Temel ve türetilmiş nicelikler: yedi taş, yüzlerce yapı
MEB 9. sınıf · Kuvvet ve Hareket · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaFizik nedir, fizik diğer bilimlerle nasıl ilişkilidir?Bağlantılı konudan (Fizik bilimi ve kariyer). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Fizik; evrendeki olayları madde, enerji, kuvvet, uzay ve zaman arasındaki ilişkilerle açıklayan temel bilimdir. Bilgisini gözlem ve deneyle elde eder, bulduğu yasaları matematik diliyle yazar. Atom altı parçacıklardan galaksilere kadar her ölçekte çalışır; kimya, biyoloji, astronomi, coğrafya, müzik ve sporla iş birliği yapar.
✎Konu anlatımı
Temel ve türetilmiş nicelikler nelerdir, SI birimleri nedir?
Kısa cevap: Temel nicelikler doğrudan ölçülen ve başka niceliğe ihtiyaç duymadan tanımlanan yedi niceliktir: uzunluk, kütle, zaman, elektrik akımı, sıcaklık, madde miktarı ve ışık şiddeti. Hız, kuvvet, hacim, yoğunluk, enerji gibi diğer nicelikler bu yedisinden türetilir; birimleri de temel birimlerle yazılır.Manav karpuzu kilogramla, kantin çayı mililitreyle, öğretmen sınavı dakikayla ölçer; herkes aynı birimi kullanmasa alışveriş bile yapılamazdı.
Fizik bilimi ve kariyer sayfasında gördük: fizik gözlem ve ölçüme dayanır. Ölçülebilen her büyüklüğe fiziksel nicelik denir. Bir ölçümün herkes için aynı anlama gelmesi için ortak birimler gerekir. Türkiye'nin de kullandığı bu ortak dil Uluslararası Birimler Sistemidir (SI).
Temel nicelikler
SI'da yedi nicelik temel kabul edilir. Bunlar ölçü aletiyle doğrudan ölçülür ve tanımlanmak için başka bir niceliğe ihtiyaç duymaz.
| Temel nicelik | SI birimi | Ölçüm aracı örneği |
|---|---|---|
| Uzunluk | metre (m) | cetvel, şerit metre |
| Kütle | kilogram (kg) | eşit kollu terazi |
| Zaman | saniye (s) | kronometre |
| Elektrik akımı | amper (A) | ampermetre |
| Sıcaklık | kelvin (K) | termometre |
| Madde miktarı | mol (mol) | — |
| Işık şiddeti | kandela (cd) | fotometre |
Türetilmiş nicelikler
Geri kalan nicelikler temel niceliklerin çarpımı ya da bölümüyle elde edilir; bunlara türetilmiş nicelik denir. Sürat, uzunluğun zamana bölümüdür, birimi m/s olur. Hacim m³, yoğunluk kg/m³ birimiyle ölçülür. Kuvvetin birimi newton (N), enerjininki joule (J), basıncınki pascaldır (Pa). Bu özel adların arkasında da yalnız kg, m ve s vardır.
Bir niceliğin türünü bulmanın en kısa yolu birimine bakmaktır. Birim tek bir temel birimse nicelik temeldir. Birimde birden çok temel birim varsa nicelik türetilmiştir.
Basıncın SI birimi pascaldır: 1 Pa = 1 kg/(m·s2). Basınç hangi temel niceliklerden türetilmiştir?
- Birimi parçalara ayır: kg, m ve s.
- Her parçanın niceliğini yaz: kg kütle, m uzunluk, s zaman.
Cevap: kütle, uzunluk ve zaman
Nasıl sorulurBir etiket, ekran ya da kısa metindeki nicelikleri temel ve türetilmiş diye sınıflandırman ve ölçütünü yazman istenir.
TuzakGünlük birim (°C, km, saat) görünce niceliğin türünü değiştirmek ya da kütleyle ağırlığı aynı grupta yazmak.
Tam puan içinHer niceliğin SI birimini yaz, ölçütü cümleyle söyle, bir türetilmiş niceliğin hangi temel niceliklerden geldiğini göster.
?Soru çöz sınıflandırma
Aşağıdakilerin hangisinde verilen niceliklerin hepsi temel niceliktir?
⇄Bilgi eşleştirme alet → nicelik
Yazılı sorusuBir akıllı saatin koşu ekranında şu bilgiler var: süre 25 dk, mesafe 4 km, ortalama sürat 9,6 km/h, vücut sıcaklığı 36,8 °C, harcanan enerji 280 kcal. Ekrandaki nicelikleri temel ve türetilmiş olarak sınıflandırınız, kullandığınız ölçütü yazınız ve bir türetilmiş niceliğin hangi temel niceliklerden türetildiğini gösteriniz. (10 puan)Önce cevabını kâğıda yaz, sonra aç ve örnek cevapla karşılaştır.
Örnek cevap: Süre (zaman, s), mesafe (uzunluk, m) ve vücut sıcaklığı (sıcaklık, K) temel niceliktir. Sürat (m/s) ve enerji (J) türetilmiş niceliktir. Ölçütüm birimdir: tek bir temel birimle ifade edilen nicelik temel, birden çok temel birimden oluşan nicelik türetilmiştir. Sürat, uzunluğun zamana bölümüdür; bu yüzden uzunluk ve zamandan türetilir.
- Beş niceliği doğru gruba yazmak — 4 puan (her yanlış −1)
- Ölçütü birime ya da doğrudan ölçülmeye dayandırarak yazmak — 3 puan
- Bir türetilmiş niceliği temel niceliklere ayırmak — 3 puan
Temel ve türetilmiş nicelikler