Nicelikler ve vektörler: SI birimleri, skaler ve vektörel, bileşke ve bileşenler

Fizikte bir şeyi anlatmak için önce onu ölçeriz; bazı ölçümlerde sayı ve birim yetmez, yön de gerekir. Bu sayfa nicelikleri sınıflandırmayı ve vektörleri kareli düzlemde toplamayı yazılı sorularıyla gösterir.

5 durak9. sınıf · 1. dönem 1–2. yazılı
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · SI BİRİMLERİ

Temel ve türetilmiş nicelikler: yedi taş, yüzlerce yapı

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaFizik nedir, fizik diğer bilimlerle nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimi ve kariyer). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Fizik; evrendeki olayları madde, enerji, kuvvet, uzay ve zaman arasındaki ilişkilerle açıklayan temel bilimdir. Bilgisini gözlem ve deneyle elde eder, bulduğu yasaları matematik diliyle yazar. Atom altı parçacıklardan galaksilere kadar her ölçekte çalışır; kimya, biyoloji, astronomi, coğrafya, müzik ve sporla iş birliği yapar.

Fizik nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Temel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?

Kısa cevap: Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Manav karpuzu kilogramla, kantin çayı mililitreyle, öğretmen sınavı dakikayla ölçer; herkes aynı birimi kullanmasa alışveriş bile yapılamazdı.

Fizik bilimi ve kariyer sayfasında gördük: fizik gözlem ve ölçüme dayanır. Ölçülebilen her büyüklüğe fiziksel nicelik denir. Bir ölçümün herkes için aynı anlama gelmesi için ortak birimler gerekir. Türkiye'nin de kullandığı bu ortak dil Uluslararası Birimler Sistemidir (SI).

Temel nicelikler

SI'da yedi nicelik temel kabul edilir. Bunlar ölçü aletiyle doğrudan ölçülür ve tanımlanmak için başka bir niceliğe ihtiyaç duymaz.

SI'daki yedi temel nicelik
Temel nicelikSI birimiÖlçüm aracı örneği
Uzunlukmetre (m)cetvel, şerit metre
Kütlekilogram (kg)eşit kollu terazi
Zamansaniye (s)kronometre
Elektrik akımıamper (A)ampermetre
Sıcaklıkkelvin (K)termometre
Madde miktarımol (mol)—
Işık şiddetikandela (cd)fotometre

Türetilmiş nicelikler

Geri kalan nicelikler temel niceliklerin çarpımı ya da bölümüyle elde edilir; bunlara türetilmiş nicelik denir. Sürat, uzunluğun zamana bölümüdür, birimi m/s olur. Hacim m³, yoğunluk kg/m³ birimiyle ölçülür. Kuvvetin birimi newton (N), enerjininki joule (J), basıncınki pascaldır (Pa). Bu özel adların arkasında da yalnız kg, m ve s vardır.

Bir niceliğin türünü bulmanın en kısa yolu birimine bakmaktır. Birim tek bir temel birimse nicelik temeldir. Birimde birden çok temel birim varsa nicelik türetilmiştir.

Çözümlü örnek

Basıncın SI birimi pascaldır: 1 Pa = 1 kg/(m·s2). Basınç hangi temel niceliklerden türetilmiştir?

  1. Birimi parçalara ayır: kg, m ve s.
  2. Her parçanın niceliğini yaz: kg kütle, m uzunluk, s zaman.

Cevap: kütle, uzunluk ve zaman

Akılda kalsın: Tek temel birim = temel nicelik; birden çok birim = türetilmiş nicelik. Kütle temeldir, ağırlık ise kuvvettir ve türetilmiştir.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir etiket, ekran ya da kısa metindeki nicelikleri temel ve türetilmiş diye sınıflandırman ve ölçütünü yazman istenir.

TuzakGünlük birim (°C, km, saat) görünce niceliğin türünü değiştirmek ya da kütleyle ağırlığı aynı grupta yazmak.

Tam puan içinHer niceliğin SI birimini yaz, ölçütü cümleyle söyle, bir türetilmiş niceliğin hangi temel niceliklerden geldiğini göster.

?Soru çöz sınıflandırma

Aşağıdakilerin hangisinde verilen niceliklerin hepsi temel niceliktir?

✓ C. Kütle (kg), sıcaklık (K) ve madde miktarı (mol) SI'nın yedi temel niceliği arasındadır. A hacmi (m³) uzunlukla aynı sanıyor; B ağırlığı kütleyle karıştırıyor, oysa ağırlık bir kuvvettir; D kuvvetin birimi N'nin kg·m/s² olduğunu gözden kaçırıyor.

⇄Bilgi eşleştirme alet → nicelik

Yazılı sorusuBir akıllı saatin koşu ekranında şu bilgiler var: süre 25 dk, mesafe 4 km, ortalama sürat 9,6 km/h, vücut sıcaklığı 36,8 °C, harcanan enerji 280 kcal. Ekrandaki nicelikleri temel ve türetilmiş olarak sınıflandırınız, kullandığınız ölçütü yazınız ve bir türetilmiş niceliğin hangi temel niceliklerden türetildiğini gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Süre (zaman, s), mesafe (uzunluk, m) ve vücut sıcaklığı (sıcaklık, K) temel niceliktir. Sürat (m/s) ve enerji (J) türetilmiş niceliktir. Ölçütüm birimdir: tek bir temel birimle ifade edilen nicelik temel, birden çok temel birimden oluşan nicelik türetilmiştir. Sürat, uzunluğun zamana bölümüdür; bu yüzden uzunluk ve zamandan türetilir.

  • Beş niceliği doğru gruba yazmak — 4 puan (her yanlış −1)
  • Ölçütü birime ya da doğrudan ölçülmeye dayandırarak yazmak — 3 puan
  • Bir türetilmiş niceliği temel niceliklere ayırmak — 3 puan

Temel ve türetilmiş nicelikler

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · YÖN

Skaler ve vektörel nicelikler: “hangi yöne?” sorusu

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTemel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.

Temel ve türetilmiş nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Skaler ve vektörel nicelik nedir, aralarındaki fark nedir?

Kısa cevap: Skaler nicelik yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, hacim, enerji, sürat. Vektörel niceliği anlatmak için sayı ve birimin yanında yön de gerekir: kuvvet, hız, ağırlık. Skalerler sayı gibi toplanır; vektörlerde yön hesaba katılır.

Arkadaşına “Kantinden 200 metre yürü” dersen onu bulamazsın; “Kapıdan çık, doğuya 200 metre yürü” demen gerekir.

Bazı nicelikler için sayı ve birim yeter. Çaydanlığa 1,5 L su koyup 0,5 L eklersen içinde 2 L su olur; yön sormak anlamsızdır. Böyle niceliklere skaler nicelik denir.

Kuvvet böyle değildir. Bir dolabı itmek için “30 N” demek yetmez, hangi yöne ittiğin de önemlidir. Sayı ve birimin yanında yön bilgisi de gereken niceliklere vektörel nicelik denir.

Toplarken fark ortaya çıkar

Vektörler aynı doğrultudaysa önce bir yönü artı seç. O yöndekileri topla, ters yöndekileri çıkar. Sonucun büyüklüğü bileşkeyi, işareti de yönü verir.

Çözümlü örnek

Ece ile Can bir sandığı doğuya doğru 30 N ve 25 N kuvvetle itiyor. Mert aynı sandığı batıya doğru 40 N kuvvetle itiyor. Sandığa etki eden toplam kuvvet nedir?

  1. Doğuyu artı seç: +30 + 25 − 40.
  2. 55 − 40 = +15; işaret artı olduğu için yön doğudur.

Cevap: 15 N, doğu yönünde

Skaler ve vektörel nicelikleri karşılaştırma
SkalerVektörel
Anlatmak içinsayı + birimsayı + birim + yön
Toplamasayı gibiyön hesaba katılır
Gösterimsayıok (vektör)
Örnekkütle, sıcaklık, enerji, süratkuvvet, ağırlık, hız

İkisinin ortak yanı da vardır: ikisi de ölçülebilir, sayısal değeri ve birimi olan fiziksel niceliktir. Yedi temel niceliğin hepsi skalerdir. Ama tersi doğru değildir: hacim, enerji ve yoğunluk türetilmiş olduğu hâlde skalerdir.

Dikkat: −5 °C'deki eksi işareti yön değildir, sıfırın altını gösterir. Sıcaklık skaler kalır. Sürat ile hız da karışır; göstergedeki sürat yön söylemez, hız ise yön taşır.

Akılda kalsın: “Hangi yöne?” sorusu anlamlıysa nicelik vektöreldir. Kütle skaler, ağırlık vektörel; sürat skaler, hız vektörel.
Yazılıda

Nasıl sorulurBir olay metni verilir; geçen nicelikleri skaler ve vektörel diye ayırman, ikisi arasındaki benzerlik ve farklılıkları yazman istenir.

TuzakEksi işaretli sıcaklığı vektörel sanmak, enerjiyi yönlü saymak.

Tam puan içinEn az bir benzerlik ve iki farklılık yaz; farklılıkta “yön bilgisi” ve “toplama yolu”nu cümleyle açıkla.

?Soru çöz öncüllü

Skaler ve vektörel nicelikler için,
I. İkisi de bir sayı ve birimle ifade edilir.
II. Vektörel niceliklerin toplanmasında yön hesaba katılır.
III. Eksi işaretiyle yazılabilen her nicelik vektöreldir.
yargılarından hangileri doğrudur?

✓ B. Her iki nicelik de sayı ve birim taşır (I); vektörde yön toplamayı değiştirir (II). III yanlış: −3 °C'nin eksisi yön değil, sıcaklık skalerdir. A yön farkını gözden kaçırıyor; C ve D eksi işaretini yön sanıyor.

▭Boşluk doldurma

Bir kutuya aynı doğrultuda doğuya 12 N, batıya 9 N ve doğuya 5 N kuvvet etki ediyor. Toplam kuvvetin büyüklüğü N, yönü olur. Kuvvet bir nicelik olduğu için bu sayılar düz toplanamaz.

826doğubatıvektörelskaler
Yazılı sorusuBir öğrenci “Hava sıcaklığı −3 °C olabildiğine göre sıcaklık vektörel bir niceliktir.” diyor. Bu düşüncenin doğru olup olmadığını açıklayınız. Ardından skaler ve vektörel nicelikler arasındaki bir benzerliği ve iki farklılığı yazınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Düşünce yanlıştır. −3 °C'deki eksi işareti bir yön göstermez, sıcaklığın sıfır noktasının altında olduğunu gösterir; sıcaklık sayı ve birimle tam anlatıldığı için skalerdir. Benzerlik: ikisi de ölçülebilen, sayısal değeri ve birimi olan niceliklerdir. Farklılık: vektörel nicelikte yön bilgisi gerekir, skalerde gerekmez; skalerler sayı gibi toplanır, vektörler toplanırken yön hesaba katılır.

  • Düşüncenin yanlış olduğunu ve eksi işaretinin yön olmadığını açıklamak — 4 puan
  • Doğru bir benzerlik — 2 puan
  • İki doğru farklılık — 4 puan (her biri 2)

Skaler ve vektörel nicelikler

Cevabın nasıldı?
KAVRAM · VEKTÖR

Vektörün özellikleri: eşit vektör, zıt vektör ve sayıyla çarpma

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaSkaler ve vektörel nicelik nedir, aralarındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Skaler nicelik yalnız sayı ve birimle tam olarak anlatılır: kütle, zaman, sıcaklık, hacim, enerji, sürat. Vektörel niceliği anlatmak için sayı ve birimin yanında yön de gerekir: kuvvet, hız, ağırlık. Skalerler sayı gibi toplanır; vektörlerde yön hesaba katılır.

Skaler ve vektörel nicelikler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Eşit vektör ve zıt vektör nedir, vektör bir sayıyla çarpılınca ne olur?

Kısa cevap: Vektör, ok ile gösterilen yönlü bir niceliktir: okun uzunluğu büyüklüğü, ucunun gösterdiği taraf da yönü anlatır. Büyüklüğü ve yönü aynı iki vektör eşit vektördür. Büyüklüğü aynı, yönü ters iki vektör zıt vektördür. Pozitif sayıyla çarpılan vektörün yönü korunur; negatif sayıyla çarpılınca yönü ters döner.

Haritadaki bir ok sana iki şey söyler: ne kadar gideceğini ve nereye gideceğini.

Vektörel nicelikler ok ile çizilir ve harfin üstüne küçük bir ok konarak yazılır. Okun dört öğesi vardır. Başlangıç noktası okun kuyruğudur. Doğrultu okun üzerinde durduğu doğrudur. Yön ok ucunun gösterdiği taraftır. Büyüklük ise okun boyudur; kareli düzlemde kare sayılarak bulunur.

Doğrultu ile yön aynı şey değildir. Doğu-batı bir doğrultudur; doğu ve batı bu doğrultunun iki ayrı yönüdür.

B = A, C = −A, D = 2A, E = −(3/2)A. F, A ile aynı boyda ama eşit de zıt da değildir.Görsel: Sınav Defteri

Eşit ve zıt vektör

Büyüklüğü ve yönü aynı olan iki vektöre eşit vektör denir; şekilde B = A'dır. Vektörün nerede çizildiği önemli değildir. Bu yüzden bir vektör, boyu ve yönü bozulmadan başka bir yere paralel taşınabilir.

Büyüklüğü aynı, yönü ters olan iki vektöre zıt vektör denir ve C = −A diye yazılır. F'nin boyu A ile aynıdır ama yönü başkadır; bu yüzden F, A'ya ne eşittir ne zıttır.

Vektörü bir sayıyla çarpmak

Vektör pozitif bir sayıyla çarpılırsa yönü korunur, boyu o sayı kadar ölçeklenir. 1'den büyük sayı boyu uzatır, 0 ile 1 arası kısaltır. Negatif sayıyla çarpılırsa yön de ters döner. Şekilde D = 2A, E = −(3/2)A'dır. Zıt vektörün büyüklüğü eksi olmaz; eksi işareti yalnız yönü çevirir.

Çözümlü örnek

Şekildeki E vektörünü A cinsinden yazınız.

  1. Yön: A doğuya, E batıya bakıyor; sayı negatif olmalı.
  2. Boy: A 2 birim, E 3 birim; oran 3 ÷ 2 = 1,5.

Cevap: E = −1,5A

Akılda kalsın: Eşit = aynı boy + aynı yön; zıt = aynı boy + ters yön. Sayıyla çarpmada sayının büyüklüğü boyu, işareti yönü belirler.
Yazılıda

Nasıl sorulurKareli düzlemde birkaç vektör çizilir; hangilerinin eşit, hangilerinin zıt olduğunu ve birinin ötekinin kaç katı olduğunu gerekçesiyle yazman istenir.

TuzakBoyu eşit olan her vektörü eşit sanmak, zıt vektörün büyüklüğünü eksi yazmak.

Tam puan içinHer cevapta hem büyüklüğü (kare sayısını) hem yönü belirt, ilişkiyi “M = 3K” gibi yaz.

?Soru çöz sayıyla çarpma

K vektörü kareli düzlemde 3 birim uzunluğunda ve doğu yönündedir. Buna göre −2K vektörü için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sayının büyüklüğü 2 olduğu için boy 2 katına (6 birim) çıkar, eksi işareti yönü batıya çevirir. A eksinin yönü çevirdiğini unutuyor; B 2 ile çarpmayı 2'ye bölmek sanıyor; C büyüklüğü eksi yazıyor, oysa büyüklük her zaman pozitiftir.

⇄Bilgi eşleştirme A vektörü … ile çarpılırsa

KLMN1 kare = 1 birim · kuzey ↑ · doğu →
Yazılı sorusuŞekildeki kareli düzlemde K, L, M ve N vektörleri verilmiştir. a) Hangi vektör K'ye zıttır? b) M vektörünü K cinsinden yazınız. c) N vektörü K'ye eşit midir? Gerekçesiyle açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) L vektörü K'ye zıttır, çünkü büyüklükleri aynı (2 birim), yönleri terstir: L = −K. b) M, K ile aynı yöndedir ve boyu 6 ÷ 2 = 3 katıdır: M = 3K. c) N eşit değildir. Büyüklükleri aynı olsa da yönleri farklıdır; eşit vektör için hem büyüklük hem yön aynı olmalıdır.

  • a) L'yi bulup aynı büyüklük ve ters yönü söylemek — 3 puan
  • b) M = 3K yazmak — 3 puan
  • c) Eşit olmadığını yön farkıyla gerekçelendirmek — 4 puan

Eşit, zıt ve katı alınmış vektör

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · BİLEŞKE

Vektörleri toplamak: uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemi

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaEşit vektör ve zıt vektör nedir, vektör bir sayıyla çarpılınca ne olur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Vektör, ok ile gösterilen yönlü bir niceliktir: okun uzunluğu büyüklüğü, ucunun gösterdiği taraf da yönü anlatır. Büyüklüğü ve yönü aynı iki vektör eşit vektördür. Büyüklüğü aynı, yönü ters iki vektör zıt vektördür. Pozitif sayıyla çarpılan vektörün yönü korunur; negatif sayıyla çarpılınca yönü ters döner.

Eşit, zıt ve katı alınmış vektör

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşke vektör nedir, uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemiyle nasıl bulunur?

Kısa cevap: Bileşke vektör, birden çok vektörün birlikte yaptığı etkiyi tek başına yapan vektördür ve R ile gösterilir. Uç uca eklemede vektörler sırayla birbirinin ucuna taşınır; bileşke ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilir. Paralelkenar yönteminde iki vektör aynı noktadan çizilir; bileşke ortak köşeden çıkan köşegendir.

Kızağı iki ayrı yöne çeken iki arkadaşın kuvvetleri, kızağı ikisinin de göstermediği üçüncü bir yöne götürür.

Skaler ve vektörel nicelikler konusunda aynı doğrultudaki kuvvetleri işaretle topladık. Vektörler farklı doğrultularda olunca çizimle toplanır. Toplamın sonucu olan vektöre bileşke vektör denir. Yalnız aynı cins nicelikler toplanır: kuvvet kuvvetle, hız hızla toplanır; hız ile kuvvet toplanmaz.

Uç uca ekleme yöntemi

İkinci vektör, boyu ve yönü bozulmadan birincinin ucuna taşınır. Üçüncü vektör varsa ikincinin ucuna eklenir. Bileşke, ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilen oktur. Sıra değişse de bileşke değişmez: A + B = B + A.

Paralelkenar yöntemi

İki vektör aynı başlangıç noktasına taşınır. Her vektörün ucundan ötekine paralel çizgi çekilir ve bir paralelkenar oluşur. Ortak başlangıçtan karşı köşeye çizilen köşegen bileşkedir. Vektör ikiden fazlaysa önce ikisi toplanır, bileşkeye sonra üçüncüsü eklenir.

Paralelkenarda bileşke ortak başlangıçtan çıkan köşegendir; uçları birleştiren öteki köşegen değildir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Kareli düzlemde K vektörü 2 birim sağa 1 birim yukarı, L vektörü 1 birim sağa 3 birim aşağı, M vektörü 3 birim sola 2 birim yukarı uzanıyor. Üç vektör uç uca eklenirse bileşke ne olur?

  1. Sağa-sola adımlar: 2 + 1 − 3 = 0.
  2. Yukarı-aşağı adımlar: 1 − 3 + 2 = 0.
  3. Son okun ucu ilk okun başına döndü; vektörler kapalı bir üçgen oluşturdu.

Cevap: bileşke sıfırdır

Akılda kalsın: Uç uca: baş → uç → uç. Paralelkenar: aynı başlangıç, ortak köşeden çıkan köşegen. Yöntem değişir, bileşke değişmez.
Yazılıda

Nasıl sorulurKareli düzlemde iki ya da üç vektör verilir; bileşkeyi istenen yöntemle çizmen, adımları yazman ve iki yöntemi karşılaştırman istenir.

TuzakParalelkenarda vektörlerin uçlarını birleştiren köşegeni bileşke sanmak, taşırken vektörün yönünü çevirmek.

Tam puan içinAdımları sırayla yaz, bileşkeyi “R” diye işaretleyip yönünü ve kare sayısını belirt.

?Soru çöz yöntem karşılaştırma

Aynı iki vektör bir kez uç uca ekleme, bir kez paralelkenar yöntemiyle toplanıyor. Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Vektörler boyu ve yönü korunarak taşındığı için iki yöntem aynı bileşkeyi verir. A yöntemin sonucu değiştirdiğini sanıyor; C yanlış köşegeni seçiyor, bileşke ortak başlangıçtan çıkar; D taşımada yön korunması kuralını bozuyor.

↕Sıralama paralelkenar adımları

Paralelkenar yöntemiyle A + B bulunurken yapılan adımları doğru sıraya koy.

  1. Paralellerin kesiştiği köşe bulunur.
  2. A ve B, boyu ve yönü korunarak aynı başlangıç noktasına taşınır.
  3. Ortak başlangıçtan bu köşeye çizilen ok R olarak işaretlenir.
  4. Her vektörün ucundan ötekine paralel çizgi çekilir.
Yazılı sorusuİki arkadaş bir kızağı iki iple çekiyor. Kareli düzlemde birinin kuvveti 3 birim doğu, ötekinin kuvveti 2 birim kuzey yönündedir. Kızağa etki eden bileşke kuvveti uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemleriyle bulmanın adımlarını yazınız. İki yöntemin sonucunu karşılaştırıp bir genelleme yapınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: Uç uca eklemede kuzeye yönelik kuvvet, boyu ve yönü korunarak doğuya yönelik kuvvetin ucuna taşınır. Bileşke ilk kuvvetin başından ikincinin ucuna çizilir. Paralelkenarda iki kuvvet aynı noktadan çizilir, uçlarından ötekine paraleller çekilir; bileşke ortak noktadan paralellerin kesiştiği köşeye çizilir. İki yöntemde de bileşke 3 birim doğu, 2 birim kuzey kadar ilerleyen aynı oktur. Genelleme: vektörler boyu ve yönü korunarak taşındığı sürece toplama yöntemi bileşkeyi değiştirmez.

  • Uç uca ekleme adımları — 3 puan
  • Paralelkenar adımları — 3 puan
  • Sonuçların aynı olduğunu söyleyip genellemeyi yazmak — 4 puan

Uç uca ekleme ve paralelkenar

Cevabın nasıldı?
YÖNTEM · BİLEŞENLER

Vektörü bileşenlerine ayırma: x ve y eksenleriyle toplama

MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBileşke vektör nedir, uç uca ekleme ve paralelkenar yöntemiyle nasıl bulunur?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bileşke vektör, birden çok vektörün birlikte yaptığı etkiyi tek başına yapan vektördür ve R ile gösterilir. Uç uca eklemede vektörler sırayla birbirinin ucuna taşınır; bileşke ilk vektörün başından son vektörün ucuna çizilir. Paralelkenar yönteminde iki vektör aynı noktadan çizilir; bileşke ortak köşeden çıkan köşegendir.

Uç uca ekleme ve paralelkenar

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Vektör bileşenlerine nasıl ayrılır, bileşenlerle toplama ve çıkarma nasıl yapılır?

Kısa cevap: Bir vektörün dik kartezyen koordinat sisteminin eksenleri üzerindeki iz düşümlerine bileşen denir; Ax ve Ay bileşenlerinin toplamı vektörün kendisidir. Vektörler toplanırken önce x bileşenleri, sonra y bileşenleri kendi aralarında toplanır. Çıkarmada çıkan vektörün bileşenlerinin işareti çevrilir.

Şehirde bir adres tarif ederken “iki sokak doğuya, üç sokak kuzeye” dersin; çapraz bir yolu iki dik parçaya bölmüş olursun.

Birbirine dik x ve y eksenlerinden oluşan sisteme dik kartezyen koordinat sistemi denir; eksenlerin kesiştiği nokta orijindir (O). Sağ ve yukarı artı, sol ve aşağı eksi alınır.

Bileşenlere ayırma adımları

Vektörün başlangıcı orijine taşınır. Ucundan eksenlere paralel çizgiler çekilir. Orijinden bu çizgilerin eksenleri kestiği noktalara çizilen oklar bileşenlerdir: x eksenindeki Ax, y eksenindeki Ay. İki bileşen paralelkenarla toplanınca yine A bulunur.

Bileşenlerin yönü işaretle yazılır: Ax eksi x, Ay artı y yönündedir.Görsel: Sınav Defteri

Bileşenlerle toplama ve çıkarma

Her vektörün bileşenleri işaretiyle yazılır. x bileşenleri kendi arasında toplanıp Rx, y bileşenleri toplanıp Ry bulunur. Rx ve Ry birleşince bileşke çıkar; ikisi dik olduğundan büyüklük Pisagor bağıntısıyla da hesaplanır. Çıkarma, zıt vektörü eklemektir: K − L = K + (−L). Bu yüzden L'nin bileşenlerinin işareti çevrilip toplanır.

Çözümlü örnek

Bir kutuya üç kuvvet etki ediyor. Bileşenleri F1: +3 N (x), +4 N (y); F2: −1 N (x), +2 N (y); F3: +2 N (x), −3 N (y). Bileşke kuvvetin büyüklüğü kaç N'dur?

  1. Rx = 3 − 1 + 2 = 4 N, Ry = 4 + 2 − 3 = 3 N.
  2. Rx ile Ry diktir: R2 = 42 + 32 = 25.

Cevap: R = 5 N

Çözümlü örnek · yazılı tarzı

K vektörünün bileşenleri +2 (x) ve +3 (y), L vektörünün bileşenleri −4 (x) ve −5 (y) birimdir. K − L vektörünün bileşenlerini ve büyüklüğünü bulunuz.

  1. −L'nin bileşenleri: +4 (x), +5 (y).
  2. Topla: x: 2 + 4 = 6, y: 3 + 5 = 8.
  3. Büyüklük: 62 + 82 = 100, karekökü 10.

Cevap: +6 (x), +8 (y); 10 birim

Akılda kalsın: x'ler kendi arasında, y'ler kendi arasında. Çıkarırken çıkan vektörün işaretlerini çevir, sonra topla.
Yazılıda

Nasıl sorulurKareli düzlemde ya da koordinat sisteminde vektörler verilir; bileşenlerini çizmen, toplamın ya da farkın bileşenlerini bulman ve adımları açıklaman istenir.

TuzakEksi yöndeki bileşeni artı yazmak, farkta L'nin işaretini çevirmeyi unutmak.

Tam puan içinBileşenleri işaret ve birimle yaz, x ve y toplamlarını ayrı göster, sonucu yönüyle söyle.

?Soru çöz zıt vektörün bileşenleri

A vektörünün bileşenleri 3 birim −x yönünde ve 4 birim +y yönündedir. Buna göre −A vektörünün bileşenleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zıt vektörde büyüklük aynı kalır, yön ters döner; bu yüzden iki bileşenin de işareti çevrilir. B yalnız y bileşenini çeviriyor; C bileşenlerin yerini değiştiriyor; D yalnız x bileşenini çeviriyor.

▭Boşluk doldurma

F1'in bileşenleri +2 (x) ve +1 (y), F2'nin bileşenleri +1 (x) ve −4 (y) birimdir. F1 + F2 için Rx = birim, Ry = birim olur. x bileşenleri ile y bileşenleri toplanır.

3−35ayrı ayrıbirlikte
Yazılı sorusuKareli düzlemde K vektörünün bileşenleri 2 birim +x ve 3 birim +y, L vektörünün bileşenleri 4 birim +x ve 1 birim −y yönündedir. a) K + L vektörünün bileşenlerini bulunuz. b) K − L vektörünün bileşenlerini bulunuz; bu işlemde neyi neden değiştirdiğinizi açıklayınız. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.

Örnek cevap: a) x: 2 + 4 = 6, y: 3 − 1 = 2; K + L'nin bileşenleri 6 birim +x ve 2 birim +y yönündedir. b) K − L = K + (−L) olduğu için L'nin bileşenlerinin işaretini çevirdim: −L'nin bileşenleri 4 birim −x ve 1 birim +y olur. x: 2 − 4 = −2, y: 3 + 1 = 4; K − L'nin bileşenleri 2 birim −x ve 4 birim +y yönündedir.

  • a) İki bileşeni doğru bulmak — 4 puan (her biri 2)
  • b) −L'yi işaret çevirerek yazıp gerekçesini söylemek — 3 puan
  • b) K − L'nin iki bileşenini yönüyle bulmak — 3 puan

Bileşenlere ayırma

Cevabın nasıldı?

YKS'de bu konunun ayrıntısı Fizik serisindeki Vektörler ve bağıl hareket sayfasında.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 6 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki olay ve ilgili alt dal eşleştirmelerinden hangisi yanlıştır?

✓ D. Çekirdeğin parçalanması nükleer fiziğin (çekirdek fiziği) konusudur; atom fiziği elektronları ve enerji düzeylerini inceler. A, B ve C doğru eşleştirmelerdir: kırılma ışık olayı, ısıtma ısı aktarımı, yük taşıma kuvvet ve harekettir.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğin alt dalları

?Soru 2

A vektörünün bileşenleri 3 birim −x yönünde ve 4 birim +y yönündedir. Buna göre −A vektörünün bileşenleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Zıt vektörde büyüklük aynı kalır, yön ters döner; bu yüzden iki bileşenin de işareti çevrilir. B yalnız y bileşenini çeviriyor; C bileşenlerin yerini değiştiriyor; D yalnız x bileşenini çeviriyor.Kaynak: bu sayfa · Bileşenlere ayırma

?Soru 3

Aşağıdakilerin hangisinde verilen niceliklerin hepsi temel niceliktir?

✓ C. Kütle (kg), sıcaklık (K) ve madde miktarı (mol) SI'nın yedi temel niceliği arasındadır. A hacmi (m³) uzunlukla aynı sanıyor; B ağırlığı kütleyle karıştırıyor, oysa ağırlık bir kuvvettir; D kuvvetin birimi N'nin kg·m/s² olduğunu gözden kaçırıyor.Kaynak: bu sayfa · Temel ve türetilmiş nicelikler

?Soru 4

Bir bilim insanı, yüzyıllardır doğru kabul edilen bir görme açıklamasını kendi yaptığı deneylerle sınıyor ve deney sonuçları uymadığı için bu açıklamayı reddediyor. Bu davranış bilim insanının en çok hangi özelliğini gösterir?

✓ A. Bilim insanı kabul gören bilgiyi deneyle sınayıp sonuca göre karar vermiş; bu sorgulayıcılık ve deneysel yaklaşımdır (İbnülheysem'in yöntemi). B incelemeden reddetmeyi söylüyor, oysa önce sınamıştır; C kanıt yerine inancı öne çıkarıyor; D metinde paylaşmakla ilgili bilgi yok.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fiziğe yön veren bilim insanları

?Soru 5

Aşağıdaki kurum ve çalışma alanı eşleştirmelerinden hangisi doğrudur?

✓ C. TENMAK enerji, nükleer teknoloji, radyasyon ve maden alanında çalışır. A CERN ile ESA'yı karıştırıyor; B MTA'ya CERN'in işini veriyor; D TÜBİTAK'ın görevini daraltıp MTA'nınkiyle karıştırıyor.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Kurumlar ve kariyer

?Soru 6

Fizik bilimi için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Fizik gözlem ve deneye dayanır, yasalarını matematikle yazar. A ölçeği daraltıyor, oysa fizik atom altından galaksilere kadar çalışır; C disiplinler arası ilişkiyi yok sayıyor; D fiziğin tahmin gücünü (tutulma hesabı gibi) gözden kaçırıyor.Kaynak: Fizik bilimi ve kariyer · Fizik nedir?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?9. Sınıf Fizik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →