Temel kuvvetler ve hareket: dört kuvvet, yol ve yer değiştirme, sürat ve hız, hareket türleri

Elmayı yere düşüren de çekirdeği bir arada tutan da doğadaki dört temel kuvvetten biridir. Bu sayfa bu kuvvetleri karşılaştırır, hareketi anlatan kavramları ve hareket türlerini yazılı sorularıyla gösterir.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · TEMEL KUVVETLER

Doğadaki dört temel kuvvet: çekirdekten galaksiye

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğadaki temel kuvvetler nelerdir, birbirinden farkları nedir?

Kısa cevap: Doğada dört temel kuvvet vardır: güçlü nükleer kuvvet çekirdekteki proton ve nötronları bir arada tutar; elektromanyetik kuvvet yüklü cisimler ve mıknatıslar arasında etkilidir; zayıf nükleer kuvvet çekirdeğin dönüşmesinde rol oynar; kütle çekim kuvveti kütlesi olan her cismi birbirine çeker. En güçlüsü güçlü nükleer, en zayıfı kütle çekim kuvvetidir.

Yağmur damlasını yere indiren, buzdolabı magnetini kapakta tutan ve atom çekirdeğini dağılmaktan koruyan etkiler, dört temel kuvvetin işidir.

Bir cismi harekete geçiren, hızlandıran, yavaşlatan, durduran, yönünü ya da şeklini değiştiren etkiye kuvvet denir. Kuvvet F ile gösterilir, birimi newtondur (N). Nicelikler ve vektörler sayfasında gördük: kuvvet yönü olan, vektörel bir niceliktir.

Günlük hayatta sürtünme, ip gerilmesi, yer çekimi gibi pek çok kuvvet adı duyarsın. Fizikçiler bunların hepsinin dört temel kuvvete dayandığını bulmuştur. Bu kuvvetlerin bazıları gözle görülen büyük cisimlerde, bazıları yalnız atom çekirdeğinde etkilidir.

Doğadaki dört temel kuvvet (güçlüden zayıfa)
KuvvetNeye etki eder?Etki mesafesiÖrnek
Güçlü nükleerçekirdekteki proton ve nötronlarçok kısa, çekirdek kadarçekirdeğin dağılmaması
Elektromanyetikelektrik yüklü cisimler, mıknatıslarsonsuz kabul edilirmıknatısın ataşı çekmesi, saça sürtülen balonun duvara yapışması
Zayıf nükleerçekirdekteki parçacıkların dönüşmesigüçlü nükleerden de kısaradyoaktif bozunma
Kütle çekimkütlesi olan her cisimsonsuz kabul ediliryağmurun düşmesi, uyduların Dünya çevresinde dolanması

Benzerlikler ve farklılıklar

Dört kuvvetin ortak yanı, hepsinin madde ile madde arasındaki bir etkileşim olmasıdır; hiçbiri için cisimlerin birbirine dokunması gerekmez. Farkları ise güçleri, etki mesafeleri ve etkiledikleri şeylerdir. Elektromanyetik kuvvet hem itme hem çekme yapabilir: aynı yükler iter, zıt yükler çeker. Kütle çekim kuvveti ise yalnız çeker.

Kütle çekim en zayıf kuvvettir ama gezegenleri yörüngede tutar. Bunun nedeni, gezegen gibi dev kütlelerin etkisinin birikmesi ve etki mesafesinin sonsuz olmasıdır. Güçlü nükleer kuvvet en güçlüsüdür ama çekirdeğin dışına çıkınca etkisi kaybolur.

Akılda kalsın: Güç sırası: güçlü nükleer > elektromanyetik > zayıf nükleer > kütle çekim. Uzun menzilli olanlar elektromanyetik ve kütle çekim; çekirdekte kalanlar iki nükleer kuvvet.
Yazılıda

Nasıl sorulurBirkaç doğa olayı verilir; her birinde etkili olan temel kuvveti yazman ya da iki temel kuvveti benzerlik ve farklılıklarıyla karşılaştırman istenir.

TuzakEn zayıf kuvvet olan kütle çekimi “etkisiz” sanmak, nükleer kuvvetleri birbirine karıştırmak.

Tam puan içinKarşılaştırmada güç, etki mesafesi ve itme-çekme özelliğini ayrı ayrı yaz, her kuvvete bir örnek ver.

?Soru çöz karşılaştırma

Elektromanyetik kuvvet ile kütle çekim kuvveti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Bu iki kuvvetin etki mesafesi sonsuz kabul edilir ve elektromanyetik kuvvet kütle çekimden çok daha güçlüdür. A bu özelliği nükleer kuvvetlerle karıştırıyor; B kütle çekimin yalnız çektiğini unutuyor; D güç sırasını ters çeviriyor, kütle çekim en zayıfıdır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → temel kuvvet

Yazılı sorusuElektromanyetik kuvvet ile kütle çekim kuvvetini karşılaştırınız. Aralarındaki bir benzerliği ve iki farklılığı yazınız; her kuvvet için günlük hayattan birer örnek veriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzerlik: ikisinin de etki mesafesi sonsuz kabul edilir ve ikisi de cisimler birbirine dokunmadan etki eder. Farklılık: elektromanyetik kuvvet hem itme hem çekme yapabilir, kütle çekim kuvveti yalnız çeker. Ayrıca elektromanyetik kuvvet kütle çekimden çok daha güçlüdür. Örnek: mıknatısın ataşı çekmesi elektromanyetik, yağmur damlalarının yere düşmesi kütle çekim kuvvetinin sonucudur.

  • Doğru bir benzerlik — 2 puan
  • İki doğru farklılık — 4 puan (her biri 2)
  • Her kuvvete uygun birer örnek — 4 puan (her biri 2)

Doğadaki dört temel kuvvet

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · YOL VE YER DEĞİŞTİRME

Referans noktası, konum, alınan yol ve yer değiştirme

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSkaler ve vektörel nicelik nedir, aralarındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Skaler nicelik yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, hacim, enerji, sürat. Vektörel niceliği anlatmak için sayı ve birimin yanında yön de gerekir: kuvvet, hız, ağırlık. Skalerler sayı gibi toplanır; vektörlerde yön hesaba katılır.

Skaler ve vektörel nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Alınan yol ile yer değiştirme arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Referans noktası, konumu tarif etmek için seçilen ve hareketsiz kabul edilen noktadır. Alınan yol, cismin izlediği yolun toplam uzunluğudur ve skalerdir. Yer değiştirme ise başlangıç ile bitiş noktası arasındaki yönlü uzaklıktır ve vektöreldir: Δx = xson − xilk. Başladığın yere dönersen yer değiştirmen sıfır olur.

Arkadaşına “Okulun kapısından çık, 50 metre sağa yürü” dediğinde, farkında olmadan bir referans noktası seçmiş olursun.

Bir yeri tarif etmek için önce bir başlangıç seçeriz. Yer tarif ederken başlangıç aldığımız ve hareketsiz saydığımız noktaya referans noktası denir. Cismin belli bir anda referans noktasına göre nerede olduğunu konum söyler. Konum x ile gösterilir, birimi metredir. Yönü olduğu için vektöreldir.

Yol ile yer değiştirme

Cismin hareketi boyunca izlediği yolun toplam uzunluğuna alınan yol denir; skalerdir. Son konum ile ilk konum arasındaki yönlü uzaklığa yer değiştirme denir; vektöreldir ve Δx ile gösterilir.

Yol bütün adımları toplar; yer değiştirme yalnız başlangıçla bitişe bakar.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Mert evden (0 m) doğuya 300 m yürüyüp fırına gidiyor, sonra batıya 100 m dönüp eczaneye varıyor. Aldığı yol ve yer değiştirmesi nedir?

  1. Yol: 300 + 100 = 400 m.
  2. Yer değiştirme: Δx = 200 − 0 = +200 m, yani 200 m doğu.

Cevap: yol 400 m, yer değiştirme 200 m doğu

Yol dik doğrultularda alınmışsa yer değiştirmenin büyüklüğü Pisagor bağıntısıyla bulunur. Örneğin 120 m kuzeye, sonra 50 m doğuya giden birinin yer değiştirmesi √(120² + 50²) = 130 m'dir. Yer değiştirme hiçbir zaman alınan yoldan büyük olamaz; yalnız yön değiştirmeden düz gidilirse eşittir.

Akılda kalsın: Yol = adımların toplamı (skaler); yer değiştirme = sondan ilki çıkar (vektörel). Başladığın yere dönersen yer değiştirme sıfırdır, yol değildir.
Yazılıda

Nasıl sorulurKareli bir krokide ya da sayı doğrusunda bir güzergâh verilir; alınan yolu ve yer değiştirmeyi hesaplaman, ikisinin neden farklı çıktığını açıklaman istenir.

TuzakYer değiştirmeyi bütün adımların toplamı sanmak, yönünü yazmamak.

Tam puan içinYer değiştirmeyi büyüklüğü ve yönüyle yaz, hangi niceliğin skaler hangisinin vektörel olduğunu belirt.

?Soru çöz yol ve yer değiştirme

Ayşe, okul koşu pistinde koştuğu yerden başlayıp tam bir tur atarak aynı noktaya dönüyor. Pistin bir turu 400 m'dir. Buna göre Ayşe'nin aldığı yol ve yer değiştirmesinin büyüklüğü hangisidir?

✓ B. Yol izlenen pistin uzunluğudur (400 m); başlangıç ve bitiş aynı nokta olduğu için yer değiştirme sıfırdır. A iki kavramın yerini değiştiriyor; C yer değiştirmeyi yol gibi topluyor; D turu yarıya bölüyor, oysa koşu tam turdur.

▭Boşluk doldurma

Kerem evden kuzeye 250 m yürüyüp markete gidiyor, aynı yoldan eve dönüyor. Kerem'in aldığı yol m, yer değiştirmesi m olur. Bu iki nicelikten yönü olan dir.

5000250yer değiştirmealınan yol
KLMkuzey ↑doğu →1 kare= 10 m
Yazılı sorusuŞekildeki kareli planda her kare 10 m'dir. Bir kurye K noktasından çıkıp önce L'ye, sonra M'ye gidiyor. a) Kuryenin aldığı yolu bulunuz. b) Kuryenin yer değiştirmesinin büyüklüğünü ve yönünü bulunuz. c) Bu iki niceliğin neden farklı çıktığını açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) K'den L'ye 8 kare = 80 m, L'den M'ye 6 kare = 60 m; yol 80 + 60 = 140 m'dir. b) Yer değiştirme K'den M'ye çizilen oktur. Doğuya 80 m, kuzeye 60 m kaydığı için büyüklüğü √(80² + 60²) = 100 m'dir; yönü kuzeydoğudur (K'den M'ye). c) Yol izlenen bütün güzergâhı toplar ve skalerdir; yer değiştirme yalnız ilk ve son konuma bakar ve vektöreldir. Kurye yön değiştirdiği için yer değiştirmesi yoldan küçüktür.

  • a) Yolu 140 m bulmak — 3 puan
  • b) Yer değiştirmeyi 100 m ve yönüyle bulmak — 4 puan
  • c) Farkı skaler-vektörel ve yön değişimiyle açıklamak — 3 puan

Konum, yol, yer değiştirme

Cevabın nasıldı?
HESAP · SÜRAT VE HIZ

Sürat ve hız: anlık, ortalama ve yönün farkı

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAlınan yol ile yer değiştirme arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Referans noktası, konumu tarif etmek için seçilen ve hareketsiz kabul edilen noktadır. Alınan yol, cismin izlediği yolun toplam uzunluğudur ve skalerdir. Yer değiştirme ise başlangıç ile bitiş noktası arasındaki yönlü uzaklıktır ve vektöreldir: Δx = xson − xilk. Başladığın yere dönersen yer değiştirmen sıfır olur.

Konum, yol, yer değiştirme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama sürat ve ortalama hız nasıl hesaplanır?

Kısa cevap: Sürat birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız birim zamanda yapılan yer değiştirmedir ve vektöreldir. Ortalama sürat toplam yolun, ortalama hız toplam yer değiştirmenin hareket süresine oranıdır. Anlık sürat göstergede okunan değerdir; anlık hız bu değere yönün eklenmiş hâlidir. İkisinin de SI birimi m/s'dir.

Otoyoldaki “ortalama hız koridoru” levhasını görünce sürücüler yavaşlar; çünkü iki kamera arasında geçen süreden ortalama süratleri hesaplanır.

Yol ile yer değiştirme arasındaki fark, ikisi süreye bölününce de sürer. Birim zamanda alınan yola sürat, birim zamanda yapılan yer değiştirmeye hız denir. Sürat skalerdir, hız vektöreldir. İkisinin de birimi m/s'dir; günlük hayatta km/h da kullanılır.

ortalama sürat = toplam yol ÷ süreskaler; yön yok
ortalama hız = toplam yer değiştirme ÷ sürevektörel; yer değiştirmenin yönünde

Anlık ve ortalama

Aracın göstergesinde o an okunan değer anlık sürattir. Araç o anda doğuya gidiyorsa anlık hızı “doğuya 70 km/h” olur. Ortalama değerler ise bütün hareketi tek bir sayıyla özetler. Bir araç yol boyunca hızlanıp yavaşlasa da ortalama sürati tek bir değerdir.

Çözümlü örnek

Önceki konudaki Mert, 400 m'lik yolunu 400 s'de tamamlamıştı; yer değiştirmesi 200 m doğuydu. Ortalama sürati ve ortalama hızı nedir?

  1. Ortalama sürat: 400 ÷ 400 = 1 m/s.
  2. Ortalama hız: 200 ÷ 400 = 0,5 m/s, doğu yönünde.

Cevap: 1 m/s; 0,5 m/s doğu

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

Bir bisikletli, çevresi 600 m olan kapalı parkurda bir turu 120 s'de tamamlıyor. Ortalama sürati ve ortalama hızı nedir?

  1. Ortalama sürat: 600 ÷ 120 = 5 m/s.
  2. Başladığı yere döndü: yer değiştirme 0, ortalama hız 0 ÷ 120 = 0.

Cevap: 5 m/s; 0 m/s

Trafikteki sürat sınırları can güvenliği içindir. Ortalama hız koridorunda iki kamera arasındaki yol uzunluğu süreye bölünür; yani ölçülen aslında ortalama sürattir. Yeşil dalga sisteminde ise ışıklar, belirli süratle giden araç arka arkaya yeşile denk gelecek biçimde ayarlanır; bu da yakıt tasarrufu sağlar.

Akılda kalsın: Sürat yolla, hız yer değiştirmeyle hesaplanır. Yön değiştiren harekette ortalama sürat, ortalama hızın büyüklüğünden büyüktür.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir yolculuğun yolu, yer değiştirmesi ve süresi verilir; ortalama sürati ve ortalama hızı hesaplaman, ikisinin neden farklı çıktığını yorumlaman istenir.

TuzakOrtalama hızı toplam yolla hesaplamak, hızın yönünü yazmamak.

Tam puan içinFormülü yaz, birimi (m/s ya da km/h) ekle, hızın yönünü belirt.

?Soru çöz hesap

Bir öğrenci doğrusal bir yolda önce doğuya 900 m, sonra batıya 300 m yürüyor. Bütün yürüyüş 600 s sürüyor. Buna göre öğrencinin ortalama sürati ve ortalama hızının büyüklüğü sırasıyla kaç m/s'dir?

✓ D. Yol 900 + 300 = 1200 m, ortalama sürat 1200 ÷ 600 = 2 m/s. Yer değiştirme 900 − 300 = 600 m doğu, ortalama hız 600 ÷ 600 = 1 m/s. A iki değerin yerini değiştiriyor; B hızı da yolla hesaplıyor; C sürati de yer değiştirmeyle hesaplıyor.

↕Sıralama ortalama sürat küçükten büyüğe

Dört öğrencinin aldığı yol ve süre verilmiştir. Ortalama süratlerine göre küçükten büyüğe sırala.

  1. Deniz: 1800 m, 600 s
  2. Can: 1500 m, 1000 s
  3. Arda: 2000 m, 500 s
  4. Ela: 1200 m, 600 s
Yazılı sorusuBir otoyolda iki kamera arasındaki yol 12 km'dir ve bu bölümde sürat sınırı 110 km/h'tir. Bir araç iki kamera arasını 6 dakikada geçiyor. a) Aracın ortalama süratini hesaplayınız ve sınırı aşıp aşmadığını belirtiniz. b) Yol virajlı olduğuna göre aracın ortalama hızının büyüklüğü ortalama süratinden büyük mü, küçük mü olur? Açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) 6 dakika 0,1 saattir. Ortalama sürat = 12 ÷ 0,1 = 120 km/h olur; 110 km/h sınırını aşmıştır. b) Küçük olur. Ortalama sürat yol boyunca alınan toplam yolla, ortalama hız ise kameralar arasındaki yönlü düz uzaklıkla (yer değiştirmeyle) hesaplanır. Virajlı yolda yer değiştirmenin büyüklüğü yoldan küçüktür.

  • a) Süreyi saate çevirip 120 km/h bulmak — 4 puan
  • a) Sınırı aştığını belirtmek — 2 puan
  • b) Küçük olduğunu yol ile yer değiştirme farkıyla açıklamak — 4 puan

Sürat ve hız

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · İVME

İvme: hızın değişme hızı

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSürat ile hız arasındaki fark nedir, ortalama sürat ve ortalama hız nasıl hesaplanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sürat birim zamanda alınan yoldur ve skalerdir; hız birim zamanda yapılan yer değiştirmedir ve vektöreldir. Ortalama sürat toplam yolun, ortalama hız toplam yer değiştirmenin hareket süresine oranıdır. Anlık sürat göstergede okunan değerdir; anlık hız bu değere yönün eklenmiş hâlidir. İkisinin de SI birimi m/s'dir.

Sürat ve hız

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İvme nedir, hızlanan ve yavaşlayan araçta ivmenin yönü nasıldır?

Kısa cevap: İvme, birim zamandaki hız değişimidir; a ile gösterilir, birimi m/s²'dir ve vektöreldir. Hızlanan cisimde ivme hızla aynı yönde, yavaşlayan cisimde hıza zıt yöndedir. Hızı değişmeyen cismin ivmesi sıfırdır. Sürati aynı kalsa bile yönü değişen cismin hızı değiştiği için ivmesi vardır.

Otobüs aniden fren yapınca öne savrulursun; o anda otobüsün hızı hızla değişiyor, yani büyük bir ivmesi var.

Hareketli bir cismin hızı her zaman sabit kalmaz. Kırmızı ışıkta duran araç yeşil yanınca hızlanır, durağa yaklaşan otobüs yavaşlar. Birim zamandaki hız değişimine ivme denir. İvme a ile gösterilir, birimi metre bölü saniye karedir (m/s²).

ivme = hız değişimi ÷ geçen sürea = Δv ÷ Δt; vektörel

İvmenin yönü

Harekete göre ivmenin yönü
DurumHızİvme
Araç hızlanıyorbüyüyorhızla aynı yönde
Araç yavaşlıyorküçülüyorhıza zıt yönde
Sabit süratle düz gidiyordeğişmiyorsıfır
Sabit süratle virajı dönüyoryönü değişiyorvar (sıfır değil)

Hız vektörel olduğu için yalnız büyüklüğü değil, yönü değişince de değişmiş sayılır. Bu yüzden virajı sabit süratle dönen bir aracın da ivmesi vardır. Göstergedeki sayı değişmese bile yön değişmek de hız değişmektir.

Çözümlü örnek

Doğuya giden bir araç durağa yaklaşırken yavaşlıyor. Aracın hızının ve ivmesinin yönü nedir?

  1. Araç doğuya gidiyor: hız doğu yönünde.
  2. Yavaşlıyor: ivme hıza zıt, yani batı yönünde.

Cevap: hız doğu, ivme batı yönünde

Akılda kalsın: Hızlanırken ivme hızla aynı yönde, yavaşlarken zıt yönde. İvme hızın kendisi değil, hızın ne kadar çabuk değiştiğidir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir aracın ya da asansörün hareketi aşamalar hâlinde anlatılır; her aşamada ivmenin olup olmadığını ve yönünü açıklaman istenir.

TuzakBüyük hızı büyük ivme sanmak, sabit süratle dönen cismin ivmesini sıfır saymak.

Tam puan içinHer aşamada hızın nasıl değiştiğini ve buna göre ivmenin yönünü gerekçesiyle yaz.

?Soru çöz ivmenin yönü

Aşağıdaki durumların hangisinde cismin ivmesi sıfırdır?

✓ C. Hızın ne büyüklüğü ne yönü değişiyor; hız değişimi sıfır olduğu için ivme sıfırdır. A hızlanıyor; D yavaşlıyor; B'de sürat sabit ama yön değiştiği için hız değişiyor, ivme vardır.

⇄Bilgi eşleştirme durum → ivme

Yazılı sorusuBir asansör zemin kattan yukarı doğru hareket ediyor. Önce hızlanıyor, sonra bir süre sabit süratle çıkıyor, en sonda yavaşlayıp 5. katta duruyor. Bu üç aşamanın her birinde asansörün ivmesinin olup olmadığını ve varsa yönünü gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Hızlanırken hız yukarı doğru büyüdüğü için ivme vardır ve yukarı yöndedir. Sabit süratle çıkarken hızın ne büyüklüğü ne yönü değişir; hız değişimi olmadığı için ivme sıfırdır. Yavaşlarken hız yukarı yönde küçüldüğü için ivme hıza zıt, yani aşağı yöndedir.

  • Hızlanma aşaması: ivme yukarı, gerekçesiyle — 3 puan
  • Sabit sürat aşaması: ivme sıfır, gerekçesiyle — 3 puan
  • Yavaşlama aşaması: ivme aşağı, gerekçesiyle — 4 puan

İvme

Cevabın nasıldı?
SINIFLAMA · HAREKET TÜRLERİ

Hareket türleri: öteleme, dönme ve titreşim

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİvme nedir, hızlanan ve yavaşlayan araçta ivmenin yönü nasıldır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İvme, birim zamandaki hız değişimidir; a ile gösterilir, birimi m/s²'dir ve vektöreldir. Hızlanan cisimde ivme hızla aynı yönde, yavaşlayan cisimde hıza zıt yöndedir. Hızı değişmeyen cismin ivmesi sıfırdır. Sürati aynı kalsa bile yönü değişen cismin hızı değiştiği için ivmesi vardır.

İvme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öteleme, dönme ve titreşim hareketi nedir, örnekleri nelerdir?

Kısa cevap: Cismin bütün parçaları aynı yönde eşit yer değiştiriyorsa öteleme, parçaları bir eksen çevresinde eksene uzaklıkları değişmeden dönüyorsa dönme, cisim bir denge konumu çevresinde gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Bazı cisimler aynı anda birden fazla hareket türü yapar; ilerleyen bir tekerlek hem öteler hem döner.

Çamaşır makinesinin kapağını açtığın an üç hareketi birden görebilirsin: kayan çekmece, dönen tambur ve sıkmada sarsılan gövde.

Bir cisim seçilen referans noktasına göre zamanla yer değiştiriyorsa hareket ediyordur. Hareketleri incelemek için onları türlerine ayırırız. Cismin bütün parçaları birlikte, aynı yönde ve eşit miktarda yer değiştiriyorsa bu öteleme hareketidir. Açılan bir çekmece, katlar arasında giden asansör kabini öteleme yapar.

Cismin bütün noktaları sabit bir eksen çevresinde, eksene uzaklıkları değişmeden çember çiziyorsa bu dönme hareketidir. Çamaşır makinesinin tamburu, mikserin bıçağı ve su değirmeninin çarkı döner. Cisim bir denge konumu çevresinde gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Yaya asılı bir oyuncağın aşağı yukarı inip çıkması, rüzgârda sallanan bir trafik levhası ve vurulan davulun zarı titreşir.

Hareket türünü cismin tek bir noktasına değil, bütün parçalarının ne yaptığına bakarak belirle.Görsel: Sınav Defteri

Aynı anda birden fazla hareket

Kaykayla düz yolda ilerleyen bir gencin kaykay gövdesi öteleme yapar. Tekerlekler ise hem kaykayla birlikte ilerler hem kendi ekseni çevresinde döner, yani öteleme ve dönmeyi birlikte yapar. Engebeli yolda giden bir otobüsün koltuğu da ilerlerken titreşir. Bu yüzden bir cismin hareket türünü sorarken “Hangi parçası?” diye düşün.

Akılda kalsın: Öteleme: hep birlikte ileri. Dönme: eksen çevresinde. Titreşim: denge konumu çevresinde gidip gelme. Tekerlek gibi cisimler iki türü birden yapar.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir olayda birkaç cisim ya da parça verilir; hareketlerini türlerine göre sınıflandırman ve birden fazla tür yapanları gerekçesiyle belirtmen istenir.

Tuzakİlerleyen tekerleğe yalnız “dönme” demek, sallanmayı dönme sanmak.

Tam puan içinHer cismin hareket türünü yaz ve türün tanımındaki ölçütü (eşit yer değiştirme, eksen, denge konumu) gerekçe olarak kullan.

?Soru çöz sınıflandırma

Aşağıdakilerin hangisinde cisim aynı anda hem öteleme hem dönme hareketi yapar?

✓ A. Yuvarlanan silindir hem rampadan aşağı ilerler (öteleme) hem kendi ekseni çevresinde döner. B yalnız dönme yapar, ilerlemez; C yalnız öteleme yapar; D denge konumu çevresinde gidip geldiği için titreşimdir.

▭Boşluk doldurma

Mağazanın kayan cam kapısı açılırken hareketi, mikserin bıçağı hareketi, yaya asılı oyuncak aşağı yukarı inip çıkarken hareketi yapar.

ötelemedönmetitreşimyuvarlanma
Yazılı sorusuBir genç, sırtında çantasıyla kaykaya binmiş, düz bir yolda ilerliyor. Yolun kenarındaki bir bayrak rüzgârda dalgalanıyor, yakındaki rüzgâr gülünün kanatları dönüyor. Kaykay gövdesi, kaykay tekerlekleri, bayrak kumaşı ve rüzgâr gülü kanatlarının hareketlerini türlerine göre sınıflandırınız. Birden fazla hareket türü yapanı gerekçesiyle belirtiniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Kaykay gövdesinin bütün parçaları aynı yönde eşit yer değiştirdiği için öteleme yapar. Rüzgâr gülü kanatları sabit bir eksen çevresinde döndüğü için dönme yapar. Bayrak kumaşı denge konumu çevresinde gidip geldiği için titreşim yapar. Tekerlekler ise hem kaykayla birlikte ilerler (öteleme) hem kendi eksenleri çevresinde döner (dönme); iki hareketi birlikte yapar.

  • Gövde, kanat ve bayrağın türlerini doğru yazmak — 6 puan (her biri 2)
  • Tekerleğin iki hareketi birlikte yaptığını gerekçesiyle belirtmek — 4 puan

Hareket türleri

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Fizik serisindeki Hareket sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 9 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki kurum ve çalışma alanı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. TENMAK enerji, nükleer teknoloji, radyasyon ve maden alanında çalışır. A CERN ile ESA'yı karıştırıyor; B MTA'ya CERN'in işini veriyor; D TÜBİTAK'ın görevini daraltıp MTA'nınkiyle karıştırıyor.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Kurumlar ve kariyer

?Soru 2

Fizik bilimi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Fizik gözlem ve deneye dayanır, yasalarını matematikle yazar. A ölçeği daraltıyor, oysa fizik atom altından galaksilere kadar çalışır; C disiplinler arası ilişkiyi yok sayıyor; D fiziğin tahmin gücünü (tutulma hesabı gibi) gözden kaçırıyor.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fizik nedir?

?Soru 3

Aşağıdakilerin hangisinde verilen niceliklerin hepsi temel niceliktir?

✓ C. Kütle (kg), sıcaklık (K) ve madde miktarı (mol) SI'nın yedi temel niceliği arasındadır. A hacmi (m³) uzunlukla aynı sanıyor; B ağırlığı kütleyle karıştırıyor, oysa ağırlık bir kuvvettir; D kuvvetin birimi N'nin kg·m/s² olduğunu gözden kaçırıyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 4

Skaler ve vektörel nicelikler için,
I. İkisi de bir sayı ve birimle ifade edilir.
II. Vektörel niceliklerin toplanmasında yön hesaba katılır.
III. Eksi işaretiyle yazılabilen her nicelik vektöreldir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Her iki nicelik de sayı ve birim taşır (I); vektörde yön toplamayı değiştirir (II). III yanlış: −3 °C'nin eksisi yön değil, sıcaklık skalerdir. A yön farkını gözden kaçırıyor; C ve D eksi işaretini yön sanıyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Skaler ve vektörel nicelikler

?Soru 5

Aşağıdaki olay ve ilgili alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Çekirdeğin parçalanması nükleer fiziğin (çekirdek fiziği) konusudur; atom fiziği elektronları ve enerji düzeylerini inceler. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir: kırılma ışık olayı, ısıtma ısı aktarımı, yük taşıma kuvvet ve harekettir.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğin alt dalları

?Soru 6

Aynı iki vektör bir kez uç uca ekleme, bir kez paralelkenar yöntemiyle toplanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Vektörler boyu ve yönü korunarak taşındığı için iki yöntem aynı bileşkeyi verir. A yöntemin sonucu değiştirdiğini sanıyor; C yanlış köşegeni seçiyor, bileşke ortak başlangıçtan çıkar; D taşımada yön korunması kuralını bozuyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Uç uca ekleme ve paralelkenar

?Soru 7

Bir bilim insanı, yüzyıllardır doğru kabul edilen bir görme açıklamasını kendi yaptığı deneylerle sınıyor ve deney sonuçları uymadığı için bu açıklamayı reddediyor. Bu davranış bilim insanının en çok hangi özelliğini gösterir?

✓ A. Bilim insanı kabul gören bilgiyi deneyle sınayıp sonuca göre karar vermiş; bu sorgulayıcılık ve deneysel yaklaşımdır (İbnülheysem'in yöntemi). B incelemeden reddetmeyi söylüyor, oysa önce sınamıştır; C kanıt yerine inancı öne çıkarıyor; D metinde paylaşmakla ilgili bilgi yok.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğe yön veren bilim insanları

?Soru 8

K vektörü kareli düzlemde 3 birim uzunluğunda ve doğu yönündedir. Buna göre −2K vektörü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sayının büyüklüğü 2 olduğu için boy 2 katına (6 birim) çıkar, eksi işareti yönü batıya çevirir. A eksinin yönü çevirdiğini unutuyor; B 2 ile çarpmayı 2'ye bölmek sanıyor; C büyüklüğü eksi yazıyor, oysa büyüklük her zaman pozitiftir.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Eşit, zıt ve katı alınmış vektör

?Soru 9

A vektörünün bileşenleri 3 birim −x yönünde ve 4 birim +y yönündedir. Buna göre −A vektörünün bileşenleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zıt vektörde büyüklük aynı kalır, yön ters döner; bu yüzden iki bileşenin de işareti çevrilir. B yalnız y bileşenini çeviriyor; C bileşenlerin yerini değiştiriyor; D yalnız x bileşenini çeviriyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Bileşenlere ayırma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Fizik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →