları iki aileye ayrılır: kapsam (içerik) kuramları “insanı ne güdüler?” sorusuna ihtiyaçlarla, süreç kuramları “güdülenme nasıl oluşur?” sorusuna düşünme ve karşılaştırma süreçleriyle cevap verir. Süreç kuramlarını bir sonraki konuda göreceğiz.

Maslow ve Alderfer: ihtiyaçlar basamağı işyerinde

Maslow'un ihtiyaçlar hiyerarşisi Psikoloji serisinde bireysel gelişim açısından anlatılır; yönetimde aynı basamakların örgütteki karşılıkları sorulur. Fizyolojik ihtiyaçların işyerindeki karşılığı yeterli ücret ve uygun çalışma koşulları; güvenlik iş güvencesi, sağlıklı ve güvenli çalışma ortamı, emeklilik; ait olma çalışma grubu, uyumlu ekip, informal ilişkiler; saygınlık unvan, statü, takdir ve tanınma; kendini gerçekleştirme ise yaratıcılığa ve mesleki gelişime alan açan görevlerdir. Maslow'a göre karşılanmış bir ihtiyaç artık güdülemez; yönetici çalışanın hangi basamakta olduğunu görmelidir.

Clayton Alderfer beş basamağı üçe indirdi: varoluş (fizyolojik ve güvenlik), ilişki (ait olma ve dışa dönük saygınlık), gelişme (kendini gerçekleştirme ve içsel saygınlık). Maslow'dan iki farkı vardır: birden çok ihtiyaç aynı anda etkin olabilir ve üst ihtiyacı engellenen kişi alt ihtiyaca daha çok yönelir (engellenme-gerileme). Yükselme yolu kapanan memurun ücret ve izin konularına aşırı önem vermeye başlaması buna örnektir.

İki ölçek birbirinden bağımsızdır: zam üst ölçekte ilerletir, takdir alt ölçekte.Görsel: Sınav Defteri

Herzberg ve McClelland

Frederick Herzberg, çalışanlara işlerinde kendilerini en iyi ve en kötü hissettikleri anları sorarak iki ayrı etmen grubu buldu. Ona göre iş doyumu ile doyumsuzluk tek bir doğrunun iki ucu değildir: doyumun karşıtı “doyumsuzluk” değil, “doyumun olmaması”dır. Bu yüzden zam bir hijyen etmenidir: yokluğu öfke yaratır, varlığı daha çok çalıştırmaz. Teşekkür belgesi ise tanınmadır, yani güdüleyicidir. Herzberg'den doğan uygulama, işe sorumluluk ve karar yetkisi ekleyen iş zenginleştirmedir. David McClelland ise üç öğrenilmiş ihtiyaç tanımlar: başarma (zor ama ulaşılabilir hedef, hızlı geri bildirim, kişisel sorumluluk isteyen), güç (başkalarını etkileme ve yönlendirme isteyen) ve ilişki (bağlılık; sevilme, uyum, dostluk arayan).

Akılda kalsın: Herzberg'de işin çevresi hijyen (ücret, koşul, denetim, ilişki), işin özü güdüleyici (başarı, takdir, sorumluluk, ilerleme). Hijyen “hastalığı önler” ama “sağlık vermez”. Alderfer: V-İ-G ve geri düşme.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama verilir (ücret artışı, kalorifer onarımı, takdir belgesi, proje sorumluluğu), Herzberg'e göre hijyen mi güdüleyici mi olduğu ya da Maslow'un hangi basamağına karşılık geldiği sorulur.

TuzakÜcreti güdüleyici saymaktır; Herzberg'de ücret hijyen etmenidir. İkinci tuzak, “amirle iyi ilişki” ve “denetim biçimi”ni güdüleyici sanmaktır; ikisi de işin çevresindedir, hijyen etmenidir.

⇄Bilgi eşleştirme kuramcı ve kavram

?Soru çöz

Bir okul müdürü dönem başında şunları yapmıştır:
I. Öğretmenler odasının ısıtma sistemini onartmıştır.
II. Başarılı bir projeyi yürüten öğretmenin emeğini öğretmenler kurulunda takdir etmiştir.
III. Deneyimli bir öğretmene okulun okuma projesinin bütün sorumluluğunu vermiştir.
Herzberg'in çift etmen kuramına göre bunlardan hangileri öğretmenlerde doğrudan güdülenme yaratan etmenlerdir?

✓ B. Tanınma (II) ve sorumluluk (III) işin özüne ilişkin güdüleyici etmenlerdir. I çalışma koşuludur, yani hijyen etmenidir: eksikliği doyumsuzluk doğurur, onarılması yalnız doyumsuzluğu önler. A yalnız hijyeni seçer; C ve D çalışma koşulunu güdüleyici sayar, iki ölçeği karıştırma yanılgısıdır.
KURAM · GÜDÜLENME

Güdülenme II, süreç kuramları: Vroom'un beklentisi, Adams'ın eşitliği

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFiedler'in durumsallık kuramı, Hersey-Blanchard durumsal liderlik modeli ve yol-amaç kuramı nedir?Bağlantılı konudan (Liderlik ve okul yönetimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Durumsallık kuramlarına göre her durumda en iyi tek liderlik tarzı yoktur. Fiedler, liderin tarzını değişmez sayar ve tarzı durumun elverişliliğine eşler. Hersey ve Blanchard, tarzı izleyenin olgunluğuna göre seçer: yönetme, ikna etme, katılma, yetki devretme. House'un yol-amaç kuramında lider, izleyenin amaca giden yolunu açar.

Durumsallık: Fiedler, Hersey-Blanchard, yol-amaç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Güdülenmede süreç kuramları nelerdir? Vroom'un beklenti kuramı, Adams'ın eşitlik kuramı ve amaç belirleme kuramı ne anlatır?

Kısa cevap: Süreç kuramları güdülenmenin “nasıl” oluştuğunu açıklar. Vroom'a göre çaba; çabanın başarı getireceği beklentisine, başarının ödül getireceği inancına (araçsallık) ve ödülün kişi için değerine (valens) bağlıdır. Adams'a göre çalışan kendi emek-kazanç oranını başkalarınınkiyle karşılaştırır; adaletsizlik algısı güdüyü düşürür. Locke'a göre açık ve zorlayıcı amaçlar performansı artırır.

İki memur aynı proje için aynı mesaiyi harcadı; teşekkür belgesini yalnız biri aldı. Ertesi ay belgeyi alamayan memur, mesaisini sessizce yarıya indirdi. Ne ücreti değişti ne görev tanımı; değişen, kafasındaki bir hesaptı.

Kapsam kuramları ihtiyaçların listesini verir ama aynı ihtiyaca sahip iki kişinin neden farklı çaba harcadığını açıklamaz. Süreç kuramları bu farkı kişinin zihnindeki hesaplarla açıklar: “Uğraşırsam başarır mıyım? Başarırsam ne kazanırım? Kazandığım, harcadığıma ve başkalarının kazandığına göre adil mi?”

Üç süreç kuramı
KuramTemel soruAnahtar kavramlarYöneticiye düşen
Beklenti (Victor Vroom)Çabam bana değer verdiğim bir sonuç getirir mi?Beklenti (çaba → başarı), araçsallık (başarı → ödül), valens (ödülün kişi için değeri)Ulaşılabilir hedef, sözü tutulan ödül, kişinin değer verdiği ödül
Eşitlik (J. Stacy Adams)Verdiğim ve aldığım, başkalarına göre adil mi?Girdi (emek, deneyim, eğitim) / çıktı (ücret, takdir, statü) oranı; karşılaştırma kişisiÖdül ve görev dağılımında açık ve tutarlı ölçüt
Amaç belirleme (Edwin Locke)Neyi başarmaya çalışıyorum?Açık, ölçülebilir, zor ama ulaşılabilir, benimsenmiş amaç; geri bildirim“Elinden geleni yap” yerine somut hedef ve düzenli geri bildirim

Vroom: üç halkalı zincir

Vroom'un modelinde güdülenme üç öğenin çarpımı gibi düşünülür: biri sıfırsa güdü de sıfırdır. Öğretmen çalışsa da öğrencilerin hedefe ulaşamayacağını düşünüyorsa beklenti düşüktür; başarırsa bunun hiçbir yere yazılmayacağını düşünüyorsa araçsallık düşüktür; vaat edilen ödül (ör. yeni bir görev unvanı) onun için önemsizse valens düşüktür. Liderlik ve okul yönetimi sayfasında gördüğümüz House'un yol-amaç kuramı bu zincirin üzerine kuruludur: lider, yolu açarak beklentiyi, ödülü güvenceye alarak araçsallığı yükseltir.

Adams: adalet terazisi

Adams'a göre çalışan, kendi çıktı/girdi oranını benzer işi yapan birinin oranıyla karşılaştırır. Oranlar denkse eşitlik vardır ve kişi rahattır. Kendini düşük ödüllendirilmiş görürse gerilim duyar ve dengeyi kurmak için şu yollardan birine başvurur: girdisini azaltır (daha az çalışır), çıktısını artırmaya çalışır (zam, görev ister), algısını değiştirir (“onun işi daha zormuş”), karşılaştırma kişisini değiştirir ya da işten ayrılmak ister. Eşitsizlik gerçek olmasa bile algılandığı anda etkilidir; bu yüzden görev ve ödül dağılımındaki ölçütü açıklamak, dağılımın kendisi kadar önemlidir. Bu konu, Yönetimde etik sayfasında göreceğimiz hakkaniyet ilkesiyle de bağlantılıdır.

Ek bilgi: pekiştirme kuramı yönetimde

Davranışçı öğrenme ilkelerinin yönetime uygulanmasına örgütsel davranış değiştirme denir: istenen davranış ödüllendirilerek pekiştirilir, istenmeyen davranış ödülsüz bırakılarak söndürülür. Pekiştireç türleri Eğitim Bilimleri serisinde ayrıntılı anlatılır. Bu yaklaşım düşünce süreçlerine değil yalnız davranışın sonuçlarına baktığı için çoğu kaynakta süreç kuramlarının yanında ayrıca anılır.

Akılda kalsın: Vroom'un üç sorusu: Yapabilir miyim? (beklenti) Karşılığını alır mıyım? (araçsallık) Karşılık umurumda mı? (valens). Adams: terazi, kendi oranım ile onunki. Locke: açık ve zor hedef.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çalışanın düşüncesi aktarılır (“Ne kadar çalışsam da bu öğrencilerle hedefe ulaşamam”), Vroom'un hangi öğesinin düşük olduğu sorulur; ya da emeğini başkasıyla karşılaştırıp çabasını azaltan memur verilerek kuram istenir.

TuzakBeklenti ile araçsallığı karıştırmaktır: “başarabilir miyim?” beklenti, “başarırsam ödüllendirilir miyim?” araçsallıktır. İkinci tuzak, Adams'ta karşılaştırmanın mutlak ücretle yapıldığını sanmaktır; karşılaştırılan çıktı/girdi oranıdır.

✎Boşluk doldurma süreç kuramları

Vroom'a göre öğretmenin “Ne kadar uğraşsam da bu sınıfla hedefe ulaşamam.” düşüncesi, çaba ile başarı arasındaki öğesinin düşük olduğunu gösterir. Vaat edilen ödülün kişi için hiçbir çekiciliği yoksa düşük olan öğe öğesidir. Emeğini ve kazancını bir meslektaşınınkiyle karşılaştırıp kendini haksızlığa uğramış hisseden memurun durumu Adams'ın kuramıyla açıklanır.

beklenti · valens · eşitlik · araçsallık · hijyen · amaç belirleme

?Soru çöz

Bir ilçe millî eğitim müdürlüğünde iki şef aynı iş yükünü taşımaktadır. Şeflerden biri, ötekinin aynı emekle daha çok takdir aldığını düşünmeye başlamış ve kendi işinde gönüllü yaptığı ek çalışmaları bırakmıştır. Şefin davranışı en çok hangi kuramla açıklanır?

✓ A. Şef kendi emek-kazanç oranını meslektaşınınkiyle karşılaştırmış, eşitsizlik algılayınca girdisini (ek çalışmayı) azaltmıştır; bu Adams'ın eşitlik kuramıdır. B Herzberg etmenlerin işin özünde mi çevresinde mi olduğuna bakar, karşılaştırmaya değil; C Maslow ihtiyaç basamaklarını açıklar; D Locke amacın açıklığı ve güçlüğüyle ilgilidir.
SÜREÇ · İLETİŞİM

İletişim süreci: kaynak, mesaj, kanal, alıcı, geri bildirim ve gürültü

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSistem yaklaşımı ve durumsallık yaklaşımı nedir? Toplam kalite yönetimi, stratejik yönetim ve öğrenen örgüt ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Modern kuram örgütü çevresiyle sürekli etkileşen açık bir sistem olarak görür: girdi, süreç, çıktı ve geri bildirimden oluşur. Durumsallık yaklaşımına göre her yerde geçerli tek en iyi yönetim yolu yoktur; doğru yol duruma bağlıdır. Çağdaş yaklaşımlar arasında toplam kalite yönetimi, stratejik yönetim ve öğrenen örgüt öne çıkar.

Modern ve çağdaş yaklaşımlar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İletişim süreci nedir, öğeleri nelerdir? Kaynak, mesaj, kanal, alıcı, geri bildirim ve gürültü ne anlama gelir?

Kısa cevap: İletişim, bir kaynağın düşüncesini sembollere dönüştürüp (kodlama) bir kanalla alıcıya iletmesi, alıcının da bunu anlamlandırması (kod açma) sürecidir. Öğeleri kaynak, mesaj, kanal, alıcı, geri bildirim ve gürültüdür. Geri bildirim iletişimi tek yönlü olmaktan çıkarıp çift yönlü yapar; gürültü, mesajın anlamını bozan her etmendir.

İlçe millî eğitim müdürlüğü okullara “acil” notuyla bir yazı gönderir. Bir okul yazıyı aynı gün uygular, öteki “acil”i ertesi haftaya kadar fark etmez, üçüncüsü yazıyı yanlış anlayıp başka bir şey yapar. Yazı aynıdır; bozulan, süreçtir.

İletişim, bilgi, düşünce ve duyguların semboller (söz, yazı, işaret, görüntü) aracılığıyla bir kişiden ötekine aktarılması ve ortak bir anlam oluşturulmasıdır. Yönetim süreçlerinden biri olarak Gregg'in sınıflamasında yer alır; ama aslında öteki bütün süreçlerin taşıyıcısıdır: karar duyurulmadan uygulanamaz, plan anlatılmadan izlenemez.

İletişim alıcıda biter sanılır; oysa döngüyü kapatan, alıcıdan kaynağa dönen geri bildirimdir.Görsel: Sınav Defteri

Öğeler tek tek

  • Kaynak (gönderici): İletişimi başlatan kişi ya da birim. Düşüncesini alıcının anlayacağı sembollere çevirir (kodlama); güvenilirliği mesajın kabulünü etkiler.
  • Mesaj (ileti): Aktarılan içerik. Açık, kısa, alıcıya uygun olmalıdır.
  • Kanal (araç): Mesajın taşındığı yol. Kanal mesaja uymalıdır: övgü yüz yüze, bağlayıcı karar yazılı daha etkilidir.
  • Alıcı: Mesajı alan ve kendi bilgi, deneyim ve beklentisiyle yorumlayan (kod açma) kişi.
  • Geri bildirim (dönüt): Alıcının tepkisinin kaynağa dönmesi; mesajın doğru anlaşılıp anlaşılmadığını gösterir.
  • Gürültü: Mesajı bozan her etmen: fiziksel (ses, kötü bağlantı), psikolojik (ön yargı, kaygı, öfke), anlamsal (aynı sözcüğe farklı anlam yükleme, teknik terim).

Geri bildirimin olmadığı iletişim tek yönlüdür: hızlıdır, kaynak için rahattır ama yanlış anlamayı yakalayamaz (genelge, duyuru panosu). Geri bildirimin olduğu çift yönlü iletişim daha yavaştır ama doğruluğu ve alıcının bağlılığını artırır (toplantı, görüşme). İletişim yalnız sözle değil, ses tonu, yüz ifadesi, beden duruşu, mesafe ve zaman kullanımıyla da kurulur; bunlara sözsüz iletişim denir ve sözle çeliştiğinde genellikle sözsüz olana inanılır.

Akılda kalsın: Kaynak kodlar, alıcı kodu açar. Geri bildirim döngüyü kapatır: yoksa tek yön, varsa çift yön. Gürültünün üç türü: kulakta (fiziksel), kalpte (psikolojik), sözlükte (anlamsal).
Sınavda

Nasıl sorulurBir iletişim aksaklığı anlatılır, sürecin hangi öğesinde sorun olduğu sorulur.

TuzakKodlama ile kod açmayı karıştırmaktır: mesajı sembollere dönüştüren kaynaktır (kodlama), anlamlandıran alıcıdır (kod açma). İkinci tuzak, alıcının ön yargısını fiziksel gürültü sanmaktır; ön yargı ve kaygı psikolojik, terim ve sözcük farkı anlamsal gürültüdür.

↕Sıralama iletişim süreci

  1. Öğretmenler yazıyı okuyup ne istendiğini kendi bilgileriyle yorumlar
  2. Müdür, nöbet düzeninde yapmak istediği değişikliği kısa ve açık cümlelerle yazıya döker
  3. Öğretmenler anlamadıkları noktayı müdüre sorar, müdür açıklama yapar
  4. Yazı, okulun elektronik belge sistemi üzerinden öğretmenlere iletilir

?Soru çöz

Okul müdürü öğretmenler kurulunda “Öğrenme kanıtlarınızı dosyalayın.” demiş; bazı öğretmenler bunu yazılı sınav kâğıtları, bazıları öğrenci ürünleri, bazıları da e-Okul notları olarak anlamıştır. Müdürün sözleri salonda açıkça duyulmuştur. Bu iletişim sorununun kaynağı en çok hangisidir?

✓ C. Sözler duyulmuş ama aynı ifadeye farklı anlamlar yüklenmiştir; sorun sözcüğün anlamındadır, bu anlamsal gürültüdür. A fiziksel gürültü mesajın duyulmasını engeller, burada söz açıkça duyulmuş; B toplantı yüz yüze ve çift yönlü olabilecek uygun bir kanaldır; D geri bildirim yanlış anlamayı azaltır, sorun onun eksikliğidir.
KAVRAM · ÖRGÜTSEL İLETİŞİM

Örgütsel iletişim: dikey, yatay, çapraz iletişim ve söylenti

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖrgüt yapısında yetki, sorumluluk, yetki devri, kontrol alanı ve emir-komuta birliği ne demektir?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Yetki, karar verme ve emir verme hakkıdır; sorumluluk, verilen görevi yerine getirme ve hesabını verme yükümlülüğüdür; ikisi denk olmalıdır. Yetki devredilebilir ama devredenin sorumluluğu sürer. Kontrol alanı bir yöneticinin etkili yönetebileceği ast sayısıdır; emir-komuta birliği her astın tek amirden emir almasıdır.

Örgüt yapısı: yetki, sorumluluk, kontrol alanı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Örgütsel iletişimin yönleri nelerdir? Dikey, yatay, çapraz iletişim ve informal iletişim (söylenti) nedir?

Kısa cevap: Biçimsel örgütsel iletişim hiyerarşi kanallarından akar: yukarıdan aşağıya (emir, talimat, bilgi), aşağıdan yukarıya (rapor, öneri, şikâyet), yatay (aynı kademedeki birimler arasında, eşgüdüm için) ve çapraz (farklı birim ve kademeler arasında). Biçimsel olmayan (informal) iletişim kendiliğinden oluşur; en bilinen biçimi hızlı yayılan söylentidir.

Bakanlıkta alınan bir karar genelgeyle il millî eğitim müdürlüğüne, oradan ilçeye, oradan okula iner. Ama öğretmenler kararı genelgeden iki gün önce bir mesaj grubundan öğrenmiştir, üstelik eksik ve yanlış hâliyle.

Örgütün içindeki iletişim iki yoldan akar. Biçimsel (formal) iletişim, örgüt şemasındaki yetki ve görev ilişkilerini izleyen, kurallara bağlı ve çoğunlukla yazılı iletişimdir; resmî yazı, genelge, rapor, kurul kararı bunun araçlarıdır. Resmî yazının biçim kurallarını Protokol ve resmî yazışma sayfasında göreceğiz. Biçimsel olmayan (informal) iletişim ise şemadan bağımsız, kişisel ilişkilerle kendiliğinden kurulan iletişimdir.

Biçimsel iletişimin yönleri
YönKimden kime?Araç ve amaçTipik sorun
Yukarıdan aşağıyaÜstten astaEmir, talimat, genelge, görev tanımı, bilgi ve politika duyurusuKademelerde süzülme, bilginin eksik ve geç ulaşması
Aşağıdan yukarıyaAsttan üsteRapor, öneri, dilekçe, şikâyet, geri bildirimAstın çekinmesi, üstü üzecek bilgiyi yumuşatma ya da saklama
YatayAynı kademedeki birimler ve kişiler arasındaEşgüdüm, bilgi paylaşımı, sorun çözme (zümreler, şube müdürlükleri arası)Birimler arası rekabet, bilgi saklama
ÇaprazFarklı birimlerdeki farklı kademeler arasındaHızlı bilgi ve iş birliği (bir şube müdürünün başka şubenin şefiyle konuşması)Hiyerarşinin atlanması, amirin habersiz kalması

Yukarıdan aşağıya iletişim, hiyerarşik örgütlerde en yoğun olanıdır; ama yöneticinin sağlıklı karar vermesi aşağıdan yukarıya akan bilgiye bağlıdır. Bu yüzden “açık kapı politikası”, öneri kutusu, düzenli bireysel görüşme gibi araçlarla aşağıdan yukarıya kanal bilinçli olarak açık tutulur. Yatay iletişim Fayol köprüsünde gördüğümüz gibi işi hızlandırır; çapraz iletişimde ise ilgili amirlerin bilgilendirilmesi gerekir.

Söylenti: informal iletişimin en hızlı kanalı

Biçimsel kanalların boş bıraktığı yerde informal iletişim çalışır. En bilinen biçimi kulaktan kulağa yayılan söylentidir (dedikodu); İngilizcede asma dalına benzetildiği için “üzüm asması” iletişimi de denir. Söylenti çok hızlıdır, hiyerarşiyi tanımaz ve şaşırtıcı ölçüde doğru parçalar taşıyabilir; ama eksik ve çarpıtılmış bilgi de yayar. Söylenti, konu önemli ve belirsiz olduğunda artar: atamalar, norm kadro, yeni yönetmelik. Söylentiyi yasakla durdurmak mümkün değildir; yönetici doğru bilgiyi erken, açık ve resmî kanaldan vererek belirsizliği azaltır, informal ağı dinleyerek de örgütün nabzını tutar.

Ek bilgi: iletişim ağları

Küçük grup deneylerinde iletişimin kimler arasında aktığına göre ağlar tanımlanmıştır: zincir, Y, tekerlek (yıldız), çember ve tam kanal (herkesin herkesle konuştuğu). Merkezî ağlar (tekerlek, Y) basit işlerde hızlıdır ama merkezdeki kişi dışında moral düşüktür; merkezî olmayan ağlar (çember, tam kanal) karmaşık işlerde daha başarılıdır ve üyelerin doyumu yüksektir.

Akılda kalsın: Aşağı emir, yukarı rapor, yana eşgüdüm, çapraza kestirme. Söylenti önem × belirsizlik ile büyür; ilacı yasak değil, erken ve açık bilgidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örgüt içi iletişim örneği verilir, yönü sorulur; ya da söylentinin yönetimi için en uygun davranış istenir.

TuzakYatay ile çapraz iletişimi karıştırmaktır: aynı kademedeki iki şube müdürü arası yatay, bir şube müdürü ile başka şubenin şefi arası çaprazdır. İkinci tuzak, söylentiyle mücadelede yasaklama ya da soruşturmayı doğru şık sanmaktır; beklenen cevap belirsizliği gideren zamanında ve açık bilgilendirmedir.

⇄Bilgi eşleştirme örnek ve iletişim yönü

?Soru çöz

I. Bir şefin, personelin önerilerini toplayıp şube müdürüne iletmesi aşağıdan yukarıya iletişimdir.
II. İki şube müdürünün ortak bir sınav takvimini birlikte planlaması yatay iletişimdir.
III. Norm kadroyla ilgili bir söylenti, konunun öğretmenler odasında konuşulması yasaklanarak en etkili biçimde durdurulur.
Örgütsel iletişimle ilgili yukarıdaki ifadelerden hangileri doğrudur?

✓ B. Asttan üste giden öneri aşağıdan yukarıya (I), aynı kademedeki iki şube müdürünün eşgüdümü yatay iletişimdir (II). III yanlıştır: söylenti önem ve belirsizlikten beslenir; yasak onu yalnız gizler, ilacı erken ve açık resmî bilgidir. A doğru olan II'yi atlar; C ve D yasaklamayı doğru sayar.
KAVRAM · ETKİLİ İLETİŞİM

İletişim engelleri, etkin dinleme, ben dili ve Johari penceresi

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaLewin'in değişim modeli nedir, değişime direnç nasıl yönetilir? Çatışma yönetimi stratejileri nelerdir?Bağlantılı konudan (Liderlik ve okul yönetimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Lewin'e göre planlı değişim üç aşamadan geçer: çözme (eski düzeni gevşetme), değiştirme (yeni davranışa geçiş) ve yeniden dondurma (yeniyi kalıcı kılma). Çatışma yönetiminde beş strateji vardır: rekabet (zorlama), kaçınma, uyma, uzlaşma ve iş birliği. Çağdaş görüşe göre çatışmanın yokluğu da fazlası da zararlıdır; amaç onu yönetmektir.

Değişim ve çatışma yönetimi

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Yönetimde iletişim engelleri nelerdir? Etkin dinleme, ben dili ve Johari penceresi nedir?

Kısa cevap: İletişim engelleri kaynaktan, mesajdan, kanaldan, alıcıdan ya da örgüt yapısından (statü farkı, hiyerarşi, bilgi yüklemesi) doğar. Etkin dinleme, karşıdakini yargılamadan, sözünü kesmeden dinleyip anladığını yansıtmaktır. Ben dili, suçlamadan davranışı, etkisini ve duyguyu anlatır. Johari penceresi, geri bildirim ve kendini açmayla açık alanın genişlediğini gösterir.

Bir veli müdür odasına öfkeyle girer: “Oğluma haksızlık yapıldı!” Müdür daha cümle bitmeden “Bizim öğretmenlerimiz öyle şey yapmaz.” der. Görüşme beş dakika sürer, sorun bir dilekçe ve bir şikâyet olarak ilçeye taşınır.

İletişimin her öğesi bozulabilir. Yöneticinin karşılaştığı başlıca iletişim engelleri şöyle gruplanabilir:

  • Kaynaktan: Belirsiz ya da uzun mesaj, güvenilirlik eksikliği, alıcıyı tanımamak.
  • Mesajdan ve kanaldan: Teknik terim, çok anlamlı sözcük, mesaja uymayan kanal (eleştiriyi herkesin önünde yapmak), aynı anda çok sayıda mesaj (bilgi yüklemesi).
  • Alıcıdan: Seçici algı (yalnız duymak istediğini duymak), ön yargı, savunmaya geçme, dinlememe.
  • Örgütten: Statü ve hiyerarşi farkı (ast çekinir), çok kademeli yapıda süzülme, fiziksel uzaklık, zaman baskısı.

Etkin dinleme ve ben dili

Etkin dinleme, karşıdakinin yalnız sözlerini değil duygusunu ve ihtiyacını da anlamaya çalışan dinlemedir. Göz teması kurmak, sözünü kesmemek, hemen çözüm ya da savunma sunmamak, “Yani oğlunuzun notunun haksız verildiğini düşünüyorsunuz.” gibi yansıtma ve özetleme cümleleri kurmak, açık uçlu soru sormak etkin dinlemenin araçlarıdır. Öfkeli bir veliyle görüşmenin ilk dakikaları bilgi vermeye değil dinlemeye ayrılır.

Ben dili, karşıdakini suçlayan ve yargılayan “sen dili”nin yerine, davranışı, onun yarattığı etkiyi ve konuşanın duygusunu anlatan dildir. “Sen hep geç kalıyorsun, sorumsuzsun.” bir sen dilidir; “Nöbete geç geldiğinde ilk teneffüs bahçe boş kalıyor, bir kaza olacak diye kaygılanıyorum.” bir ben dilidir. Ben dili kişiliğe değil davranışa yöneldiği için savunmayı azaltır ve değişime kapı açar. Eğitim Bilimleri serisinde ben dili sınıf içi iletişim açısından anlatılır; yönetimde aynı araç amir-ast ve okul-veli ilişkisinde kullanılır.

Johari penceresi

Yönetici geri bildirim istedikçe kör alanı, kendini açtıkça gizli alanı küçültür; açık alan büyüdükçe güven artar.Görsel: Sınav Defteri

Joseph Luft ve Harrington Ingham'ın geliştirdiği Johari penceresi, kişinin kendisi hakkındaki bilginin kimde olduğuna göre dört alan tanımlar. Sağlıklı iletişim açık alanda kurulur. Yönetici, astlarından geri bildirim isteyerek kendi kör alanını, düşüncelerini ve gerekçelerini paylaşarak (kendini açma) gizli alanını küçültür.

Akılda kalsın: Ben dili üç parça: davranış + etkisi + duygum. Etkin dinleme: kesme, yargılama, yansıt. Johari: geri bildirim kör alanı, kendini açma gizli alanı küçültür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir müdür cümlesi verilir, ben dili olup olmadığı sorulur; ya da bir yöneticinin hangi davranışla Johari penceresinin hangi alanını küçülttüğü istenir.

Tuzak“ben” sözcüğüyle başlayan her cümleyi ben dili sanmaktır: “Ben senin gibi sorumsuz birini görmedim.” özünde suçlayan bir sen dilidir. İkinci tuzak, geri bildirim ile kendini açmayı karıştırmaktır: başkalarından bilgi almak kör alanı, kendinden bilgi vermek gizli alanı küçültür.

⇄Bilgi eşleştirme Johari alanları

?Soru çöz

Bir okul müdürünün, nöbet görevini aksatan öğretmene söylediği aşağıdaki cümlelerden hangisi ben dili ile kurulmuştur?

✓ D. Cümle davranışı (nöbette olmamak), etkisini (bahçe gözetimsiz kalıyor) ve konuşanın duygusunu (endişe) suçlamadan anlatıyor; ben dilinin üç parçası tamdır. A kişiliği yargılayan bir sen dilidir; B “ben” ile başlasa da öğretmeni etiketleyen bir sen dilidir; C karşılaştırarak suçlar.
KAVRAM · HALKLA İLİŞKİLER

Halkla ilişkiler: ilkeler, araçlar, okul-çevre ilişkisi ve kriz iletişimi

Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 8 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaOkulun bir örgüt olarak özellikleri nelerdir? Okul neden evcil örgüt, hizmet örgütü ve gevşek bağlı sistem olarak tanımlanır?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Okul, hammaddesi ve ürünü insan olan, amaçları soyut ve ölçülmesi zor, çevresiyle yoğun etkileşen bir hizmet örgütüdür. Devlet okulu öğrencisini seçemez, öğrenci de okulunu çoğunlukla seçemez; bu yüzden Carlson'a göre evcil örgüttür. Etzioni'ye göre normatif bir örgüt, Weick'e göre birimleri gevşek bağlı bir sistemdir.

Okul bir örgüt olarak

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Halkla ilişkiler nedir, ilkeleri ve araçları nelerdir? Okulda halkla ilişkiler ve kriz iletişimi nasıl yürütülür?

Kısa cevap: Halkla ilişkiler, bir kurumun hizmet verdiği toplumla karşılıklı anlayış ve güvene dayalı iki yönlü bir ilişki kurup sürdürmesidir. Doğruluk, açıklık, süreklilik ve iki yönlülük temel ilkeleridir. Süreç araştırma, planlama, uygulama (iletişim) ve değerlendirme aşamalarından geçer. Okulda veli toplantısı, web sitesi, okul-aile birliği ve etkinlikler başlıca araçlardır.

Okulun bahçe duvarı çöktüğünde müdür iki şey yapabilir: haberi velilerin sosyal medyadan öğrenmesini bekler ya da aynı gün velilere ne olduğunu, kimsenin yaralanmadığını ve hangi önlemlerin alındığını anlatır. İkinci müdürün okulu, bir hafta sonra kermeste en kalabalık okuldur.

Halkla ilişkiler, bir kurumun ilgili kitlelerini (veli, öğrenci, yerel halk, yerel yönetim, basın, sivil toplum) tanıması, kendini onlara doğru biçimde anlatması ve onların görüş ve beklentilerini dinleyip işleyişine yansıtmasıdır. Kamu kurumu için halkla ilişkiler bir “tanıtım” süsü değil, hesap verebilirliğin ve katılımın aracıdır. Halkla ilişkiler iki yönlüdür: yalnız bilgi vermek reklam ya da propagandaya yaklaşır; kamuoyunu dinleyip kurumu ona göre düzeltmek halkla ilişkileri tamamlar.

Halkla ilişkilerin temel ilkeleri
İlkeAnlamıOkul örneği
Doğruluk (dürüstlük)Verilen bilgi gerçeğe uygundur, abartılmaz, gizlenmezBaşarı oranını yüksek göstermek için veriyi seçerek sunmamak
Açıklık (saydamlık)Kurumun işleyişi ve kararları anlaşılır biçimde paylaşılırOkul-aile birliği gelir ve giderlerinin velilere açıklanması
Süreklilikİlişki yalnız sorun anında değil, düzenli ve kesintisiz sürdürülürVelilerle yalnız karne gününde değil, dönem boyunca iletişim
İki yönlülük (karşılıklılık)Bilgi vermek kadar görüş almak; geri bildirime göre değişmekVeli anketlerinin sonuçlarıyla okul planının güncellenmesi
Halka yararlılık ve uygunlukKamu yararı gözetilir, mesaj hedef kitleye uygun dil ve araçla verilirOkuma yazma bilmeyen velilere duyurunun sözlü olarak da ulaştırılması

Süreç ve araçlar

Halkla ilişkiler planlı bir süreçtir: önce kamuoyu ve sorun araştırılır (veliler okul hakkında ne düşünüyor?), sonra amaç, hedef kitle ve mesaj planlanır, plan uygulanır (iletişim kurulur) ve sonunda etkisi değerlendirilir. Okulun araçları yazılı (duyuru, bülten, broşür, okul web sitesi, faaliyet raporu), sözlü ve yüz yüze (veli toplantısı, bireysel veli görüşmesi, açık kapı günü), etkinlikler (mezuniyet, sergi, kermes, bilim şenliği, spor şenliği) ve dijital (resmî sosyal medya hesapları, mesaj sistemleri) olarak gruplanabilir. Okul-aile birliği, muhtarlık, belediye, yerel sivil toplum ve iş dünyasıyla iş birliği, okulun çevreyle bağını güçlendirir; açık sistem olan okul çevresinden kaynak, destek ve meşruluk alır.

Kriz iletişimi

Kriz; beklenmedik, kurumun itibarını ve işleyişini tehdit eden, hızlı karar gerektiren durumdur (kaza, salgın, yangın, bir uygunsuz olayın kamuoyuna yansıması). Kriz öncesinde uyarı işaretleri izlenir, acil durum planı ve yetkili sözcü belirlenir. Kriz sırasında iletişim hızlı, doğru, tutarlı ve tek ağızdan olmalıdır; bilinmeyen konuda tahmin yürütülmez, etkilenenlere empatiyle yaklaşılır. Kriz sonrasında yaşananlar değerlendirilir, alınan önlemler paylaşılır ve güven onarılır. Kamu görevlisi için bir sınır da vardır: 657 sayılı Kanun m.15'e göre memurlar kamu görevleri hakkında basına bilgi veya demeç veremez; bu bilgiyi Bakanın yetkili kılacağı görevli, illerde ise valiler ya da valinin yetkili kılacağı görevli verir. Okul müdürü bu yüzden basına kendiliğinden açıklama yapmaz, bağlı olduğu millî eğitim müdürlüğüyle hareket eder.

Akılda kalsın: Halkla ilişkiler konuşmak + dinlemektir; yalnız konuşmak reklamdır. Dört ilke: doğru, açık, sürekli, iki yönlü. Süreç: araştır → planla → uygula → değerlendir. Krizde hızlı, doğru, tek ağız; basına açıklama 657 m.15'teki yetkiliden.
Karışan kuramcılar ve kavramlar (bütün sayfa)
Kuramcı / kavramDoğrusuKarıştırılan
Mayo (Hawthorne)4 aşama; verimi ışık değil ilgi, ücret değil grup normu belirlediHawthorne etkisini yöneticinin insan varsayımı sanmak
McGregor, Ouchi, ArgyrisX sıkı denetim, Y öz denetim; Z Ouchi'nin; olgunluk Argyris'inZ'yi McGregor'a bağlamak; Y'yi denetimsizlik sanmak
Maslow, Alderfer, McClelland5 basamak / 3: varoluş-ilişki-gelişme, geri düşme / 3: başarma-güç-ilişkiEngellenme-gerilemeyi Maslow'a vermek
HerzbergHijyen: ücret, koşul, denetim, ilişki; güdüleyici: başarı, tanınma, sorumluluk, ilerlemeÜcreti ya da amirle ilişkiyi güdüleyici saymak
VroomBeklenti (çaba → başarı), araçsallık (başarı → ödül), valens (ödülün değeri)Beklenti ↔ araçsallık
Adams, LockeAdams: çıktı/girdi oranı karşılaştırılır; Locke: açık ve zor amaç + geri bildirimAdams'ta mutlak ücreti karşılaştırmak
Kodlama, gürültüKaynak kodlar, alıcı kodu açar; gürültü 3: fiziksel, psikolojik, anlamsalÖn yargıyı fiziksel, terim farkını psikolojik saymak
İletişim yönleriYatay: aynı kademe; çapraz: farklı birim ve kademeYatay ↔ çapraz
Johari (Luft-Ingham)Geri bildirim → kör alan, kendini açma → gizli alan küçülürİkisini yer değiştirmek
Halkla ilişkilerSüreklilik = kesintisizlik; iki yönlülük = dinleyip değişmek; basına bilgi 657 m.15'teki yetkilidenOkul müdürünün basına kendiliğinden açıklama yapması
Sınavda

Nasıl sorulurBir okul uygulaması verilir, halkla ilişkilerin hangi ilkesine uyduğu sorulur; ya da halkla ilişkileri tek yönlü tanıtımdan ayıran özellik istenir.

TuzakSüreklilik ile iki yönlülüğü karıştırmaktır: ilişkinin kesintisiz sürmesi süreklilik, görüş alıp ona göre değişmek iki yönlülüktür. İkinci tuzak, krizde okul müdürünün basına doğrudan açıklama yapmasını doğru davranış sanmaktır; 657 m.15 basına bilgi vermeyi yetkili kılınan göreve bağlar.

↕Sıralama halkla ilişkiler süreci

  1. Hedef kitle olarak çalışan velileri seçip akşam saatinde kısa bir tanıtım toplantısı ve mesaj planı hazırlamak
  2. Toplantı sonrası katılım ve veli görüşlerini inceleyip bir sonraki dönemin planına yansıtmak
  3. Velilerin okulun destekleme kursları hakkında ne bildiğini kısa bir anketle öğrenmek
  4. Toplantıyı yapıp kurs bilgisini web sitesi ve mesaj sistemiyle de duyurmak

?Soru çöz

Bir okul müdürü her dönem velilere okul hakkında görüş anketi uygulamakta, anketten çıkan önerilerle okulun yıllık çalışma planını değiştirmekte ve hangi önerinin neden uygulandığını velilere duyurmaktadır. Müdürün bu uygulaması halkla ilişkilerin en çok hangi ilkesini yansıtır?

✓ A. Müdür yalnız bilgi vermiyor; velilerin görüşünü alıyor, planı ona göre değiştiriyor ve sonucu geri bildiriyor; bu iki yönlülüktür. B süreklilik ilişkinin kesintisiz sürmesidir, vakadaki asıl vurgu görüşe göre değişmektir; C gizlilik halkla ilişkilerin ilkesi değil, açıklığın karşıtıdır; D tek yönlü bilgilendirme tanıtıma yakındır, dinlemeyi içermez.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir lisede şunlar gözlenmiştir:
I. Her pazartesi okul marşı okunur, koridorlarda başarı panoları asılıdır.
II. Okul yönetimi, her toplantıda “bu okulda her öğrenci öğrenebilir” inancını savunur.
III. Öğretmenler, farkında olmadan “düşük puanla gelen öğrenci değişmez” diye düşünür.
Schein'in kültür düzeylerine göre bunlardan hangileri yapay ürünler düzeyindedir?

✓ A. Tören ve pano gözle görülür; yapay ürünlerdir. II örgütün açıkça söylediği şeydir, yani benimsenen değerdir; III kanıksanmış, farkında olunmayan inançtır, yani temel varsayımdır. B savunulan değeri, dile getirildiği için yapay ürün sayar; C ve D söylenen değeri ve gizli varsayımı en üst düzeye taşır.Kaynak: Liderlik ve okul yönetimi · Örgüt kültürü ve iklimi

?Soru 2

Bir okulda yeni ölçme-değerlendirme uygulamasına geçen müdür; önce öğretmenlere geçen yılın sonuçlarını göstererek mevcut uygulamanın yetersizliğini tartışmış, ardından yeni uygulamayı eğitimle başlatmış, en sonunda da uygulamayı okulun yıllık çalışma takvimine ve zümre kararlarına işleyerek kalıcı hâle getirmiştir. Müdürün son yaptığı iş, Lewin'in değişim modelinin hangi aşamasıdır?

✓ B. Yeni uygulamayı takvime ve kararlara işleyip kalıcı kılmak, eskiye dönüşü önleyen yeniden dondurma aşamasıdır. A çözme, müdürün ilk yaptığı iştir (yetersizliği gösterip ihtiyacı doğurmak); C değiştirme, uygulamanın eğitimle başlatıldığı ikinci adımdır; D güç alanı çözümlemesi bir aşama değil, itici ve direnen güçleri inceleme aracıdır.Kaynak: Liderlik ve okul yönetimi · Değişim ve çatışma yönetimi

?Soru 3

Bir okul müdürü, kantin işletmesi için ihale belgesindeki ölçütleri karşılayan teklifleri incelerken, ilk uygun teklifi bulduğunda öteki teklifleri ayrıntılı karşılaştırmayı bırakmış ve bu teklifi kabul etmiştir. Müdürün karar verme biçimi en çok hangi yaklaşımla açıklanır?

✓ C. Ölçütü karşılayan ilk “yeterince iyi” seçenekte durmak Simon'ın sınırlı rasyonelliğidir. A rasyonel model bütün seçenekleri karşılaştırıp en iyisini seçmeyi ister; B çöp kutusunda karar sorun, çözüm ve katılımcıların rastlantısal buluşmasıdır; D grup düşüncesi bir grubun uyum uğruna eleştiriyi bastırmasıdır, burada karar tek kişinindir.Kaynak: Liderlik ve okul yönetimi · Karar verme modelleri

?Soru 4

Bir lisede bazı deneyimli öğretmenler, aralarında konuştukları bir anlayışla okul projelerinde gönüllü görev almamaya başlamış; yeni gelen öğretmenler de kısa sürede bu tavrı benimsemiştir. Okulun görev çizelgesinde ve yönetmeliklerde bu durumu açıklayan bir şey yoktur. Bu durum, en çok aşağıdaki yönetim yaklaşımlarından hangisinin vurguladığı bir olguyla açıklanabilir?

✓ C. Davranışı belirleyen şey biçimsel kural değil, öğretmenlerin kendi aralarında oluşturduğu norm; Hawthorne'daki kablo bağlama odasında olduğu gibi informal grup üretimi sınırlıyor. A işin standart yöntemiyle ilgilidir; B biçimsel kurala göre davranmayı anlatır, vakada kural yok; D aynı amaçlı işlerin tek plana bağlanmasıdır.Kaynak: Yönetim bilimi · Neoklasik kuram: Hawthorne, Follett, Barnard

?Soru 5

Bir okulda kütüphane sorumlusu memura, aynı gün müdür yardımcılarından biri kitap sayımını bitirmesini, öteki ise acil olarak kayıt evrakını hazırlamasını söylemiştir. Memur hangisine öncelik vereceğini bilememektedir. Bu durumda örgüt yapısının hangi ilkesi çiğnenmiştir?

✓ B. Bir ast iki ayrı amirden çelişen emir almıştır; her astın yalnız bir amire bağlı olmasını isteyen emir-komuta birliği ilkesi çiğnenmiştir. A kontrol alanı bir amire bağlı ast sayısıdır, burada sorun sayı değil; C görev verilip yetki verilmemesiyle ilgilidir; D işin uzmanlığa göre bölünmesidir.Kaynak: Yönetim bilimi · Örgüt yapısı: yetki, sorumluluk, kontrol alanı

?Soru 6

Bir ilçe millî eğitim müdürlüğü, ortak yazılı sınav haftasında okulların sınav saatlerini, servis saatlerini ve gözetmen öğretmen listelerini birbiriyle çakışmayacak biçimde ayarlamıştır. Bu çalışma en çok hangi yönetim süreciyle ilgilidir?

✓ D. Farklı birimlerin (okul, servis, gözetmen) işlerinin çakışmadan birbirine uymasını sağlamak eşgüdümdür. A planlama ne yapılacağını önceden belirlemektir, burada var olan işler birbirine uyduruluyor; B kadrolama işe uygun personeli sağlamaktır; C değerlendirme sonuç alındıktan sonra amaçla karşılaştırmadır.Kaynak: Yönetim bilimi · Yönetim süreçleri

?Soru 7

Yeni atanan bir okul müdürü, öğretmenlere yalnız mevzuattaki görev ve yetkilerini hatırlatarak iş yaptırmaktadır. Bir dönem sonra öğretmenlerin verilen işleri yalnız asgari düzeyde yaptığı, gönüllü katılımın hiç olmadığı görülmüştür. Müdürün öğretmenlerin bağlılığını artırmak için öncelikle güçlendirmesi gereken güç kaynakları hangileridir?

✓ C. Gönüllü bağlılığı en çok kişisel güç kaynakları, yani uzmanlık ve karizmatik güç artırır. A müdür zaten yasal güce dayanıyor; zorlayıcı güç asgari uyumu bile dirence çevirebilir; B ödül ve yasal güç makamdan gelir, kısa süreli uyum sağlar; D zorlayıcı ve ödül gücü davranışı dışarıdan yönetir, içten bağlılık doğurmaz.Kaynak: Liderlik ve okul yönetimi · Güç, otorite, lider ve yönetici

?Soru 8

Bir okul müdürü, il genelinde başarılı bulunan bir uygulamayı kendi okuluna aynen taşımak yerine önce okulunun öğrenci profilini, öğretmen kadrosunu ve çevre özelliklerini incelemiş; uygulamayı bu koşullara göre değiştirerek başlatmıştır. Müdürün yaklaşımı en çok hangi yönetim anlayışına uygundur?

✓ D. Her yerde geçerli tek doğru yol yerine uygulamayı okulun koşullarına göre uyarlamak durumsallık yaklaşımının özüdür. A bilimsel yönetim tersine her işin “en iyi tek yolu”nu arar; B bürokrasi aynı kuralın her yerde aynı uygulanmasını öngörür; C insan ilişkileri yaklaşımı çalışanların toplumsal ihtiyaçlarına odaklanır, koşullara uyarlamaya değil.Kaynak: Yönetim bilimi · Modern ve çağdaş yaklaşımlar

?Soru 9

Bir okul müdürü, öğretmenlerine üç seçenek sunmuştur: mesleğe yeni başlayanlar için müdürle yakın gözlem ve görüşme döngüsü, deneyimli öğretmenlerin birbirinin dersini izleyerek birlikte geliştiği akran çalışması ya da öğretmenin kendi belirlediği hedeflerle kendi gelişimini planladığı bir yol. Müdürün uyguladığı denetim türü hangisidir?

✓ D. Öğretmene yoğun gelişim, iş birliğine dayalı gelişim ve öz yönelimli gelişim seçeneklerinin sunulması Glatthorn'un farklılaştırılmış denetimidir. A klinik denetim seçeneklerden yalnız biridir (yeni başlayan için yakın döngü); B gelişimselde seçimi öğretmen değil, denetçi öğretmenin düzeyine göre yapar; C teftiş kurala uygunluğu arar, gelişim seçeneği sunmaz.Kaynak: Liderlik ve okul yönetimi · Dönüşümcü, öğretimsel liderlik ve denetim

?Soru 10

Bir okul müdürü, öğretmenler kurulunda alınan kararın neden önemli olduğunu öğretmenlere anlatmak, iki zümre arasındaki gerginliği yatıştırmak ve yeni gelen öğretmeni kadroya kaynaştırmak için zaman ayırmaktadır. Müdürün bu davranışlarında Katz'ın yönetici becerilerinden hangisi öne çıkmaktadır?

✓ B. Anlatmak, yatıştırmak ve kaynaştırmak insanlarla birlikte çalışabilmeyi gerektirir; bu, Katz'ın her kademede gerekli saydığı insan ilişkileri becerisidir. A teknik beceri işin yöntem ve aracını bilmektir (çizelge, e-Okul işlemi); C kavramsal beceri örgütü bir bütün olarak görüp uzun vadeli düşünmektir; D Katz'ın üçlü sınıflamasında yer almaz.Kaynak: Yönetim bilimi · Yönetim, örgüt, yönetici
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Eğitim Yönetimi soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →