Basınç: kuvvet ve yüzey alanı
MEB 9. sınıf · Akışkanlar · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaTemel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.
Temel ve türetilmiş nicelikler
✎Konu anlatımı
Basınç nedir, neye bağlıdır, nasıl artırılır ve azaltılır?
Kısa cevap: Basınç, bir yüzeyin birim alanına dik olarak düşen kuvvettir; P = F ÷ A ile bulunur, birimi pascaldır (Pa = N/m²) ve skalerdir. Kuvvet büyüdükçe basınç artar, yüzey alanı büyüdükçe basınç azalır. Bıçak ve iğne gibi araçlar yüzeyi küçülterek basıncı artırır; kar lastiği ve geniş taban yüzeyi büyüterek basıncı azaltır.Sırt çantanın ince askıları omzunu keser, geniş ve yastıklı askılar ise aynı yükü rahatça taşıtır.
Nicelikler ve vektörler sayfasında basıncın pascal birimini gördük. Birim yüzeye dik etki eden kuvvetin büyüklüğüne basınç denir. Basınç P ile gösterilir, yönü olmadığı için skalerdir.
Yerdeki cismin yere uyguladığı kuvvet ağırlığıdır: F = G = m·g. Aynı cisim farklı yüzeyi üstüne konursa basıncı değişir: yere değen yüzey küçüldükçe basınç büyür.
Ağırlığı G olan bir kitap masaya dik konunca masaya değen alanı A, yatırılınca 4A oluyor. İki durumdaki basınçları karşılaştırınız.
- Kuvvet iki durumda da aynıdır: G.
- Dik: P = G ÷ A; yatık: P′ = G ÷ 4A.
Cevap: yatık kitabın basıncı, dik kitabınkinin dörtte biridir
Basıncı artırmak, azaltmak
| Amaç | Ne yapılır? | Örnek |
|---|---|---|
| Basıncı artırmak | yüzey küçültülür | keskin bıçak, sivri raptiye, zımba, kazık ucu |
| Basıncı azaltmak | yüzey büyütülür | kar lastiği, paletli iş makinesi, kayak |
Raptiyeye bastığında kuvvet sivri uca aynen iletilir; uç çok küçük olduğu için orada basınç çok büyür. Katılar kuvveti aynen iletir, basıncı değil.
Nasıl sorulurAynı cismin farklı yüzleri üstünde durduğu şekiller ya da günlük araçlar verilir; basınçları karşılaştırman ve nedenini açıklaman istenir.
TuzakAğırlık aynıyken basıncın da aynı olduğunu sanmak, katının basıncı aynen ilettiğini yazmak.
Tam puan içinKuvvetin ve yüzeyin nasıl değiştiğini ayrı ayrı yaz, sonucu P = F ÷ A ile gerekçelendir.
?Soru çöz karşılaştırma
Özdeş iki tuğladan biri yere geniş yüzü üstüne, öteki dar yüzü üstüne konuyor. Buna göre tuğlaların yere uyguladığı kuvvet ve basınç için hangisi doğrudur?
⇄Bilgi eşleştirme araç → amaç
Yazılı sorusuBir öğrenci, aynı sırt çantasını bir gün ince askılarla, ertesi gün geniş ve yastıklı askılarla taşıyor. Çantanın ağırlığı iki günde de aynıdır. Öğrencinin omzuna etki eden kuvveti ve basıncı iki gün için karşılaştırınız. Geniş askının neden daha rahat olduğunu basınç ile açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Omza etki eden kuvvet çantanın ağırlığıdır, iki günde de aynıdır. Geniş askının omza değen alanı büyüktür; P = F ÷ A olduğundan kuvvet aynıyken basınç azalır. Bu yüzden geniş askı daha rahattır.
- Kuvvetlerin eşit olduğunu ağırlıkla gerekçelendirmek — 3 puan
- Geniş askıda basıncın daha küçük olduğunu söylemek — 3 puan
- Rahatlığı yüzey alanı ve P = F ÷ A ile açıklamak — 4 puan