Isı ve sıcaklık: öz ısı, hâl değişimi, ısıl denge ve ısı aktarım yolları

Çay bardağı neden elini yakar, metal bank neden tahtadan soğuk gelir? Bu sayfa ısı ile sıcaklığın farkını, öz ısıyı, hâl değişimini, ısıl dengeyi ve ısının yollarını yazılı sorularıyla anlatır.

6 durak9. sınıf · 2. dönem
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · ISI VE SICAKLIK

Isı, sıcaklık ve iç enerji: üç kavramın farkı

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖteleme, dönme ve titreşim hareketi nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel kuvvetler ve hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Cismin bütün parçaları aynı yönde eşit yer değiştiriyorsa öteleme, parçaları bir eksen çevresinde eksene uzaklıkları değişmeden dönüyorsa dönme, cisim bir denge konumu çevresinde gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Bazı cisimler aynı anda birden fazla hareket türü yapar; ilerleyen bir tekerlek hem öteler hem döner.

Hareket türleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji nedir?

Kısa cevap: Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama hareket (kinetik) enerjisinin göstergesidir; birimi kelvindir ve termometreyle ölçülür. İç enerji, maddedeki bütün taneciklerin toplam enerjisidir. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle bir maddeden ötekine aktarılan enerjidir; birimi jouledür. Bir maddenin “ısısından” söz edilmez, sıcaklığından ve iç enerjisinden söz edilir.

“Ateşim var, vücut ısım 39 derece” deriz; fizik açısından doğrusu “vücut sıcaklığım 39 °C”dir.

Bütün maddeler sürekli hareket eden taneciklerden oluşur. Temel kuvvetler ve hareket sayfasında gördüğümüz öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini tanecikler de yapar. Bu hareketin enerjisine kinetik enerji denir.

Üç kavram yan yana
Sıcaklıkİç enerjiIsı
Nedir?taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesibütün taneciklerin toplam enerjisisıcaklık farkıyla aktarılan enerji
Birimikelvin (K)joule (J)joule (J), kalori de kullanılır
Neye bağlı?madde miktarına bağlı değilsıcaklığa, madde miktarına, cinseiki madde arasındaki sıcaklık farkı
Ölçümtermometredoğrudan ölçülmezkalorimetre kabıyla dolaylı

Aynı sıcaklıktaki bir bardak su ile bir kova suyun sıcaklıkları eşittir. Ama kovada çok daha fazla tanecik olduğu için kovadaki suyun iç enerjisi daha büyüktür. Aynı miktardaki iki sudan sıcak olanın iç enerjisi büyüktür.

Isının yönü

Sıcaklıkları farklı iki madde değince enerji sıcak olandan soğuk olana akar. Bu aktarılan enerjiye ısı denir. Isı alan maddenin iç enerjisi artar, ısı veren maddenin iç enerjisi azalır. Isı bir maddenin sahip olduğu şey değil, yolda olan enerjidir.

Akılda kalsın: Sıcaklık = ortalama; iç enerji = toplam; ısı = aktarılan. Isı her zaman sıcaktan soğuğa geçer.
Yazılıda

Nasıl sorulurKütleleri ve sıcaklıkları verilen kaplardaki suların iç enerjilerini karşılaştırman ya da günlük cümlelerdeki “ısı” ve “sıcaklık” kullanımlarını düzeltmen istenir.

TuzakBüyük kütleli maddenin sıcaklığını da büyük sanmak, maddelerin ısısını karşılaştırmaya çalışmak.

Tam puan içinİç enerjide hem sıcaklığı hem kütleyi hesaba kat, ısıyı “aktarılan enerji” diye tanımla.

?Soru çöz iç enerji

Aynı ortamdaki üç kapta su vardır: K'de 400 g, 30 °C; L'de 400 g, 70 °C; M'de 200 g, 30 °C. Buna göre suların iç enerjileri arasındaki ilişki hangisidir?

✓ C. K ile L'nin kütlesi aynı, L daha sıcak: L > K. K ile M'nin sıcaklığı aynı, K'nin kütlesi büyük: K > M. A ve D yalnız sıcaklığa bakıp kütleyi unutuyor; B ilişkiyi tümüyle ters kuruyor.

▭Boşluk doldurma

Taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesi tır. Bütün taneciklerin toplam enerjisine denir. Sıcak çaydan eline geçen enerji ise dır.

sıcaklıkiç enerjiısıkütle
Yazılı sorusuBir kovada 10 kg ılık (35 °C) su, bir fincanda 0,2 kg kaynar (95 °C) su vardır. a) Hangisinin sıcaklığı büyüktür? b) Hangisinin iç enerjisi daha büyük olabilir? Gerekçesiyle açıklayınız. c) Fincandaki su kovaya dökülürse ısının hangi yönde aktarılacağını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Fincandaki suyun sıcaklığı büyüktür, çünkü taneciklerinin ortalama kinetik enerjisi daha fazladır. b) Kovadaki suyun iç enerjisi daha büyük olabilir. İç enerji bütün taneciklerin toplam enerjisidir; kovadaki su 50 kat fazla olduğundan tanecik sayısı çok daha fazladır. c) Isı, sıcaklığı yüksek olan fincandaki sudan sıcaklığı düşük olan kovadaki suya aktarılır.

  • a) Sıcaklığı doğru karşılaştırmak — 2 puan
  • b) İç enerjiyi kütle (tanecik sayısı) ile gerekçelendirmek — 4 puan
  • c) Isının sıcaktan soğuğa aktarıldığını yazmak — 4 puan

Isı, sıcaklık, iç enerji

Cevabın nasıldı?
ÖLÇME · TERMOMETRE

Termometreler ve sıcaklık ölçekleri: K, °C, °F

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?Bağlantılı konudan (Nicelikler ve vektörler). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Termometre türleri nelerdir, Kelvin, Celsius ve Fahrenheit ölçeklerinin farkı nedir?

Kısa cevap: Termometre, sıcaklıkla değişen bir özelliği (genleşme, basınç, direnç, kızılötesi ışınım) kullanarak sıcaklığı ölçer. Beş türü vardır: sıvılı, metal, gazlı, kızılötesi ve dijital. Ölçeklerde suyun donma ve kaynama sıcaklıkları esas alınır: Celsius'ta 0 ve 100 °C, Fahrenheit'ta 32 ve 212 °F, Kelvin'de 273 ve 373 K.

Hastane girişinde alnına tutulan termometre sana hiç dokunmadan ateşini ölçer.

Sıcaklık değişince maddenin boyu, basıncı, elektrik direnci gibi özellikleri de değişir. Sıcaklığı 0 K'den yüksek her cisim de gözle görülmeyen kızılötesi ışınlar yayar. Bu değişimleri algılayarak sıcaklığı ölçen araçlara termometre denir.

Termometre türleri
TürNeyi kullanır?Nerede?
Sıvılısıvının genleşmesioda ve vücut sıcaklığı
Metalmetalin genleşmesifırın, yüksek sıcaklık
Gazlıgaz basıncının değişmesilaboratuvar, çok düşük sıcaklık
Kızılötesiyüzeyden yayılan ışınlar (temassız)hastane girişi, tehlikeli ortam
Dijitalelektrik direncinin değişmesivücut sıcaklığı
Aynı iki olay, üç ölçekte farklı sayılarla gösterilir.Görsel: Sınav Defteri

Günlük hayatta Celsius yaygındır. Fahrenheit'ın iki referans arasında daha çok bölmesi (180) vardır; bazı ülkeler sağlıkta bu ölçeği kullanır. Bilimsel çalışmalarda Kelvin tercih edilir; sıcaklığın SI birimi de kelvindir. Kelvin ölçeğinde eksi değer yoktur, 0 K ulaşılamayan en düşük sıcaklıktır.

Akılda kalsın: Donma 0 °C = 32 °F = 273 K; kaynama 100 °C = 212 °F = 373 K. Temassız ölçüm kızılötesi, çok düşük sıcaklık gazlı, fırın metal termometreyle yapılır.
Yazılıda

Nasıl sorulurFarklı ortamlar verilir; her biri için uygun termometre türünü gerekçesiyle seçmen ya da ölçeklerin referans noktalarını karşılaştırman istenir. Ölçekler arası dönüşüm hesabı istenmez.

TuzakSıvılı termometreyi her sıcaklıkta kullanılabilir sanmak, Kelvin'e “derece” işareti koymak.

Tam puan içinSeçtiğin termometrenin çalışma ilkesini ve ortamın özelliğini birlikte yaz.

?Soru çöz seçim

Bir çelik fabrikasında eriyik metalin yanına yaklaşmak tehlikelidir ve sıcaklığın uzaktan ölçülmesi gerekir. Bu iş için en uygun termometre hangisidir?

✓ A. Kızılötesi termometre, cismin yüzeyinden yayılan ışınları algıladığı için temas etmeden ölçer. B'deki sıvı bu sıcaklıkta kaynar ve temas gerekir; C laboratuvarda hassas ölçüm içindir ve temas ister; D vücut sıcaklığı için tasarlanmıştır.

⇄Bilgi eşleştirme olay → değer

Yazılı sorusuAşağıdaki üç durumda sıcaklık ölçülecektir: I. Pastane fırınının içi (yaklaşık 250 °C). II. Laboratuvarda çok soğuk bir gaz (yaklaşık −260 °C). III. Havalimanında yolcuların ateşi, temas etmeden. Her durum için uygun termometre türünü seçiniz ve seçiminizi termometrenin çalışma ilkesiyle gerekçelendiriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: I. Metal termometre seçilir; erime sıcaklığı yüksek metalin genleşmesiyle çalıştığı için yüksek sıcaklığa dayanır. II. Gazlı termometre seçilir; gaz basıncının sıcaklıkla değişmesini kullanır ve çok düşük sıcaklıkları hassas ölçer. III. Kızılötesi termometre seçilir; vücuttan yayılan kızılötesi ışınları algıladığı için temas etmeden ölçer.

  • Üç doğru termometre seçimi — 4 puan
  • Üç seçimin çalışma ilkesiyle gerekçelendirilmesi — 6 puan (her biri 2)

Termometreler

Cevabın nasıldı?
HESAP · ÖZ ISI

Öz ısı, ısı sığası ve Q = m·c·ΔT

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaIsı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama hareket (kinetik) enerjisinin göstergesidir; birimi kelvindir ve termometreyle ölçülür. İç enerji, maddedeki bütün taneciklerin toplam enerjisidir. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle bir maddeden ötekine aktarılan enerjidir; birimi jouledür. Bir maddenin “ısısından” söz edilmez, sıcaklığından ve iç enerjisinden söz edilir.

Isı, sıcaklık, iç enerji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Öz ısı ve ısı sığası nedir, Q = m·c·ΔT nasıl kullanılır?

Kısa cevap: Öz ısı (c), 1 g maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıdır ve maddeler için ayırt edici özelliktir. Isı sığası (C), maddenin tamamının sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıdır: C = m·c. Hâl değişmeden alınan ya da verilen ısı Q = m·c·ΔT ile bulunur.

Yazın plajda kum ayağını yakar, deniz ise serindir; ikisi de aynı güneşin altındadır.

Aynı ısıyı alan iki maddenin sıcaklığı aynı miktarda artmaz. Bunun nedeni maddelerin ısıya farklı tepki vermesidir. Birim kütledeki maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıya öz ısı denir. Öz ısı maddenin cinsine bağlıdır, miktarına bağlı değildir; bu yüzden ayırt edici özelliktir.

Maddenin tamamının sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıya ısı sığası denir. Isı sığası hem cinse hem kütleye bağlıdır: C = m·c.

Q = m · c · ΔTQ: ısı · m: kütle · c: öz ısı · ΔT = Tson − Tilk: sıcaklık değişimi

Formül, verilen ısının kütleyle, öz ısıyla ve sıcaklık değişimiyle doğru orantılı olduğunu söyler. Öz ısısı büyük olan madde zor ısınır, zor soğur. Suyun öz ısısı çok büyüktür; bu yüzden kalorifer ve araç radyatörlerinde su kullanılır, denizler de geç ısınıp geç soğur.

Çözümlü örnek

300 g suyun sıcaklığını 20 °C'tan 60 °C'a çıkarmak için kaç kalori ısı gerekir? (csu = 1 cal/g·°C)

  1. ΔT = 60 − 20 = 40 °C.
  2. Q = 300 · 1 · 40 = 12 000 cal.

Cevap: 12 000 cal

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

Güneş, 500 g suya ve 500 g kuma eşit olarak 2000 cal ısı veriyor. Hangisinin sıcaklığı kaç °C artar? (csu = 1, ckum = 0,2 cal/g·°C)

  1. Su: ΔT = 2000 ÷ (500 · 1) = 4 °C.
  2. Kum: ΔT = 2000 ÷ (500 · 0,2) = 20 °C.

Cevap: su 4 °C, kum 20 °C ısınır; öz ısısı küçük olan kum çabuk ısınır

Akılda kalsın: Öz ısı büyükse zor ısınır, zor soğur. Öz ısı cinse bağlıdır (ayırt edici); ısı sığası cinse ve kütleye bağlıdır.
Yazılıda

Nasıl sorulurKütle, öz ısı ve sıcaklıklar verilir; Q = m·c·ΔT ile ısıyı ya da sıcaklık değişimini hesaplaman, sonra farklı maddelerin ısınmasını yorumlaman istenir.

TuzakΔT yerine son sıcaklığı yazmak, birimleri karıştırmak (g ile kg).

Tam puan içinFormülü yaz, değerleri birimleriyle yerleştir, sonucu birimiyle ve bir cümlelik yorumla bitir.

?Soru çöz oran

Aynı maddeden yapılmış K ve L cisimlerinin kütleleri sırasıyla m ve 2m'dir. İkisine de eşit miktarda ısı veriliyor ve hâl değişimi olmuyor. K'nin sıcaklığı 12 °C artıyorsa L'nin sıcaklığı kaç °C artar?

✓ B. Q ve c aynı; ΔT kütleyle ters orantılı: kütle 2 katı, sıcaklık artışı yarısı, 12 ÷ 2 = 6 °C. A ilişkiyi doğru orantı sanıyor; C kütlenin etkisini unutuyor; D kütle 2 katına çıkınca artışı dörtte birine indiriyor.

▭Boşluk doldurma

Öz ısısı 0,5 cal/g·°C olan 200 g sıvının sıcaklığını 30 °C artırmak için cal ısı gerekir. Bu sıvının ısı sığası cal/°C'dir. Sıvının kütlesi artırılırsa öz ısısı

3000100değişmezartar6000
Yazılı sorusuBir öğrenci 400 g suyu 25 °C'tan 75 °C'a ısıtıyor. a) Suya verilen ısıyı hesaplayınız (csu = 1 cal/g·°C). b) Aynı ısı 400 g zeytinyağına (c = 0,5 cal/g·°C) verilseydi zeytinyağının sıcaklığı kaç °C artardı? c) Kalorifer sistemlerinde neden su kullanıldığını öz ısıyla yorumlayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) ΔT = 75 − 25 = 50 °C; Q = 400 · 1 · 50 = 20 000 cal. b) ΔT = 20 000 ÷ (400 · 0,5) = 100 °C artardı. c) Suyun öz ısısı büyük olduğu için aynı sıcaklık değişiminde çok ısı depolar ve bu ısıyı yavaş yavaş verir; bu yüzden odayı uzun süre ısıtır.

  • a) Q = 20 000 cal (formül ve birimle) — 4 puan
  • b) ΔT = 100 °C — 3 puan
  • c) Öz ısının büyüklüğüyle yorum — 3 puan

Öz ısı ve Q = m·c·ΔT

Cevabın nasıldı?
HESAP · HÂL DEĞİŞİMİ

Hâl değişimi: sıcaklık sabit, ısı Q = m·L

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçık hava basıncı nedir, Torricelli deneyi neyi gösterir, yükseklikle nasıl değişir?Bağlantılı konudan (Akışkanlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Atmosferi oluşturan gazların ağırlıkları nedeniyle yüzeylere uyguladığı basınca açık hava basıncı denir (P₀). Torricelli, deniz seviyesinde ve 0 °C'de bu basıncı 76 cm yüksekliğinde cıva sütununa eşit bulmuştur: 1 atm = 76 cmHg ≈ 1,013·10⁵ Pa. Deniz seviyesinden yükseldikçe açık hava basıncı azalır.

Açık hava basıncı

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Hâl değişimi sırasında sıcaklık neden değişmez, erime ısısı nedir?

Kısa cevap: Saf bir madde hâl değiştirirken aldığı ya da verdiği ısı sıcaklığını değiştirmez; sıcaklık sabit kalır. Birim kütlenin hâl değiştirmesi için gereken ısıya hâl değişim ısısı (L) denir; maddenin tamamı için Q = m·L kullanılır. Saflık ve basınç hâl değişim sıcaklığını değiştirir: tuz buzun erime sıcaklığını düşürür, yüksek basınç kaynama sıcaklığını yükseltir.

Ocaktaki su kaynamaya başladıktan sonra ateşi açsan da termometre 100 °C'ta durur; ısı başka bir işe harcanır.

Saf maddeye ısı verilince iki şeyden biri olur: ya sıcaklığı artar ya da hâl değiştirir. Hâl değişimi sırasında verilen ısı tanecikler arasındaki bağları gevşetmeye harcanır; bu yüzden sıcaklık sabit kalır. Saf maddelerin erime ve kaynama sıcaklıkları ayırt edici özelliktir.

Yatay bölümler hâl değişimidir; sıcaklık sabit, ısı alınmaya devam eder.Görsel: Sınav Defteri
Q = m · LL: hâl değişim ısısı (J/kg); buzun erime ısısı ≈ 334 kJ/kg, suyun buharlaşma ısısı ≈ 2260 kJ/kg

Erime ısısı donma ısısına, buharlaşma ısısı yoğuşma ısısına eşittir. 1 kg buzu eritmek için ne kadar ısı veriliyorsa, 1 kg suyu dondurmak için o kadar ısı alınır. Kar yağarken havanın biraz ılıması, donan su damlalarının havaya ısı vermesindendir.

Çözümlü örnek

0 °C'taki 2 kg buzun tamamını eritmek için kaç kJ ısı gerekir? (Lerime = 334 kJ/kg)

  1. Buz erime sıcaklığında; sıcaklık değişmeden hâl değişir.
  2. Q = 2 · 334 = 668 kJ.

Cevap: 668 kJ

Saflık ve basınç

Saf maddeye başka madde karışınca hâl değişim sıcaklıkları değişir. Kışın buzlu yollara tuz atılır, çünkü tuz buzun erime sıcaklığını düşürür. Tuzlu suyun kaynama sıcaklığı ise yükselir. Basınç arttıkça kaynama sıcaklığı yükselir: düdüklü tencerede su yaklaşık 120 °C'ta kaynar ve yemek daha çabuk pişer. Yüksek dağlarda ise açık hava basıncı az olduğu için su 100 °C'tan düşük sıcaklıkta kaynar.

Akılda kalsın: Hâl değişirken sıcaklık sabit; ısı Q = m·L. Tuz erimeyi kolaylaştırır, kaynamayı geciktirir; basınç kaynama sıcaklığını yükseltir.
Yazılıda

Nasıl sorulurSıcaklık-ısı ya da sıcaklık-zaman grafiği verilir; hâl değişimi bölümlerini bulman, erime ve kaynama sıcaklıklarını okuman, Q = m·L ile ısıyı ya da hâl değişim ısısını hesaplaman istenir.

TuzakYatay bölümde ısı verilmediğini sanmak, hâl değişiminde Q = m·c·ΔT kullanmak.

Tam puan içinGrafikten okuduğun değerleri ayrıca yaz, hangi formülü neden seçtiğini belirt.

?Soru çöz kavram

Kaynamakta olan suya ısı verilmeye devam ediliyor. Bu sırada suyun sıcaklığı ve verilen ısı için hangisi doğrudur?

✓ D. Hâl değişimi sırasında saf maddenin sıcaklığı sabit kalır, alınan ısı hâl değişimine harcanır. A hâl değişimini yok sayıyor; B kütle azalmasını sıcaklık düşüşü sanıyor; C sıcaklık sabit diye ısı alınmadığını düşünüyor.

⇄Bilgi eşleştirme olay → neden

20406020406080100sıcaklık (°C)verilen ısı (kJ)
Yazılı sorusuKatı hâldeki 0,5 kg saf bir maddeye ısı veriliyor; grafik sıcaklığın verilen ısıyla değişimini gösteriyor. a) Maddenin erime sıcaklığını grafikten bulunuz. b) Erimenin tamamlanması için verilen ısıyı bulunuz. c) Maddenin erime ısısını hesaplayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Grafikte sıcaklığın sabit kaldığı yatay bölüm erimeyi gösterir; erime sıcaklığı 60 °C'tır. b) Erime 20 kJ'da başlayıp 80 kJ'da biter; erime için verilen ısı 80 − 20 = 60 kJ'dır. c) Q = m·L'den L = Q ÷ m = 60 ÷ 0,5 = 120 kJ/kg bulunur.

  • a) Erime sıcaklığını yatay bölümden okumak — 3 puan
  • b) Erime için ısıyı 60 kJ bulmak — 3 puan
  • c) L = 120 kJ/kg (formül ve birimle) — 4 puan

Hâl değişimi

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · ISIL DENGE

Isıl denge: verilen ısı alınan ısıya eşit

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖz ısı ve ısı sığası nedir, Q = m·c·ΔT nasıl kullanılır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Öz ısı (c), 1 g maddenin sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıdır ve maddeler için ayırt edici özelliktir. Isı sığası (C), maddenin tamamının sıcaklığını 1 °C değiştirmek için gereken ısıdır: C = m·c. Hâl değişmeden alınan ya da verilen ısı Q = m·c·ΔT ile bulunur.

Öz ısı ve Q = m·c·ΔT

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isıl denge nedir, denge sıcaklığı nasıl bulunur?

Kısa cevap: Sıcaklıkları farklı maddeler birbirine değdiğinde ısı sıcaktan soğuğa, sıcaklıklar eşitlenene kadar akar. Ulaşılan ortak sıcaklığa denge sıcaklığı, bu duruma ısıl denge denir. Dışarıyla ısı alışverişi yoksa sıcak maddenin verdiği ısı soğuk maddenin aldığı ısıya eşittir; denge sıcaklığı, ısı sığası büyük olanın ilk sıcaklığına daha yakındır.

Masada unuttuğun çay da buzdolabından çıkan ayran da sonunda oda sıcaklığına gelir.

Sıcak ve soğuk iki madde değdiğinde sıcak olan soğur, soğuk olan ısınır. Isı aktarımı, iki maddenin sıcaklığı eşit olunca durur. Bu son sıcaklığa denge sıcaklığı, ulaşılan duruma ısıl denge denir. Sıcaklıkları zaten eşit olan maddeler arasında ısı alışverişi olmaz.

Qverilen = Qalınandışarıya karşı ısıca yalıtılmış ortamda
Çözümlü örnek

Yalıtılmış bir kapta 100 g 90 °C'taki su ile 300 g 10 °C'taki su karıştırılıyor. Denge sıcaklığı kaç °C olur?

  1. Verilen = alınan: 100 · (90 − T) = 300 · (T − 10).
  2. 9000 − 100T = 300T − 3000, buradan 400T = 12 000, T = 30 °C.

Cevap: 30 °C

Sonuç, kütlesi büyük olan soğuk suyun ilk sıcaklığına (10 °C) daha yakındır. Isı sığası büyük olan madde sıcaklığını zor değiştirdiği için denge sıcaklığını kendine çeker. Termometreyle ateş ölçmek de bir ısıl dengedir: termometre vücutla dengeye gelir; vücudun ısı sığası çok büyük olduğu için gösterilen değer vücut sıcaklığına çok yakındır.

Akılda kalsın: Isı sıcaktan soğuğa, sıcaklıklar eşitlenene kadar akar. Denge sıcaklığı iki ilk sıcaklığın arasındadır ve ısı sığası büyük olana yakındır.
Yazılıda

Nasıl sorulurSıcaklıkları ve kütleleri verilen iki madde karıştırılır; ısının yönünü, denge sıcaklığının hangi ilk sıcaklığa yakın olacağını açıklaman ya da denge sıcaklığını hesaplaman istenir.

TuzakDenge sıcaklığını her zaman iki sıcaklığın ortalaması sanmak, “soğuk” akar demek.

Tam puan içinVerilen ısı = alınan ısı eşitliğini yaz ve ısı sığalarını karşılaştırarak yorumla.

?Soru çöz denge sıcaklığı

Yalıtılmış bir kapta 80 °C'taki 200 g su ile 20 °C'taki 200 g su karıştırılıyor. Buna göre denge sıcaklığı kaç °C olur?

✓ A. Kütleler ve öz ısılar eşit olduğu için sıcak suyun düşüşü soğuk suyun artışına eşittir: denge tam ortada, (80 + 20) ÷ 2 = 50 °C. B sıcaklıkları topluyor; C sıcaklık farkını yazıyor; D ısının soğuktan sıcağa aktığını düşünüyor.

↕Sıralama ısıl dengeye giden yol

Sıcak çay bardağına soğuk bir kaşık konduğunda olanları doğru sıraya koy.

  1. Çayın sıcaklığı düşer, kaşığın sıcaklığı yükselir.
  2. Sıcaklıkları farklı çay ve kaşık birbirine değer.
  3. Sıcaklıklar eşitlenir, ısı akışı durur.
  4. Isı çaydan kaşığa doğru aktarılmaya başlar.
Yazılı sorusuYalıtılmış bir kapta, ısı sığası büyük olan K cismi ile ısı sığası küçük olan L cismi birbirine değdiriliyor. Bir süre sonra L'den K'ye ısı aktarıldığı gözleniyor. a) Hangi cismin ilk sıcaklığı daha yüksektir? b) Denge sıcaklığı hangi cismin ilk sıcaklığına daha yakın olur? Gerekçesiyle açıklayınız. c) Isı aktarımı ne zaman durur? (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Isı sıcaktan soğuğa aktığı için L'nin ilk sıcaklığı daha yüksektir. b) Denge sıcaklığı K'nin ilk sıcaklığına daha yakındır. Verilen ısı alınan ısıya eşittir; ısı sığası büyük olan K aynı ısıyla sıcaklığını daha az değiştirir. c) İki cismin sıcaklıkları eşitlenince, yani ısıl dengeye ulaşınca ısı aktarımı durur.

  • a) L'nin sıcak olduğunu ısının yönüyle gerekçelendirmek — 3 puan
  • b) K'ye yakın olduğunu ısı sığasıyla açıklamak — 4 puan
  • c) Sıcaklıklar eşitlenince durduğunu yazmak — 3 puan

Isıl denge

Cevabın nasıldı?
SINIFLAMA · ISI AKTARIMI

Isı aktarım yolları: iletim, konveksiyon, ışıma ve yalıtım

MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKaldırma kuvveti nedir, neye bağlıdır, cisim ne zaman yüzer, askıda kalır ya da batar?Bağlantılı konudan (Akışkanlar). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akışkan içindeki cisme yukarı doğru uygulanan kuvvete kaldırma kuvveti denir: Fk = Vb·ds·g. Batan hacimle, sıvının yoğunluğuyla ve g ile doğru orantılıdır. Arşimet ilkesine göre bu kuvvet, cismin yerini değiştirdiği sıvının ağırlığına eşittir. Cisim, yoğunluğu sıvınınkinden küçükse yüzer, eşitse askıda kalır, büyükse batar.

Kaldırma kuvveti ve Arşimet

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Isı hangi yollarla aktarılır, iletim, konveksiyon ve ışıma arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Isı üç yolla aktarılır. İletimde ısı tanecikten taneciğe geçer, en çok katılarda olur. Konveksiyonda sıvı ya da gazın tanecikleri yer değiştirerek ısıyı taşır. Işımada ısı elektromanyetik dalgalarla taşınır ve maddesel ortam gerekmez, boşlukta da yayılır. Katılarda iletim hızı yüzey alanı ve sıcaklık farkı arttıkça artar, kalınlık arttıkça azalır.

Kışın metal banka oturunca tahta banktan daha çok üşürsün; ikisi de aynı sıcaklıkta olduğu hâlde.

Isının üç yolu
YolNasıl olur?Nerede etkili?Örnek
İletimtitreşen tanecikler enerjiyi komşularına aktarıren çok katılardaocaktaki tavanın sapının ısınması
Konveksiyonısınan akışkan yükselir, soğuğu aşağı inersıvı ve gazlardakalorifer peteğinin odayı ısıtması
Işımaelektromanyetik dalgalarla (kızılötesi, görünür ışık, morötesi)maddesel ortam gerekmez, boşlukta daGüneş'in Dünya'yı ısıtması, kamp ateşi

Konveksiyonda ısınan akışkanın yoğunluğu azalır ve yükselir; yerine daha yoğun soğuk akışkan gelir. Akışkanlar sayfasında gördük: yoğunluğu küçük olan yukarı itilir. Bu yüzden kalorifer petekleri odanın alt kısmına, klimalar ise üst kısmına takılır.

Işımayla gelen enerjiyi koyu renkli cisimler açık renklilerden daha çok soğurur; güneşte kalan siyah araba beyazdan çabuk ısınır. Sera etkisi de ışımayla ilgilidir: Güneş'ten gelen ışınlar yeryüzünü ısıtır, yeryüzünün yaydığı kızılötesi ışınların bir kısmını atmosferdeki sera gazları tutar. Bu doğal etki olmasa yeryüzü çok soğuk olurdu; sera gazları aşırı artınca da küresel ısınma olur.

Katılarda iletim hızı ve yalıtım

Birim zamanda iletilen ısıya ısı iletim hızı denir. Yüzey alanı büyüdükçe ve iki ortam arasındaki sıcaklık farkı arttıkça artar, maddenin kalınlığı arttıkça azalır. Maddenin cinsi de etkilidir: metaller ısıyı hızlı iletir, hava, strafor, yün ve tahta yavaş iletir. Metal bankın daha soğuk gelmesi, vücudundan ısıyı daha hızlı çekip iletmesindendir.

Isının istenmeyen yöne kaçmasını azaltmaya yalıtım denir. Duvarlara mantolama, pencerelere çift cam yapılır; çift camın arasındaki hava ısıyı yavaş iletir. Yalıtım hem aile bütçesine hem ülke ekonomisine enerji tasarrufu olarak döner.

Akılda kalsın: Katıda iletim, akışkanda konveksiyon, boşlukta ışıma. İletim hızı: alan ↑ ve sıcaklık farkı ↑ → hızlı; kalınlık ↑ → yavaş.
Yazılıda

Nasıl sorulurGünlük olaylar verilir; her birinde hangi ısı aktarım yolunun etkili olduğunu gerekçesiyle sınıflandırman ya da bir evde ısı kaybını azaltmak için öneri yazman istenir.

TuzakAynı sıcaklıktaki metali “daha soğuk” sanmak, ışımanın madde gerektirdiğini düşünmek.

Tam puan içinHer olayda yolun adını ve ortamın türünü (katı, akışkan, boşluk) birlikte yaz; yalıtım önerisini iletim hızının bağlı olduğu bir etkenle gerekçelendir.

?Soru çöz öncüllü

Isı aktarım yollarıyla ilgili,
I. Işıma yoluyla ısı aktarımı için maddesel ortam gerekmez.
II. Konveksiyon yalnız katılarda gerçekleşir.
III. Duvar kalınlaştırılırsa duvardan ısı iletim hızı azalır.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ C. Işıma elektromanyetik dalgalarla olduğu için boşlukta da yayılır (I); iletim hızı kalınlıkla ters orantılıdır (III). II yanlış: konveksiyon akışkanlarda olur, katıda tanecikler yer değiştirmez. A kalınlığın etkisini unutuyor; B ve D konveksiyonu katıya veriyor.

⇄Bilgi eşleştirme olay → yol

Yazılı sorusuKışın bir evde ısıtma giderleri çok yüksektir. Duvarlar ince, pencereler tek camlıdır. a) Evdeki ısı kaybının hangi yolla olduğunu yazınız. b) Isı iletim hızının bağlı olduğu etkenlerden yararlanarak ısı kaybını azaltacak iki öneri yazınız ve gerekçelendiriniz. c) Yalıtımın aile bütçesine ve ülke ekonomisine bir katkısını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) Isı, sıcak içeriden soğuk dışarıya duvar ve camlardan iletim yoluyla kaybedilir. b) Duvarlara mantolama yapılabilir; duvar kalınlaşır ve ısıyı yavaş ileten yalıtım malzemesi eklenir, iletim hızı azalır. Tek cam yerine çift cam takılabilir; camlar arasındaki hava ısıyı yavaş iletir. c) Daha az yakıt harcandığı için aile bütçesi rahatlar; ülke daha az enerji ithal eder ve kaynaklar daha verimli kullanılır.

  • a) İletim yolunu belirtmek — 2 puan
  • b) İki öneriyi iletim hızı etkenleriyle gerekçelendirmek — 5 puan
  • c) Ekonomik katkı — 3 puan

Isı aktarım yolları ve yalıtım

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Fizik serisindeki Isı ve sıcaklık sayfasında.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerin hangisinde cisim aynı anda hem öteleme hem dönme hareketi yapar?

✓ A. Yuvarlanan silindir hem rampadan aşağı ilerler (öteleme) hem kendi ekseni çevresinde döner. B yalnız dönme yapar, ilerlemez; C yalnız öteleme yapar; D denge konumu çevresinde gidip geldiği için titreşimdir.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · Hareket türleri

?Soru 2

Bir hidrolik liftte küçük pistona kuvvet uygulanınca büyük pistonun üstündeki otomobil yükseliyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Pascal yasasına göre basınç sıvıyla aynen iletilir; büyük pistonun alanı büyük olduğundan kuvveti de büyüktür. B basıncın da büyüdüğünü sanıyor; C kuvvetin aynen iletildiğini düşünüyor; D kuvvet ilişkisini ters kuruyor.Kaynak: Akışkanlar · Pascal yasası ve hidrolik

?Soru 3

K vektörü kareli düzlemde 3 birim uzunluğunda ve doğu yönündedir. Buna göre −2K vektörü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sayının büyüklüğü 2 olduğu için boy 2 katına (6 birim) çıkar, eksi işareti yönü batıya çevirir. A eksinin yönü çevirdiğini unutuyor; B 2 ile çarpmayı 2'ye bölmek sanıyor; C büyüklüğü eksi yazıyor, oysa büyüklük her zaman pozitiftir.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Eşit, zıt ve katı alınmış vektör

?Soru 4

Skaler ve vektörel nicelikler için,
I. İkisi de bir sayı ve birimle ifade edilir.
II. Vektörel niceliklerin toplanmasında yön hesaba katılır.
III. Eksi işaretiyle yazılabilen her nicelik vektöreldir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Her iki nicelik de sayı ve birim taşır (I); vektörde yön toplamayı değiştirir (II). III yanlış: −3 °C'nin eksisi yön değil, sıcaklık skalerdir. A yön farkını gözden kaçırıyor; C ve D eksi işaretini yön sanıyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Skaler ve vektörel nicelikler

?Soru 5

Deniz seviyesinde yapılan Torricelli deneyinde cıva sütunu 76 cm'dir. Aynı deney yüksek bir dağın tepesinde, daha kalın bir boruyla yapılıyor. Buna göre cıva sütununun yüksekliği için hangisi doğrudur?

✓ C. Dağın tepesinde açık hava basıncı azdır; cıvayı daha az iter, sütun kısalır. Borunun kalınlığı dikey yüksekliği değiştirmez. A ve B boru kalınlığını etken sanıyor; D açık hava basıncının yükseklikle azaldığını unutuyor.Kaynak: Akışkanlar · Açık hava basıncı

?Soru 6

Su, kesit alanı K bölgesinde geniş, L bölgesinde dar olan yatay bir borudan sürekli akıyor. Buna göre L bölgesi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Dar kesitte akışkan hızlanır; Bernoulli ilkesine göre sürati artan akışkanın basıncı düşer. A hız ile basıncın birlikte arttığını sanıyor; B dar kesitte suyun yavaşladığını düşünüyor; C kesit alanının etkisini yok sayıyor.Kaynak: Akışkanlar · Bernoulli ilkesi

?Soru 7

Bir öğrenci doğrusal bir yolda önce doğuya 900 m, sonra batıya 300 m yürüyor. Bütün yürüyüş 600 s sürüyor. Buna göre öğrencinin ortalama sürati ve ortalama hızının büyüklüğü sırasıyla kaç m/s'dir?

✓ D. Yol 900 + 300 = 1200 m, ortalama sürat 1200 ÷ 600 = 2 m/s. Yer değiştirme 900 − 300 = 600 m doğu, ortalama hız 600 ÷ 600 = 1 m/s. A iki değerin yerini değiştiriyor; B hızı da yolla hesaplıyor; C sürati de yer değiştirmeyle hesaplıyor.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · Sürat ve hız

?Soru 8

Aşağıdaki durumların hangisinde cismin ivmesi sıfırdır?

✓ C. Hızın ne büyüklüğü ne yönü değişiyor; hız değişimi sıfır olduğu için ivme sıfırdır. A hızlanıyor; D yavaşlıyor; B'de sürat sabit ama yön değiştiği için hız değişiyor, ivme vardır.Kaynak: Temel kuvvetler ve hareket · İvme

?Soru 9

Özdeş iki tuğladan biri yere geniş yüzü üstüne, öteki dar yüzü üstüne konuyor. Buna göre tuğlaların yere uyguladığı kuvvet ve basınç için hangisi doğrudur?

✓ B. Kuvvet ağırlıktır, iki durumda aynıdır; dar yüzde alan küçük, basınç büyüktür. A yüzeyin etkisini unutuyor; C kuvvetin de değiştiğini sanıyor; D alan ile basınç ilişkisini ters kuruyor.Kaynak: Akışkanlar · Basınç

?Soru 10

A vektörünün bileşenleri 3 birim −x yönünde ve 4 birim +y yönündedir. Buna göre −A vektörünün bileşenleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zıt vektörde büyüklük aynı kalır, yön ters döner; bu yüzden iki bileşenin de işareti çevrilir. B yalnız y bileşenini çeviriyor; C bileşenlerin yerini değiştiriyor; D yalnız x bileşenini çeviriyor.Kaynak: Nicelikler ve vektörler · Bileşenlere ayırma
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Fizik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →