Isı, sıcaklık ve iç enerji: üç kavramın farkı
MEB 9. sınıf · Enerji · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaÖteleme, dönme ve titreşim hareketi nedir, örnekleri nelerdir?Bağlantılı konudan (Temel kuvvetler ve hareket). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Cismin bütün parçaları aynı yönde eşit yer değiştiriyorsa öteleme, parçaları bir eksen çevresinde eksene uzaklıkları değişmeden dönüyorsa dönme, cisim bir denge konumu çevresinde gidip geliyorsa titreşim hareketi yapar. Bazı cisimler aynı anda birden fazla hareket türü yapar; ilerleyen bir tekerlek hem öteler hem döner.
✎Konu anlatımı
Isı ile sıcaklık arasındaki fark nedir, iç enerji nedir?
Kısa cevap: Sıcaklık, maddeyi oluşturan taneciklerin ortalama hareket (kinetik) enerjisinin göstergesidir; birimi kelvindir ve termometreyle ölçülür. İç enerji, maddedeki bütün taneciklerin toplam enerjisidir. Isı ise sıcaklık farkı nedeniyle bir maddeden ötekine aktarılan enerjidir; birimi jouledür. Bir maddenin “ısısından” söz edilmez, sıcaklığından ve iç enerjisinden söz edilir.“Ateşim var, vücut ısım 39 derece” deriz; fizik açısından doğrusu “vücut sıcaklığım 39 °C”dir.
Bütün maddeler sürekli hareket eden taneciklerden oluşur. Temel kuvvetler ve hareket sayfasında gördüğümüz öteleme, dönme ve titreşim hareketlerini tanecikler de yapar. Bu hareketin enerjisine kinetik enerji denir.
| Sıcaklık | İç enerji | Isı | |
|---|---|---|---|
| Nedir? | taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesi | bütün taneciklerin toplam enerjisi | sıcaklık farkıyla aktarılan enerji |
| Birimi | kelvin (K) | joule (J) | joule (J), kalori de kullanılır |
| Neye bağlı? | madde miktarına bağlı değil | sıcaklığa, madde miktarına, cinse | iki madde arasındaki sıcaklık farkı |
| Ölçüm | termometre | doğrudan ölçülmez | kalorimetre kabıyla dolaylı |
Aynı sıcaklıktaki bir bardak su ile bir kova suyun sıcaklıkları eşittir. Ama kovada çok daha fazla tanecik olduğu için kovadaki suyun iç enerjisi daha büyüktür. Aynı miktardaki iki sudan sıcak olanın iç enerjisi büyüktür.
Isının yönü
Sıcaklıkları farklı iki madde değince enerji sıcak olandan soğuk olana akar. Bu aktarılan enerjiye ısı denir. Isı alan maddenin iç enerjisi artar, ısı veren maddenin iç enerjisi azalır. Isı bir maddenin sahip olduğu şey değil, yolda olan enerjidir.
Nasıl sorulurKütleleri ve sıcaklıkları verilen kaplardaki suların iç enerjilerini karşılaştırman ya da günlük cümlelerdeki “ısı” ve “sıcaklık” kullanımlarını düzeltmen istenir.
TuzakBüyük kütleli maddenin sıcaklığını da büyük sanmak, maddelerin ısısını karşılaştırmaya çalışmak.
Tam puan içinİç enerjide hem sıcaklığı hem kütleyi hesaba kat, ısıyı “aktarılan enerji” diye tanımla.
?Soru çöz iç enerji
Aynı ortamdaki üç kapta su vardır: K'de 400 g, 30 °C; L'de 400 g, 70 °C; M'de 200 g, 30 °C. Buna göre suların iç enerjileri arasındaki ilişki hangisidir?
▭Boşluk doldurma
Taneciklerin ortalama kinetik enerjisinin göstergesi tır. Bütün taneciklerin toplam enerjisine denir. Sıcak çaydan eline geçen enerji ise dır.
Yazılı sorusuBir kovada 10 kg ılık (35 °C) su, bir fincanda 0,2 kg kaynar (95 °C) su vardır. a) Hangisinin sıcaklığı büyüktür? b) Hangisinin iç enerjisi daha büyük olabilir? Gerekçesiyle açıklayınız. c) Fincandaki su kovaya dökülürse ısının hangi yönde aktarılacağını yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: a) Fincandaki suyun sıcaklığı büyüktür, çünkü taneciklerinin ortalama kinetik enerjisi daha fazladır. b) Kovadaki suyun iç enerjisi daha büyük olabilir. İç enerji bütün taneciklerin toplam enerjisidir; kovadaki su 50 kat fazla olduğundan tanecik sayısı çok daha fazladır. c) Isı, sıcaklığı yüksek olan fincandaki sudan sıcaklığı düşük olan kovadaki suya aktarılır.
- a) Sıcaklığı doğru karşılaştırmak — 2 puan
- b) İç enerjiyi kütle (tanecik sayısı) ile gerekçelendirmek — 4 puan
- c) Isının sıcaktan soğuğa aktarıldığını yazmak — 4 puan