Temel geometrik çizimler ve açılar: doğru, ışın, çember, dikme, açı ölçme, kesişen doğrular

Cetvel, gönye, pergel ve açıölçer matematiğin ilk araçları. Doğruyu ışından ayırmayı, açıyı doğru ölçmeyi ve kesişen doğruların oluşturduğu açıları öğren.

4 durak5. sınıf · Geometrik şekiller
9 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 9tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · IŞIN

Nokta, doğru, doğru parçası ve ışın: çizginin üç hâli

MEB 5. sınıf · Geometrik şekiller · Okuma 4 dk · 3 etkinlik

✎Konu anlatımı

Doğru, doğru parçası ve ışın arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Doğru iki yönde de sonsuza gider, ucu yoktur. Doğru parçasının iki ucu vardır, bu yüzden uzunluğu ölçülür. Işın bir noktadan başlar ve tek yönde sonsuza gider. Doğru ve ışının uzunluğu ölçülemez.

4. sınıfta cetvelle uzunluk ölçtün. Şimdi defterine kalemle bir nokta koy, sonra cetvelle bir çizgi çek.

Geometride çizim için dört araç kullanırız.

Tablo: Geometri araçları ne işe yarar?
AraçNe işe yarar?
Cetveldüz çizgi çizer, uzunluk ölçer
Gönyedik açı ve dik çizgi çizer
Pergelçember çizer, uzunluk taşır
Açıölçeraçının ölçüsünü bulur

Kalemin bıraktığı en küçük iz bir noktadır. Noktayı A, B gibi büyük harfle adlandırırız.

Doğru, doğru parçası, ışın

Noktalar düz bir sıra hâlinde iki yöne sonsuza dek giderse bir doğru oluşur. Doğruyu üzerindeki iki noktayla "AB doğrusu" ya da küçük harfle "d doğrusu" diye okuruz.

Ok sonsuzu, nokta çizginin bittiği yeri gösterir.Görsel: Sınav Defteri

Doğrunun iki noktası arasındaki kısım bir doğru parçasıdır. [AB] diye yazılır, uzunluğu |AB| ile gösterilir. [AB] ile [BA] aynı parçadır.

Bir noktadan başlayıp tek yönde sonsuza giden çizgi ışındır. A'dan başlayıp B'den geçen ışın [AB diye yazılır. Burada başlangıç noktası hep önce yazılır.

Çözümlü örnek

K, L, M noktaları bir doğru üzerinde bu sırayla duruyor. [KM] doğru parçası 9 cm, [KL] 4 cm'dir. [LM] kaç cm'dir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. L arada olduğu için |KL| + |LM| = |KM|.
  2. 9 − 4 = 5 cm.

Cevap: 5 cm

Çözümlü örnek · Bursluluk tarzı

Bir el feneri karanlık odada duvara ışık tutuyor. Fenerden çıkan ışık çizgisi hangi geometrik kavrama örnektir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Işık fenerde başlar: bir başlangıç noktası var.
  2. Tek yönde ilerler: ışın modeli.

Cevap: Işın

Akılda kalsın: Uç sayısına bak: doğru 0, ışın 1, doğru parçası 2 uç. Uzunluğu yalnız doğru parçasında ölçebilirsin.
Burslulukta

Nasıl sorulurBir çizim ya da gerçek bir nesne verilir, hangi kavramın modeli olduğu sorulur.

TuzakIşını doğruyla karıştırmak.

İpucuÖnce uçları say.

⇄Tanım eşleştirme

?Soru çöz

Ayşe defterine üç cümle yazdı:
I. [AB ışınının uzunluğu cetvelle ölçülebilir.
II. [AB] ile [BA] aynı doğru parçasıdır.
III. AB doğrusu iki yönde de sonsuza gider.
Buna göre hangileri doğrudur?

✓ C. [AB] ile [BA]'nın uçları aynıdır. Doğrunun ucu yoktur. I yanlış: ışın tek yönde sonsuza gider, uzunluğu ölçülmez. A, B ve D ışını doğru parçası sanır.

?Soru çöz Bursluluk tarzı

Ece cetvelin üstüne bir doğru parçası çizdi ve üzerindeki A, B, C noktalarını işaretledi.

Buna göre [AC] doğru parçasının uzunluğu kaç cm'dir?

✓ B. A 2'nin, C 9'un hizasında. Doğru parçasının uzunluğu iki ucun farkıdır: 9 − 2 = 7 cm. A, ölçmenin 0'dan başladığını sanıp C'nin altındaki sayıyı okur; C, 2 ile 9'u toplar; D yalnız [AB]'yi ölçer: 5 − 2 = 3.
ÇİZİM · ÇEMBER

Çember ve dikme: pergelle ve gönyeyle çizmek

MEB 5. sınıf · Geometrik şekiller · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaDoğru, doğru parçası ve ışın arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Doğru iki yönde de sonsuza gider, ucu yoktur. Doğru parçasının iki ucu vardır, bu yüzden uzunluğu ölçülür. Işın bir noktadan başlar ve tek yönde sonsuza gider. Doğru ve ışının uzunluğu ölçülemez.

Nokta, doğru, doğru parçası, ışın

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çemberin yarıçapı ve çapı nedir, dikme nasıl çizilir?

Kısa cevap: Çember, bir merkeze eşit uzaklıktaki noktalardan oluşur. Merkezden çembere giden parça yarıçaptır. Merkezden geçip çemberin iki noktasını birleştiren parça çaptır ve yarıçapın iki katıdır. Pergelin açıklığı yarıçapa eşittir.

Bisikletinin tekerleğine bak. Göbekten çıkan teller tekerleğin kenarına kadar uzanır ve hepsi aynı boydadır.

Bir noktaya eşit uzaklıkta duran bütün noktalar bir çember oluşturur. O ortadaki noktaya çemberin merkezi denir.

Çap, merkezden geçer ve iki yarıçap boyundadır.Görsel: Sınav Defteri

Önceki konuda doğru parçasını gördün. Merkezi çembere bağlayan doğru parçası yarıçaptır ve r ile gösterilir. Bisikletteki teller birer yarıçap modelidir.

Çemberin iki noktasını merkezden geçerek birleştiren parça çaptır. Çap iki yarıçaptan oluşur: çap = 2 × yarıçap.

Pergelin sivri ucunu merkeze koyarsın, kalemli ucu döndürürsün. İki uç arasındaki açıklık yarıçapın uzunluğudur.

Dikme: en kısa yol

Bir doğruya dışındaki bir noktadan dik inen parça dikmedir. Diklik ⊥ işaretiyle gösterilir: [AB] ⊥ d. Dikmeyi gönyeyle çizeriz.

Eğik parçaların hepsi dikmeden uzundur.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

Bir çemberin çapı 14 cm'dir. Bu çemberi çizmek için pergel kaç cm açılmalıdır?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Pergel açıklığı yarıçaptır. Yarıçap, çapın yarısıdır.
  2. 14 ÷ 2 = 7 cm.

Cevap: 7 cm

Çözümlü örnek · Bursluluk tarzı

Mert, parktaki ağaçtan yola en kısa yoldan yürümek istiyor. Yol düz bir çizgidir. Hangi yolu seçmelidir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Ağaç bir nokta, yol bir doğru modelidir.
  2. Noktadan doğruya en kısa yol, yola dik inen yoldur.

Cevap: Yola dik inen yolu, yani dikmeyi

Akılda kalsın: Çap = 2 × yarıçap. Pergeli açtığın kadar yarıçap çizersin, çap değil.
Burslulukta

Nasıl sorulurKareli zeminde ya da cetvel üstünde bir çember ve pergel verilir. Yarıçap ya da çap istenir.

TuzakYarıçapı sorduğu yerde çapı yazmak.

İpucuMerkezden kaç birim uzaklığa gittiğini say.

?Soru çöz Bursluluk tarzı

Elif kareli kâğıda merkezi M olan bir çember çizdi. Kareli kâğıtta her karenin kenarı 1 cm'dir.

Buna göre bu çemberin çapı kaç cm'dir?

✓ A. M'den çembere 3 kare gidilir, yarıçap 3 cm'dir. Çap iki yarıçaptır: 2 × 3 = 6 cm. B yarıçapı çap sanır; C zeminin genişliğini sayar; D çapı bir kez daha ikiyle çarpar.

▭Boşluk doldurma

Kerem pergelini 4 cm açıp bir çember çizdi. Bu çemberin yarıçapı cm, çapı cm'dir.

ÇİZİM · AÇI ÖLÇME

Açı ve açıölçer: doğru ölçeği okumak

MEB 5. sınıf · Geometrik şekiller · Okuma 3 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇemberin yarıçapı ve çapı nedir, dikme nasıl çizilir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Çember, bir merkeze eşit uzaklıktaki noktalardan oluşur. Merkezden çembere giden parça yarıçaptır. Merkezden geçip çemberin iki noktasını birleştiren parça çaptır ve yarıçapın iki katıdır. Pergelin açıklığı yarıçapa eşittir.

Çember ve dikme

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Açı nedir, açıölçerle açı nasıl ölçülür?

Kısa cevap: Açı, başlangıç noktası ortak iki ışının oluşturduğu şekildir. Ölçüsü açıölçerle bulunur, birimi derecedir. Açıölçerin merkezi köşeye, sıfır çizgisi bir kola konur. Ölçü, o sıfırdan başlayan ölçekten okunur.

Kapıyı biraz araladığında kapı ile duvar arasında bir açı oluşur. 4. sınıfta açıları dar, dik, geniş diye ayırdın.

Başlangıç noktası aynı olan iki ışın bir açı oluşturur. Ortak noktaya köşe, ışınlara açının kolları denir.

Açının büyüklüğü kolların uzunluğuna bağlı değildir. Kolları uzatsan da kollar arasındaki açıklık değişmez.

Derece ve açıölçer

Bir tam dönüş 360 eş parçaya bölünür. Her parçanın ölçüsü 1 derecedir ve 1° diye yazılır.

Kol sağdaki 0'da duruyor; bu yüzden iç ölçek okunur: 50°.Görsel: Sınav Defteri

Açıölçerde iki sıra sayı vardır. Biri sağdan, öbürü soldan 0 ile başlar. Kolun durduğu 0 hangi sıradaysa ölçüyü o sıradan okursun.

Tablo: Açı çeşitleri
AçıÖlçüsü
Dar açı0° ile 90° arası
Dik açıtam 90°
Geniş açı90° ile 180° arası
Doğru açıtam 180°, düz çizgi
Tam açıtam 360°, bir tur

Ölçüleri birbirine eşit açılara eş açılar denir.

Çözümlü örnek

Saat tam 3'ü gösteriyor. Akrep ile yelkovan arasındaki açı hangi çeşittir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Yelkovan 12'de, akrep 3'te. Bir tam tur 360°, dörtte biri 90°'dir.
  2. Arada tam çeyrek tur var: 360° ÷ 4 = 90°.

Cevap: Dik açı

Çözümlü örnek · Bursluluk tarzı

Zeynep bir açıyı ölçerken bir kolu soldaki 0'a koydu. Öbür kol iç ölçekte 145, dış ölçekte 35 çizgisinden geçiyor. Açı kaç derecedir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Soldaki 0 dış ölçeğin başlangıcıdır.
  2. Öyleyse dış ölçek okunur: 35°. Açı dar, sonuç mantıklı.

Cevap: 35°

Akılda kalsın: Önce gözle karar ver: açı dar mı, geniş mi? Dar açıysa 90'dan küçük sayıyı, geniş açıysa büyük sayıyı oku.
Burslulukta

Nasıl sorulurAçıölçerin üstüne yerleştirilmiş bir açı çizilir, iki ölçekteki sayılar görünür. Ölçü sorulur.

TuzakTers ölçeği okuyup 180'e tamamlayan sayıyı seçmek.

İpucuKolun durduğu 0'dan saymaya başla.

?Soru çöz Bursluluk tarzı

Can, bir açıyı aşağıdaki gibi açıölçerle ölçüyor.

Buna göre bu açının ölçüsü kaç derecedir?

✓ D. Kol soldaki çizgide ve orada dış ölçeğin 0'ı var. Dış ölçekte öbür kol 70'ten geçiyor; açı da gözle dar görünüyor. B, ters ölçeği okur; A, 90'dan çıkarır; C, kolun durduğu yerdeki iç ölçek sayısını alır.

↕Adımları sırala Açı ölçme

  1. Kolun durduğu 0'dan başlayan ölçeği seç.
  2. Açıölçerin merkezini açının köşesine koy.
  3. Öbür kolun geçtiği sayıyı o ölçekten oku.
  4. Açının bir kolunu 0 çizgisinin üstüne getir.
KAVRAM · TERS AÇI

Kesişen doğrular: ters, komşu, tümler ve bütünler açılar

MEB 5. sınıf · Geometrik şekiller · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAçı nedir, açıölçerle açı nasıl ölçülür?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Açı, başlangıç noktası ortak iki ışının oluşturduğu şekildir. Ölçüsü açıölçerle bulunur, birimi derecedir. Açıölçerin merkezi köşeye, sıfır çizgisi bir kola konur. Ölçü, o sıfırdan başlayan ölçekten okunur.

Açı ve açıölçer

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ters, komşu, tümler ve bütünler açılar nedir?

Kısa cevap: İki doğru kesişince dört açı oluşur. Karşılıklı açılar ters açılardır ve eştir. Yan yana olanlar komşudur, toplamları 180°'dir. Toplamı 90° olan iki açı tümler, 180° olan iki açı bütünler açılardır.

Makasını aç ve iki bıçağına bak. Bıçaklar birbirini çaprazlayan iki çizgi gibidir.

İki doğru bir düzlemde dört biçimde durabilir. Tek noktada buluşurlarsa kesişen, dik açıyla buluşurlarsa dik kesişen doğrulardır.

Hiç buluşmayan doğrular paralel doğrulardır ve d // k diye yazılır. Bütün noktaları ortak olan doğrular ise çakışıktır.

Karşılıklı açılar eş, yan yana açılar 180°.Görsel: Sınav Defteri

Kesişen iki doğrunun karşılıklı açılarına ters açılar denir. Ters açıların ölçüleri her zaman eşittir.

Köşesi ve bir kolu ortak olan yan yana açılar komşu açılardır. Kesişen doğrularda iki komşu açı, önceki konudaki doğru açıyı doldurur. Toplamları 180°'dir.

Tablo: Toplamına göre açı çiftleri
ÇiftToplamÖrnek
Tümler90°30° ile 60°
Bütünler180°50° ile 130°

Tümler açılar komşuysa komşu tümler, bütünler açılar komşuysa komşu bütünler açılar adını alır.

Paralel doğruları kesen doğru

İki doğruyu ayrı noktalarda kesen doğruya kesen denir. Paralel iki doğruyu kesen, iki kesişim noktasında aynı açıları oluşturur. Bunu açıölçerle ölçerek görebilirsin.

Çözümlü örnek

İki doğru kesişiyor. Açılardan biri 72°'dir. Öbür üç açı kaç derecedir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Karşısındaki ters açı eştir: 72°.
  2. Komşu açılar: 180° − 72° = 108°. İkisi de 108°'dir.

Cevap: 72°, 108° ve 108°

Çözümlü örnek · Bursluluk tarzı

Bir rampa yerle 18°'lik açı yapıyor. Rampanın yerle yaptığı açının tümleri ve bütünleri kaç derecedir?

Önce kendin dene → Çözümü göster
  1. Tümleri: 90° − 18° = 72°.
  2. Bütünleri: 180° − 18° = 162°.

Cevap: 72° ve 162°

Akılda kalsın: Tümler 90°, bütünler 180°. "Bütün" düz çizginin tamamıdır, aklında öyle kalsın.
Burslulukta

Nasıl sorulurKesişen yollar, makas ya da paralel çizgileri kesen bir sokak çizilir. Bir açı verilir, başka bir köşedeki açı sorulur.

TuzakTümler ile bütünleri karıştırmak.

İpucuAranan açı dar mı geniş mi, önce gözle bak.

?Soru çöz Bursluluk tarzı

Birbirine paralel iki bisiklet yolunu bir cadde kesiyor.

Buna göre x ile gösterilen açı kaç derecedir?

✓ B. Üstteki 115°'nin komşusu 180° − 115° = 65°'tir. Cadde paralel yolları iki noktada aynı açılarla keser, x de o konumdadır. A, 90°'den çıkarıp tümleri alır; C, işaretli açıyı aynen yazar; D, 360°'den çıkarır.

?Soru çöz

Bir açının tümleri 25°'dir. Bu açı için şunlar söyleniyor:
I. Açının ölçüsü 65°'dir.
II. Açının bütünleri 115°'dir.
III. Açı bir geniş açıdır.
Buna göre hangileri doğrudur?

✓ A. Açı 90° − 25° = 65°'tir; bütünleri 180° − 65° = 115°'tir. III yanlış: 65° dar açıdır. B, bütünleri hesaplamayı unutur; C ve D, 115°'yi açının kendisi sanıp geniş açı der.

6. sınıfta bu konunun devamı 6. Sınıf Matematik serisindeki Açılar, üçgen ve dörtgenler sayfasında.

Şunları yapabiliyor musun?

Kitabı kapat, yukarı bakma. Her soruyu önce kendi cümlelerinle cevapla, sonra “Kontrol et”e bas ve her maddeyi ayrı ayrı, dürüstçe işaretle. “Henüz değil” dediklerin tekrar listene eklenir.

  1. Doğru, doğru parçası ve ışın arasındaki fark nedir?

    Kontrol et

    Doğru iki yönde de sonsuza gider, ucu yoktur. Doğru parçasının iki ucu vardır, bu yüzden uzunluğu ölçülür. Işın bir noktadan başlar ve tek yönde sonsuza gider. Doğru ve ışının uzunluğu ölçülemez.

    Konuya dön: Nokta, doğru, doğru parçası, ışın

    Yapabiliyor musun?
  2. Çemberin yarıçapı ve çapı nedir, dikme nasıl çizilir?

    Kontrol et

    Çember, bir merkeze eşit uzaklıktaki noktalardan oluşur. Merkezden çembere giden parça yarıçaptır. Merkezden geçip çemberin iki noktasını birleştiren parça çaptır ve yarıçapın iki katıdır. Pergelin açıklığı yarıçapa eşittir.

    Konuya dön: Çember ve dikme

    Yapabiliyor musun?
  3. Açı nedir, açıölçerle açı nasıl ölçülür?

    Kontrol et

    Açı, başlangıç noktası ortak iki ışının oluşturduğu şekildir. Ölçüsü açıölçerle bulunur, birimi derecedir. Açıölçerin merkezi köşeye, sıfır çizgisi bir kola konur. Ölçü, o sıfırdan başlayan ölçekten okunur.

    Konuya dön: Açı ve açıölçer

    Yapabiliyor musun?
  4. Ters, komşu, tümler ve bütünler açılar nedir?

    Kontrol et

    İki doğru kesişince dört açı oluşur. Karşılıklı açılar ters açılardır ve eştir. Yan yana olanlar komşudur, toplamları 180°'dir. Toplamı 90° olan iki açı tümler, 180° olan iki açı bütünler açılardır.

    Konuya dön: Kesişen doğrular ve açılar

    Yapabiliyor musun?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?5. Sınıf Matematik soruları hazırlanıyor. Şimdilik bu sayfadaki etkinlikler ve sondaki karma tekrarla kendini dene.
Soru çöz →