Akışkanlar: basınç, açık hava basıncı, kaldırma kuvveti ve Bernoulli ilkesi

Barajın duvarı neden altta kalındır, gemi neden batmaz, çatı fırtınada neden uçar? Bu sayfa basıncı, kaldırma kuvvetini ve Bernoulli ilkesini yazılı sorularıyla anlatır.

6 durak9. sınıf · 2. dönem
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · KATI BASINCI

Basınç: kuvvet ve yüzey alanı

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Basınç nedir, neye bağlıdır, nasıl artırılır ve azaltılır?

Kısa cevap: Basınç, bir yüzeyin birim alanına dik olarak düşen kuvvettir; P = F ÷ A ile bulunur, birimi pascaldır (Pa = N/m²) ve skalerdir. Kuvvet büyüdükçe basınç artar, yüzey alanı büyüdükçe basınç azalır. Bıçak ve iğne gibi araçlar yüzeyi küçülterek basıncı artırır; kar lastiği ve geniş taban yüzeyi büyüterek basıncı azaltır.

Sırt çantanın ince askıları omzunu keser, geniş ve yastıklı askılar ise aynı yükü rahatça taşıtır.

Nicelikler ve vektörler sayfasında basıncın pascal birimini gördük. Birim yüzeye dik etki eden kuvvetin büyüklüğüne basınç denir. Basınç P ile gösterilir, yönü olmadığı için skalerdir.

P = F ÷ AF: dik kuvvet (N) · A: yüzey alanı (m²) · P: basınç (Pa = N/m²)

Yerdeki cismin yere uyguladığı kuvvet ağırlığıdır: F = G = m·g. Aynı cisim farklı yüzeyi üstüne konursa basıncı değişir: yere değen yüzey küçüldükçe basınç büyür.

Çözümlü örnek

Ağırlığı G olan bir kitap masaya dik konunca masaya değen alanı A, yatırılınca 4A oluyor. İki durumdaki basınçları karşılaştırınız.

  1. Kuvvet iki durumda da aynıdır: G.
  2. Dik: P = G ÷ A; yatık: P′ = G ÷ 4A.

Cevap: yatık kitabın basıncı, dik kitabınkinin dörtte biridir

Basıncı artırmak, azaltmak

Aynı kuvvetle farklı basınç
AmaçNe yapılır?Örnek
Basıncı artırmakyüzey küçültülürkeskin bıçak, sivri raptiye, zımba, kazık ucu
Basıncı azaltmakyüzey büyütülürkar lastiği, paletli iş makinesi, kayak

Raptiyeye bastığında kuvvet sivri uca aynen iletilir; uç çok küçük olduğu için orada basınç çok büyür. Katılar kuvveti aynen iletir, basıncı değil.

Akılda kalsın: Kuvvet ↑ → basınç ↑; yüzey ↑ → basınç ↓. Ağır cisim her zaman daha çok basınç yapmaz; yere değen yüzeye de bak.
Yazılıda

Nasıl sorulurAynı cismin farklı yüzleri üstünde durduğu şekiller ya da günlük araçlar verilir; basınçları karşılaştırman ve nedenini açıklaman istenir.

TuzakAğırlık aynıyken basıncın da aynı olduğunu sanmak, katının basıncı aynen ilettiğini yazmak.

Tam puan içinKuvvetin ve yüzeyin nasıl değiştiğini ayrı ayrı yaz, sonucu P = F ÷ A ile gerekçelendir.

?Soru çöz karşılaştırma

Özdeş iki tuğladan biri yere geniş yüzü üstüne, öteki dar yüzü üstüne konuyor. Buna göre tuğlaların yere uyguladığı kuvvet ve basınç için hangisi doğrudur?

✓ B. Kuvvet ağırlıktır, iki durumda aynıdır; dar yüzde alan küçük, basınç büyüktür. A yüzeyin etkisini unutuyor; C kuvvetin de değiştiğini sanıyor; D alan ile basınç ilişkisini ters kuruyor.

⇄Bilgi eşleştirme araç → amaç

Yazılı sorusuBir öğrenci, aynı sırt çantasını bir gün ince askılarla, ertesi gün geniş ve yastıklı askılarla taşıyor. Çantanın ağırlığı iki günde de aynıdır. Öğrencinin omzuna etki eden kuvveti ve basıncı iki gün için karşılaştırınız. Geniş askının neden daha rahat olduğunu basınç ile açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Omza etki eden kuvvet çantanın ağırlığıdır, iki günde de aynıdır. Geniş askının omza değen alanı büyüktür; P = F ÷ A olduğundan kuvvet aynıyken basınç azalır. Bu yüzden geniş askı daha rahattır.

  • Kuvvetlerin eşit olduğunu ağırlıkla gerekçelendirmek — 3 puan
  • Geniş askıda basıncın daha küçük olduğunu söylemek — 3 puan
  • Rahatlığı yüzey alanı ve P = F ÷ A ile açıklamak — 4 puan

Basınç

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · SIVI BASINCI

Durgun sıvılarda basınç: derinlik, yoğunluk, yer çekimi

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğadaki temel kuvvetler nelerdir, birbirinden farkları nedir?Bağlantılı konudan (Temel kuvvetler ve hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğada dört temel kuvvet vardır: güçlü nükleer kuvvet çekirdekteki proton ve nötronları bir arada tutar; elektromanyetik kuvvet yüklü cisimler ve mıknatıslar arasında etkilidir; zayıf nükleer kuvvet çekirdeğin dönüşmesinde rol oynar; kütle çekim kuvveti kütlesi olan her cismi birbirine çeker. En güçlüsü güçlü nükleer, en zayıfı kütle çekim kuvvetidir.

Doğadaki dört temel kuvvet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sıvı basıncı neye bağlıdır, kabın şekli sıvı basıncını değiştirir mi?

Kısa cevap: Durgun bir sıvının bir noktadaki basıncı P = h·d·g ile bulunur: h derinlik, d sıvının yoğunluğu, g yer çekimi ivmesidir. Basınç derinlikle, yoğunlukla ve yer çekimi ivmesiyle doğru orantılıdır. Kabın şekline, genişliğine ve sıvının miktarına bağlı değildir. Sıvılar kabın tabanına ve yan yüzeylerine basınç uygular.

Havuzun derin tarafına daldıkça kulakların daha çok sıkışır; üstündeki su katmanı kalınlaşmıştır.

Sıvılar da ağırlıkları nedeniyle basınç uygular. Katıdan farkı, sıvının yalnız tabana değil, değdiği bütün yüzeylere basınç yapmasıdır. Bu yüzden barajın duvarına da, su şişesinin kenarına da basınç etki eder.

P = h · d · gh: serbest yüzeyden derinlik (m) · d: sıvının yoğunluğu (kg/m³) · g: yer çekimi ivmesi (m/s²)

Formül bize üç şey söyler. Daha derindeki nokta daha büyük basınç altındadır. Aynı derinlikte yoğunluğu büyük sıvı daha çok bastırır; tuzlu deniz suyu tatlı sudan büyük basınç yapar. Yer çekimi ivmesinin biraz büyük olduğu kutuplarda aynı sıvı biraz daha büyük basınç yapar.

Geniş kapta daha çok sıvı var ama tabandaki basıncı belirleyen derinliktir.Görsel: Sınav Defteri

Tabana etki eden kuvvet ise başka: F = P·A olduğu için aynı basınçta tabanı geniş olan kaba daha büyük kuvvet etki eder. Barajların alt duvarları, derinde artan basınca dayanmak için daha kalın yapılır.

Çözümlü örnek

Bir havuzda 1 m derinlikteki noktada sıvı basıncı P'dir. Aynı havuzda 3 m derinlikteki noktada sıvı basıncı ne olur? Havuz tuzlu suyla doldurulsaydı 1 m'deki basınç nasıl değişirdi?

  1. Basınç derinlikle doğru orantılı: derinlik 3 katı, basınç 3P.
  2. Tuzlu suyun yoğunluğu büyük: aynı derinlikte basınç P'den büyük olur.

Cevap: 3P; tuzlu suda artar

Derine dalanlar bu basıncı vücutlarında hisseder. Kulakta sıkışma olur; dalıştan çok hızlı çıkmak vurgun denen ciddi bir rahatsızlığa yol açabilir. Su altı sporlarında yavaş inip yavaş çıkmak bu yüzden önemlidir.

Akılda kalsın: Sıvı basıncı = derinlik × yoğunluk × g. Kabın şekli ve sıvının miktarı basıncı değiştirmez; tabana etki eden kuvveti değiştirir.
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı şekilli kaplar, delikli bir şişe ya da baraj verilir; noktalardaki basınçları sıralaman ve nedenini P = h·d·g ile açıklaman istenir.

TuzakÇok sıvı olan ya da geniş kabın basıncını büyük sanmak, derinliği kabın tabanından ölçmek.

Tam puan içinDerinliği sıvının serbest yüzeyinden ölç, değişen ve değişmeyen niceliği ayrı ayrı yaz.

?Soru çöz öncüllü

Durgun bir sıvının içindeki bir noktada sıvı basıncı için,
I. Nokta daha derine indirilirse basınç artar.
II. Kap aynı yükseklikte daha geniş bir kapla değiştirilirse basınç artar.
III. Sıvı, yoğunluğu daha büyük bir sıvıyla değiştirilirse basınç artar.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ D. Sıvı basıncı derinlikle (I) ve yoğunlukla (III) doğru orantılıdır. II yanlış: kabın genişliği basıncı değiştirmez. A yoğunluğun etkisini unutuyor; B ve C basıncın kabın genişliğine bağlı olduğunu sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Bir noktanın derinliği iki katına çıkarsa o noktadaki sıvı basıncı katına çıkar. Aynı derinlikteki iki noktadan biri dar, öteki geniş kaptaysa basınçlar . Zeytinyağı ve su aynı derinlikteyse daha büyük basıncı yoğunluğu büyük olan yapar.

24eşittirfarklıdırsuzeytinyağı
KLMderinlikler:K: 1 birimL: 2 birimM: 3 birim
Yazılı sorusuŞekildeki su dolu şişenin yan yüzeyinde K, L ve M delikleri açılmıştır. a) Deliklerdeki sıvı basınçlarını büyükten küçüğe sıralayınız. b) Sıralamanızın nedenini sıvı basıncının bağlı olduğu niceliklerle açıklayınız. c) Şişedeki su yerine yoğunluğu daha büyük tuzlu su kullanılırsa M deliğinden çıkan suyun ne olacağını yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) P(M) > P(L) > P(K). b) Üç delikte de sıvı aynı (yoğunluk aynı) ve yer çekimi ivmesi aynıdır; değişen yalnız derinliktir. M en derinde olduğu için basıncı en büyük, K en sığda olduğu için en küçüktür; su da M'den en uzağa fışkırır. c) Tuzlu suyun yoğunluğu büyük olduğundan aynı derinlikte basınç artar; M'den çıkan su daha büyük basınçla daha uzağa fışkırır.

  • a) Doğru sıralama — 3 puan
  • b) Derinliğin değiştiğini, yoğunluk ve g'nin aynı kaldığını açıklamak — 4 puan
  • c) Yoğunluk artınca basıncın arttığını yorumlamak — 3 puan

Durgun sıvı basıncı

Cevabın nasıldı?
UYGULAMA · HİDROLİK

Sıvı basıncının kullanıldığı sistemler: Pascal yasası, su cenderesi, birleşik kaplar

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBasınç nedir, neye bağlıdır, nasıl artırılır ve azaltılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Basınç, bir yüzeyin birim alanına dik olarak düşen kuvvettir; P = F ÷ A ile bulunur, birimi pascaldır (Pa = N/m²) ve skalerdir. Kuvvet büyüdükçe basınç artar, yüzey alanı büyüdükçe basınç azalır. Bıçak ve iğne gibi araçlar yüzeyi küçülterek basıncı artırır; kar lastiği ve geniş taban yüzeyi büyüterek basıncı azaltır.

Basınç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Pascal yasası nedir, su cenderesi ve hidrolik sistemler nasıl çalışır?

Kısa cevap: Pascal yasasına göre kapalı bir kaptaki sıvıya dışarıdan uygulanan basınç, sıvının bütün noktalarına ve kabın iç çeperlerine her yönde aynı büyüklükte ulaşır. Su cenderesinde küçük pistona uygulanan küçük kuvvet, büyük pistonda büyük kuvvete dönüşür. Hidrolik fren, lift, pres ve damperli kamyon bu ilkeyle çalışır.

Lastik değiştiren bir tamirci, kolu birkaç kez indirip kaldırarak koca bir minibüsü havaya kaldırabilir.

Sıvılar sıkıştırıldığında hacimleri yok denecek kadar az değişir; bu yüzden sıvılar sıkıştırılamaz kabul edilir. Bu özellik ilk kez Blaise Pascal tarafından ortaya konmuştur. Pascal yasasına göre kapalı kaptaki sıvıya uygulanan basınç, sıvının bütün noktalarına ve kabın iç çeperlerine her yönde aynı büyüklükte ulaşır.

Su cenderesi

Su cenderesi, kesit alanları farklı iki pistonun bir boruyla bağlandığı, içi sıvı dolu bir düzenektir. Küçük pistona uygulanan kuvvet bir basınç oluşturur. Bu basınç büyük pistona aynen iletilir. Büyük pistonun alanı büyük olduğu için ona etki eden kuvvet de büyüktür.

Basınç iki pistonda eşittir; kuvvet, alanı büyük olan pistonda büyüktür.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir su cenderesinde büyük pistonun alanı küçük pistonunkinin 20 katıdır. Küçük pistona 50 N kuvvet uygulanırsa büyük piston en çok kaç N ağırlığındaki yükü dengeler?

  1. Basınç eşit: kuvvetler alanlarla doğru orantılı.
  2. Alan 20 katı, kuvvet de 20 katı: 50 · 20 = 1000 N.

Cevap: 1000 N

Pascal yasasıyla çalışan sistemlerden bazıları: araçların hidrolik freni ve direksiyonu, hidrolik lift ve kriko, hidrolik pres, damperli kamyon, iş makinelerinin kepçesi, berber koltuğu.

Birleşik kaplar

Tabanından birbirine bağlı kaplara birleşik kaplar denir. Aynı sıvı konursa sıvı, tabanlardaki basınçlar eşitlenene kadar akar ve her kolda aynı seviyede durur; kolların şekli önemli değildir. Çaydanlığın ağzındaki su seviyesi gövdeyle bu yüzden aynıdır. Ders kitabın birleşik kapları da Pascal yasasının uygulamaları arasında sayar.

Akılda kalsın: Pascal: basınç aynen iletilir, kuvvet geniş pistonda büyür. Birleşik kaplarda aynı sıvı her kolda aynı seviyededir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir hidrolik düzenek ya da günlük bir sistem (fren, lift) verilir; çalışma ilkesini Pascal yasasıyla açıklaman, pistonlardaki basınç ve kuvvetleri karşılaştırman istenir.

TuzakBüyük pistondaki basıncın da büyük olduğunu sanmak.

Tam puan için“basınç eşittir” ve “kuvvet alanla orantılıdır” cümlelerini ayrı ayrı yaz, hangi pistonun alanının büyük olduğunu belirt.

?Soru çöz hidrolik

Bir hidrolik liftte küçük pistona kuvvet uygulanınca büyük pistonun üstündeki otomobil yükseliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Pascal yasasına göre basınç sıvıyla aynen iletilir; büyük pistonun alanı büyük olduğundan kuvveti de büyüktür. B basıncın da büyüdüğünü sanıyor; C kuvvetin aynen iletildiğini düşünüyor; D kuvvet ilişkisini ters kuruyor.

↕Sıralama su cenderesi

Su cenderesinin çalışma adımlarını doğru sıraya koy.

  1. Basınç, sıvı aracılığıyla büyük pistona aynen iletilir.
  2. Küçük pistona küçük bir kuvvet uygulanır.
  3. Alanı büyük olan pistona büyük bir kuvvet etki eder, yük kalkar.
  4. Kuvvet, küçük pistonun altındaki sıvıda basınç oluşturur.
Yazılı sorusuOtomobillerin hidrolik fren sisteminde sürücü pedala bastığında, ince bir silindirdeki sıvıya kuvvet uygulanır; sıvı bu etkiyi tekerleklerdeki daha geniş pistonlara iletir ve balatalar diske güçlü biçimde bastırılır. Bu sistemin çalışmasını Pascal yasasıyla açıklayınız. Sürücünün küçük bir kuvvetle tekerleklerde büyük bir kuvvet elde etmesinin nedenini yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Pedala basılınca ince silindirdeki sıvıda bir basınç oluşur. Pascal yasasına göre kapalı kaptaki sıvıya uygulanan basınç her noktaya eşit büyüklükte iletilir; bu yüzden tekerleklerdeki pistonlara da aynı basınç etki eder. Tekerlekteki pistonların alanı daha büyük olduğu için F = P·A'ya göre onlara etki eden kuvvet de büyüktür. Böylece sürücünün küçük kuvveti balatalarda büyük bir kuvvete dönüşür.

  • Pedalın sıvıda basınç oluşturduğunu yazmak — 2 puan
  • Pascal yasasını (basıncın eşit iletilmesi) doğru ifade etmek — 4 puan
  • Büyük kuvveti geniş piston alanıyla açıklamak — 4 puan

Pascal yasası ve hidrolik

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ATMOSFER

Açık hava basıncı ve Torricelli deneyi

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSıvı basıncı neye bağlıdır, kabın şekli sıvı basıncını değiştirir mi?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Durgun bir sıvının bir noktadaki basıncı P = h·d·g ile bulunur: h derinlik, d sıvının yoğunluğu, g yer çekimi ivmesidir. Basınç derinlikle, yoğunlukla ve yer çekimi ivmesiyle doğru orantılıdır. Kabın şekline, genişliğine ve sıvının miktarına bağlı değildir. Sıvılar kabın tabanına ve yan yüzeylerine basınç uygular.

Durgun sıvı basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açık hava basıncı nedir, Torricelli deneyi neyi gösterir, yükseklikle nasıl değişir?

Kısa cevap: Atmosferi oluşturan gazların ağırlıkları nedeniyle yüzeylere uyguladığı basınca açık hava basıncı denir (P₀). Torricelli, deniz seviyesinde ve 0 °C'de bu basıncı 76 cm yüksekliğinde cıva sütununa eşit bulmuştur: 1 atm = 76 cmHg ≈ 1,013·10⁵ Pa. Deniz seviyesinden yükseldikçe açık hava basıncı azalır.

Uçak kalkarken ya da Uludağ yolunda tırmanırken kulakların tıkanır; dışarıdaki hava basıncı değişmiştir.

Dünya'yı saran gaz tabakasına atmosfer denir; büyük kısmı azot ve oksijendir. Gazların da ağırlığı vardır. Atmosferin ağırlığı nedeniyle yüzeylere uyguladığı basınca açık hava basıncı denir ve P₀ ile gösterilir.

Sıvı basıncıyla benzerlik ve farklılık

Sıvı basıncı ve açık hava basıncı
Sıvı basıncıAçık hava basıncı
Nedenisıvının ağırlığıhavanın ağırlığı
Neyle artar?derinlik arttıkçayükseklik azaldıkça (aşağı inildikçe)
Yoğunlukderinlikte hemen hemen sabityükseldikçe azalır (gaz sıkıştırılabilir)
Etki yönüher yöndeher yönde

Torricelli deneyi

Evangelista Torricelli, bir ucu kapalı, cıva dolu bir cam boruyu ters çevirip cıva dolu bir kaba daldırdı. Borudaki cıva biraz indi ve kaptaki yüzeyden 76 cm yukarıda durdu. Bu cıva sütununu tutan, kaptaki cıvaya bastıran açık hava basıncıydı. Borunun şekli, kalınlığı ya da eğik tutulması bu dikey yüksekliği değiştirmez.

1 atm = 76 cmHg ≈ 1,013 · 10⁵ Padeniz seviyesi, 0 °C

Açık hava basıncını ölçen alete barometre denir. Yükseğe çıkıldıkça üstteki hava katmanı incelir ve havanın yoğunluğu azalır; bu yüzden basınç yükseklikle azalır. Sıcaklık da etkilidir: ısınan hava genleşip yükselir ve alçak basınç alanı oluşur; soğuk hava ise çökerek yüksek basınç alanı oluşturur.

Akılda kalsın: Sıvıda derine inince basınç artar, havada yükseğe çıkınca basınç azalır. İkisinin de nedeni üstteki akışkanın ağırlığıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurTorricelli deneyi ya da dağa tırmanan biri anlatılır; açık hava basıncını sıvı basıncıyla karşılaştırman ve yükseklikle değişimini açıklaman istenir.

TuzakBoru kalınlaşınca ya da eğilince cıva yüksekliğinin değiştiğini sanmak.

Tam puan içinKarşılaştırmada en az bir benzerlik (ağırlıktan doğar) ve bir farklılık (derinlik-yükseklik, yoğunluk) yaz.

?Soru çöz Torricelli

Deniz seviyesinde yapılan Torricelli deneyinde cıva sütunu 76 cm'dir. Aynı deney yüksek bir dağın tepesinde, daha kalın bir boruyla yapılıyor. Buna göre cıva sütununun yüksekliği için hangisi doğrudur?

✓ C. Dağın tepesinde açık hava basıncı azdır; cıvayı daha az iter, sütun kısalır. Borunun kalınlığı dikey yüksekliği değiştirmez. A ve B boru kalınlığını etken sanıyor; D açık hava basıncının yükseklikle azaldığını unutuyor.

▭Boşluk doldurma

Deniz seviyesinde açık hava basıncı cmHg'dir. Bir dağcı zirveye çıktıkça açık hava basıncı . Bu basıncı ölçen alete denir.

76100azalırartarbarometretermometre
Yazılı sorusuAçık hava basıncı ile durgun sıvı basıncını karşılaştırınız: aralarındaki bir benzerliği ve iki farklılığı yazınız. İzmir'den (deniz kıyısı) Erzurum'a (yaklaşık 1.900 m) giden birinin çevresindeki açık hava basıncının nasıl değişeceğini nedeniyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Benzerlik: ikisi de akışkanın ağırlığından doğar ve her yönde etki eder. Farklılık: sıvı basıncı derinlik arttıkça artar, açık hava basıncı yükseklik arttıkça azalır. Ayrıca sıvının yoğunluğu derinlikle hemen hemen değişmez, havanın yoğunluğu ise yükseldikçe azalır. Erzurum daha yüksekte olduğu için kişinin üstündeki hava katmanı daha incedir ve hava daha seyrektir; açık hava basıncı azalır.

  • Doğru bir benzerlik — 2 puan
  • İki doğru farklılık — 4 puan (her biri 2)
  • Basıncın azaldığını nedeniyle açıklamak — 4 puan

Açık hava basıncı

Cevabın nasıldı?
DENEY · KALDIRMA KUVVETİ

Kaldırma kuvveti ve Arşimet ilkesi: yüzme, askıda kalma, batma

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBileşke vektör nedir, uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemiyle nasıl bulunur?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşke vektör, birden çok vektörün birlikte yaptığı etkiyi tek başına yapan vektördür ve R ile gösterilir. Uç uca eklemede vektörler sırayla birbirinin ucuna taşınır; bileşke ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilir. Paralelkenar yönteminde iki vektör aynı noktadan çizilir; bileşke ortak köşeden çıkan köşegendir.

Uç uca ekleme ve paralelkenar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kaldırma kuvveti nedir, neye bağlıdır, cisim ne zaman yüzer, askıda kalır ya da batar?

Kısa cevap: Akışkan içindeki cisme yukarı doğru uygulanan kuvvete kaldırma kuvveti denir: Fk = Vb·ds·g. Batan hacimle, sıvının yoğunluğuyla ve g ile doğru orantılıdır. Arşimet ilkesine göre bu kuvvet, cismin yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir. Cisim, yoğunluğu sıvınınkinden küçükse yüzer, eşitse askıda kalır, büyükse batar.

Suyun içinde arkadaşını kucağına kolayca alırsın; sudan çıkınca aynı arkadaşın birden ağırlaşır.

Akışkanın içindeki bir cisme, ağırlığına zıt yönde, yukarı doğru bir kuvvet uygulanır. Bu kuvvete kaldırma kuvveti denir. Sıvıya batırılan cisim dinamometrede daha hafif görünür; aradaki fark kaldırma kuvvetidir.

Neden yukarı doğru?

Durgun sıvı basıncı konusunda gördük: derine indikçe basınç artar. Sıvıdaki bir cismin alt yüzeyi üst yüzeyinden daha derindedir. Bu yüzden alt yüzeye etki eden kuvvet büyük, üst yüzeye etki eden küçüktür. Yan yüzeylerdeki kuvvetler eşit ve zıttır, birbirini götürür. Geriye kalan yukarı yönlü fark kaldırma kuvvetidir.

Altın ok kaldırma kuvveti, koyu ok ağırlıktır. Batan cisme de kaldırma kuvveti etki eder.Görsel: Sınav Defteri
Fk = Vb · ds · gVb: cismin sıvıya batan hacmi · ds: sıvının yoğunluğu · g: yer çekimi ivmesi

Arşimet ilkesi: sıvıya kısmen ya da tamamen batan cisme uygulanan kaldırma kuvveti, cismin yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir. Kaldırma kuvveti cismin kendi yoğunluğuna bağlı değildir. Tamamen batmış bir cismin kaldırma kuvveti, onu daha derine indirince de değişmez.

Çözümlü örnek

Hacimleri eşit bir demir ve bir alüminyum blok suya tamamen batırılıyor. Hangisine daha büyük kaldırma kuvveti etki eder? Aynı yumurta tatlı suda batıp tuzlu suda neden yüzer?

  1. Batan hacim ve sıvı aynı: kuvvetler eşit.
  2. Tuzlu suyun yoğunluğu büyüktür; yumurtanın yoğunluğu tatlı sudan büyük, tuzlu sudan küçük olabilir. Bu yüzden tatlı suda batar, tuzlu suda yüzer.

Cevap: eşit; sıvının yoğunluğu arttı

Akılda kalsın: Kaldırma kuvveti batan hacme ve sıvıya bakar, cismin cinsine bakmaz. Yüzen ve askıdaki cisimde Fk = G, batanda Fk < G.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir deney düzeneği verilir; kaldırma kuvvetinin hangi değişkene bağlı olduğunu çıkarman ya da yüzme-batma durumunu yoğunlukla açıklaman istenir.

TuzakAğır ya da yoğun cisme daha büyük kaldırma kuvveti etki ettiğini sanmak, batan cisimde kaldırma kuvveti olmadığını düşünmek.

Tam puan içinDeğişkeni (batan hacim, sıvı yoğunluğu, g) ve sabit tutulanları ayrı ayrı yaz.

?Soru çöz deney

Bir öğrenci, aynı hacimli ama farklı maddelerden yapılmış K ve L cisimlerini dinamometreye asıp ikisini de suya tamamen batırıyor. K'nin ağırlığı L'ninkinden büyüktür. Buna göre cisimlere etki eden kaldırma kuvvetleri için hangisi doğrudur?

✓ A. Fk = Vb·ds·g; batan hacim ve sıvı aynıdır, cismin ağırlığı ya da cinsi kaldırma kuvvetini değiştirmez. B ve C kaldırma kuvvetini ağırlığa bağlıyor; D batan cisme kaldırma kuvveti olmadığını sanıyor.

⇄Bilgi eşleştirme durum → koşul

Yazılı sorusuBir can simidi denizde yüzerken bir kısmı su dışında kalıyor. a) Can simidine etki eden kaldırma kuvveti ile ağırlığını karşılaştırınız. b) Aynı can simidi tatlı su gölüne götürülürse suya batan hacminin ne olacağını kaldırma kuvvetinin bağlı olduğu niceliklerle açıklayınız. c) Kaldırma kuvvetinin neden yukarı doğru olduğunu sıvı basıncıyla açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Can simidi yüzdüğü için kaldırma kuvveti ağırlığına eşittir. b) Tatlı suyun yoğunluğu deniz suyundan küçüktür. Kaldırma kuvveti yine ağırlığa eşit olmalıdır; Fk = Vb·ds·g'de ds küçüldüğü için batan hacim artar. c) Simidin alt yüzeyi daha derinde olduğu için oradaki sıvı basıncı ve kuvvet daha büyüktür; alt ve üst kuvvetlerin farkı yukarı doğrudur.

  • a) Fk = G — 2 puan
  • b) Batan hacmin arttığını yoğunlukla açıklamak — 4 puan
  • c) Yukarı yönü derinlikle artan basınç farkıyla açıklamak — 4 puan

Kaldırma kuvveti ve Arşimet

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · AKAN AKIŞKAN

Bernoulli ilkesi: hızlanan akışkanın basıncı düşer

MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık hava basıncı nedir, Torricelli deneyi neyi gösterir, yükseklikle nasıl değişir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atmosferi oluşturan gazların ağırlıkları nedeniyle yüzeylere uyguladığı basınca açık hava basıncı denir (P₀). Torricelli, deniz seviyesinde ve 0 °C'de bu basıncı 76 cm yüksekliğinde cıva sütununa eşit bulmuştur: 1 atm = 76 cmHg ≈ 1,013·10⁵ Pa. Deniz seviyesinden yükseldikçe açık hava basıncı azalır.

Açık hava basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bernoulli ilkesi nedir, akışkanın sürati artınca basıncı neden azalır?

Kısa cevap: Bernoulli ilkesine göre akışkanın sürati arttığında basıncı azalır. Bir borunun kesit alanı daraldıkça içinden geçen akışkan hızlanır ve boru çeperine yaptığı basınç düşer. Fırtınada çatıların uçması, sprey şişesinin çalışması ve hızla geçen trenin yakınındaki cisimleri kendine çekmesi bu ilkeyle açıklanır.

Metro peronundaki sarı çizginin gerisinde durman istenir; hızla geçen tren yanındaki havayı da hızlandırır.

Akışkan hareket ettiğinde basıncı da değişir. Daniel Bernoulli, akan bir akışkanın basıncının durgun hâldekinden küçük olduğunu ortaya koydu. Bernoulli ilkesine göre akışkanın sürati arttıkça basıncı azalır.

Dar boğazda hız artar, basınç düşer

Bahçe hortumunun ucunu sıkınca su daha hızlı fışkırır: akışkan dar kesitten geçerken hızlanır. Bernoulli'ye göre hızlanan bu bölgede boru çeperine yapılan basınç düşer.

Dar kesitte su hızlanır; tüpteki düşük seviye, orada basıncın azaldığını gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Günlük hayatta Bernoulli

Fırtınada çatının üstünden hava hızla geçer, oradaki basınç düşer. İçerideki durgun havanın basıncı daha büyük kalır ve çatıyı yukarı iter. Sprey şişesinde düğmeye basınca tüpün ağzından hızla geçen hava orada basıncı düşürür, sıvı yukarı çekilip püskürür. Hızla geçen bir tren ya da kamyonla yanındaki cisim arasındaki hava hızlanır; basınç düşer ve dışarıdaki daha yüksek basınç cismi araca doğru iter. Yelkenliler ve yarış arabalarının kanatçıkları da hava akışındaki basınç farkından yararlanacak biçimde tasarlanır.

Akılda kalsın: Dar kesit → hızlı akış → düşük basınç. Akışkan, yüksek basınçlı bölgeden düşük basınçlı bölgeye doğru iter.
Yazılıda

Nasıl sorulurKesiti değişen bir boru ya da bir günlük olay (çatı, sprey, tren) verilir; noktalardaki sürat ve basınçları karşılaştırman, olayı Bernoulli ilkesiyle açıklaman istenir.

TuzakHızlı akan akışkanın basıncını büyük sanmak, “hava çekti” deyip itme yönünü ters yazmak.

Tam puan içinHangi bölgede sürat arttığını, orada basıncın düştüğünü ve cismin yüksek basınç tarafından itildiğini sırayla yaz.

?Soru çöz boru

Su, kesit alanı K bölgesinde geniş, L bölgesinde dar olan yatay bir borudan sürekli akıyor. Buna göre L bölgesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Dar kesitte akışkan hızlanır; Bernoulli ilkesine göre sürati artan akışkanın basıncı düşer. A hız ile basıncın birlikte arttığını sanıyor; B dar kesitte suyun yavaşladığını düşünüyor; C kesit alanının etkisini yok sayıyor.

▭Boşluk doldurma

Fırtınada çatının üstünden geçen havanın sürati , bu yüzden çatının üstündeki basınç . Evin içindeki durgun havanın basıncı daha olduğu için çatı yukarı itilir.

artarazalırbüyükküçükdeğişmez
Yazılı sorusuMetro peronlarında yolculardan sarı güvenlik çizgisinin gerisinde durmaları istenir. Hızla geçen trenin, çizgiye çok yakın duran bir yolcuyu trene doğru itebilmesinin nedenini Bernoulli ilkesiyle açıklayınız. Aynı ilkeyle açıklanan bir günlük hayat örneği daha yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Tren hızla geçerken yolcu ile tren arasındaki hava da hızlanır. Bernoulli ilkesine göre sürati artan havanın basıncı azalır. Yolcunun arka tarafındaki havanın basıncı daha büyük kalır; bu basınç farkı yolcuyu trene doğru iter. Aynı ilkeyle fırtınada çatının uçması açıklanır: üstten hızla geçen havanın basıncı düşer, içerideki büyük basınç çatıyı yukarı iter.

  • Tren ile yolcu arasındaki havanın hızlandığını yazmak — 3 puan
  • Basıncın düştüğünü ve basınç farkının yolcuyu ittiğini açıklamak — 4 puan
  • Doğru ikinci örnek — 3 puan

Bernoulli ilkesi

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Fizik serisindeki Basınç ve kaldırma kuvveti sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Bir bilim insanı, yüzyıllardır doğru kabul edilen bir görme açıklamasını kendi yaptığı deneylerle sınıyor ve deney sonuçları uymadığı için bu açıklamayı reddediyor. Bu davranış bilim insanının en çok hangi özelliğini gösterir?

✓ A. Bilim insanı kabul gören bilgiyi deneyle sınayıp sonuca göre karar vermiş; bu sorgulayıcılık ve deneysel yaklaşımdır (İbnülheysem'in yöntemi). B incelemeden reddetmeyi söylüyor, oysa önce sınamıştır; C kanıt yerine inancı öne çıkarıyor; D metinde paylaşmakla ilgili bilgi yok.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğe yön veren bilim insanları

?Soru 2

Skaler ve vektörel nicelikler için,
I. İkisi de bir sayı ve birimle ifade edilir.
II. Vektörel niceliklerin toplanmasında yön hesaba katılır.
III. Eksi işaretiyle yazılabilen her nicelik vektöreldir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Her iki nicelik de sayı ve birim taşır (I); vektörde yön toplamayı değiştirir (II). III yanlış: −3 °C'nin eksisi yön değil, sıcaklık skalerdir. A yön farkını gözden kaçırıyor; C ve D eksi işaretini yön sanıyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Skaler ve vektörel nicelikler

?Soru 3

Aşağıdaki kurum ve çalışma alanı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. TENMAK enerji, nükleer teknoloji, radyasyon ve maden alanında çalışır. A CERN ile ESA'yı karıştırıyor; B MTA'ya CERN'in işini veriyor; D TÜBİTAK'ın görevini daraltıp MTA'nınkiyle karıştırıyor.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Kurumlar ve kariyer

?Soru 4

Elektromanyetik kuvvet ile kütle çekim kuvveti için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. Bu iki kuvvetin etki mesafesi sonsuz kabul edilir ve elektromanyetik kuvvet kütle çekimden çok daha güçlüdür. A bu özelliği nükleer kuvvetlerle karıştırıyor; B kütle çekimin yalnız çektiğini unutuyor; D güç sırasını ters çeviriyor, kütle çekim en zayıfıdır.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · Doğadaki dört temel kuvvet

?Soru 5

Aşağıdakilerin hangisinde verilen niceliklerin hepsi temel niceliktir?

✓ C. Kütle (kg), sıcaklık (K) ve madde miktarı (mol) SI'nın yedi temel niceliği arasındadır. A hacmi (m³) uzunlukla aynı sanıyor; B ağırlığı kütleyle karıştırıyor, oysa ağırlık bir kuvvettir; D kuvvetin birimi N'nin kg·m/s² olduğunu gözden kaçırıyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 6

Aşağıdaki olay ve ilgili alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Çekirdeğin parçalanması nükleer fiziğin (çekirdek fiziği) konusudur; atom fiziği elektronları ve enerji düzeylerini inceler. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir: kırılma ışık olayı, ısıtma ısı aktarımı, yük taşıma kuvvet ve harekettir.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğin alt dalları

?Soru 7

Aşağıdaki durumların hangisinde cismin ivmesi sıfırdır?

✓ C. Hızın ne büyüklüğü ne yönü değişiyor; hız değişimi sıfır olduğu için ivme sıfırdır. A hızlanıyor; D yavaşlıyor; B'de sürat sabit ama yön değiştiği için hız değişiyor, ivme vardır.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · İvme

?Soru 8

K vektörü kareli düzlemde 3 birim uzunluğunda ve doğu yönündedir. Buna göre −2K vektörü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sayının büyüklüğü 2 olduğu için boy 2 katına (6 birim) çıkar, eksi işareti yönü batıya çevirir. A eksinin yönü çevirdiğini unutuyor; B 2 ile çarpmayı 2'ye bölmek sanıyor; C büyüklüğü eksi yazıyor, oysa büyüklük her zaman pozitiftir.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Eşit, zıt ve katı alınmış vektör

?Soru 9

Aşağıdakilerin hangisinde cisim aynı anda hem öteleme hem dönme hareketi yapar?

✓ A. Yuvarlanan silindir hem rampadan aşağı ilerler (öteleme) hem kendi ekseni çevresinde döner. B yalnız dönme yapar, ilerlemez; C yalnız öteleme yapar; D denge konumu çevresinde gidip geldiği için titreşimdir.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · Hareket türleri

?Soru 10

Ayşe, okul koşu pistinde koştuğu yerden başlayıp tam bir tur atarak aynı noktaya dönüyor. Pistin bir turu 400 m'dir. Buna göre Ayşe'nin aldığı yol ve yer değiştirmesinin büyüklüğü hangisidir?

✓ B. Yol izlenen pistin uzunluğudur (400 m); başlangıç ve bitiş aynı nokta olduğu için yer değiştirme sıfırdır. A iki kavramın yerini değiştiriyor; C yer değiştirmeyi yol gibi topluyor; D turu yarıya bölüyor, oysa koşu tam turdur.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · Konum, yol, yer değiştirme
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Fizik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →