Yönetimde insan ilişkileri: Hawthorne etkisi ve McGregor'un X-Y kuramı
Eğitim Yönetimi · İnsan ilişkileri ve iletişim · Okuma 6 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaNeoklasik yönetim kuramı nedir? Hawthorne araştırmaları, Follett ve Barnard yönetime ne getirdi?Bağlantılı konudan (Yönetim bilimi). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Neoklasik kuram (insan ilişkileri yaklaşımı), örgütte insanın yalnız ücretle değil toplumsal ve psikolojik ihtiyaçlarla da güdülendiğini savunur. Elton Mayo'nun öncülüğündeki Hawthorne araştırmaları informal grubun ve ilginin verimi etkilediğini gösterdi. Follett çatışmada bütünleştirmeyi, Barnard ise yetkinin astların kabulüne dayandığını öne çıkardı.
Neoklasik kuram: Hawthorne, Follett, Barnard
✎Konu anlatımı
Yönetimde insan ilişkileri nedir? Hawthorne etkisi nedir? McGregor'un X ve Y kuramı neyi anlatır?
Kısa cevap: Yönetimde insan ilişkileri, örgüt amaçlarına çalışanların ihtiyaçlarını gözeterek, onların istekli iş birliğiyle ulaşma anlayışıdır. Hawthorne araştırmaları, ilgi gösterilen ve gözlendiğini bilen çalışanın davranışının değiştiğini (Hawthorne etkisi) ve informal grupların verimi belirlediğini gösterdi. McGregor, yöneticinin insana bakışını X (tembel, denetlenmeli) ve Y (sorumluluk alır) varsayımlarıyla açıkladı.İl millî eğitim müdürlüğünde bir şube, yıl sonu istatistiklerini her yıl son güne bırakır. Yeni gelen şube müdürü ilk ay yalnız şunu yapar: her personelle tek tek konuşur, işin neden önemli olduğunu anlatır, ara raporları görmeye gelir. O yıl istatistikler bir hafta erken teslim edilir. Mevzuat aynı, kadro aynıdır.
Yönetimde insan ilişkileri, bir örgütte çalışanların hem örgüt amaçlarına katkı vermesini hem de kendi ekonomik, toplumsal ve psikolojik ihtiyaçlarını karşılamasını sağlayan ilişkiler düzenidir. Yönetim bilimi sayfasında gördüğümüz neoklasik kuram bu anlayışın kuramsal temelidir. Kısaca ifade edilirse, insan ilişkilerinde amaç insanları “mutlu etmek” değil, istekli iş birliğiyle örgütü etkili kılmaktır.
Hawthorne araştırmalarının dört basamağı
Western Electric'in Hawthorne fabrikasındaki araştırmalar birbirini izleyen dört aşamadan oluşur. Aydınlatma deneylerinde ışık artırıldığında da azaltıldığında da verim arttı. Röle montaj odası deneylerinde küçük bir işçi grubunun dinlenme araları ve çalışma saatleri değiştirildi; koşullar eski hâline döndürülse bile verim yüksek kaldı, çünkü grup kendine önem verildiğini hissediyor ve kararlara katılıyordu. Görüşme programında binlerce işçiyle yapılan görüşmeler, işçinin dertlerinin dinlenmesinin bile moralini yükselttiğini gösterdi. Kablo bağlama odası gözleminde ise işçilerin kendi aralarında “makul iş miktarı” normu koyduğu, bunu aşanı ya da altında kalanı grubun dışladığı görüldü: informal grup normu, ücret teşvikinden güçlüydü.
Bu sonuçlardan iki kavram doğdu. Hawthorne etkisi, kişinin gözlendiğini ya da kendisine özel ilgi gösterildiğini bilmesinin davranışını ve performansını değiştirmesidir. İnformal örgüt ise biçimsel şemada görünmeyen, arkadaşlık, ortak ilgi ve dayanışmayla kendiliğinden oluşan ilişkiler ağıdır. Araştırma yöntemi derslerinde Hawthorne etkisi deney sonuçlarını bozan bir yanlılık kaynağı olarak anılır; yöneticiye düşen ders ise farklıdır: ilgi, katılım ve tanınma, ödenek gerektirmeyen güçlü güdüleyicilerdir.
McGregor: yöneticinin kafasındaki insan
Douglas McGregor, yöneticinin insanlar hakkındaki varsayımlarının yönetim biçimini belirlediğini söyledi ve iki zıt varsayım takımı tanımladı:
| X kuramı | Y kuramı | |
|---|---|---|
| İnsan işi | Sevmez, fırsat bulsa kaçar | Oyun ya da dinlenme kadar doğal bulur |
| Sorumluluk | Kaçınır, yönetilmeyi tercih eder | Uygun koşullarda arar ve üstlenir |
| Denetim | Sıkı denetim ve ceza gerekir | Benimsediği amaç için kendini yönetir ve denetler |
| Yaratıcılık | Azınlıktadır | Yaygındır, örgütler bunun çok azını kullanır |
| Yönetim biçimi | Otoriter, merkezî, kural ve yaptırım | Katılımcı, yetki devri, iş zenginleştirme |
Varsayım kendini doğrular: öğretmenlerini X olarak gören bir müdür her işi imza ve tutanağa bağlar; öğretmenler de yalnız imza atılanı yapmaya başlar ve müdür “haklıymışım” der. McGregor insan ilişkileri yaklaşımının ruhuna uygun olarak Y varsayımını savunur.
Ek bilgi: Argyris ve Ouchi
Chris Argyris, sıkı denetim ve dar görev tanımlarının yetişkin çalışanı bağımlı ve edilgen bir çocuk gibi davranmaya ittiğini, bunun da olgun kişilikle çatıştığını söyledi (olgunluk-olgunlaşmamışlık). William Ouchi ise Japon ve Amerikan yönetimini birleştiren, uzun süreli istihdama, ortak karara ve çalışana bütüncül ilgiye dayanan Z kuramını önerdi.
Nasıl sorulurBir müdürün söz ya da uygulaması verilir (“imzasız iş yapılmaz”, “öğretmen gözetlenmezse çalışmaz”), McGregor'a göre hangi varsayıma dayandığı sorulur; ya da performans artışının gözlenme ve ilgiden doğduğu anlatılıp Hawthorne etkisi istenir. Gerçek sınavda şıklar beştir; burada dörttür.
TuzakY kuramını “denetimsiz yönetim” sanmaktır; Y'de denetim kaybolmaz, öz denetime dönüşür. Bu sayfanın payı: GYS şube müdürü duyurusunda “Yönetimde insan ilişkileri ve iletişim” 2 soru; EKYS'de ayrı alan değildir, güdülenme ve iletişim Eğitim Bilimleri %15'inin eğitim yönetimi kısmında sorulabilir.
✎Boşluk doldurma Hawthorne ve McGregor
Kişinin gözlendiğini ya da kendisine özel ilgi gösterildiğini bilmesinin performansını değiştirmesine denir. Kablo bağlama odasında üretimi işçilerin kendi aralarında koyduğu grup normu sınırladı. McGregor'a göre çalışanların sorumluluk üstleneceğine ve kendilerini denetleyebileceğine inanan yönetici varsayımıyla hareket eder.
?Soru çöz
Bir okul müdürü, “Öğretmen kontrol edilmezse ders defterini doldurmaz, nöbetini tutmaz.” düşüncesiyle her gün koridorları dolaşmakta, her işi imza karşılığı vermekte ve küçük aksaklıkları tutanağa bağlamaktadır. Müdürün bu tutumu McGregor'un hangi kavramıyla açıklanır?