İki özellik, dört hücre: 2×2 çapraz tabloyla sınıflandırma
ALES · DGS · Set tipleri · Okuma 8 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaSıralama sorularında “arasında iki kişi var” ve “en az bir kişi var” koşulları nasıl çözülür?Bu konunun bağlandığı sayfadan (Sıralama ve yerleştirme). Önce kendin cevapla, sonra aç.
“K ile L arasında tam iki kişi var” koşulu sıra numaraları farkının 3 olduğunu söyler: |K − L| = 3. “Arasında en az bir kişi var” fark en az 2, “hemen yanında” fark 1 demektir. Sıra belirtilmemişse iki yön de denenir. Uzaklık koşulu, sıranın uzunluğuyla birlikte olası yer çiftlerini sayılı hâle getirir.
✎Konu anlatımı
Sözel mantıkta iki özellikli sınıflandırma soruları (ör. birim ve kıdem) çapraz tabloyla nasıl çözülür?
Kısa cevap: Her kişinin iki ikili özelliği varsa (roman ya da şiir birimi, kıdemli ya da yeni) dört hücreli bir çapraz tablo kurulur. Önce sayılar hücrelere dağıtılır: satır toplamı eksi bilinen hücre, eksik hücreyi verir. Hücre sayıları çoğu zaman kesinleşir; kişiler ise birkaç olası düzende yer değiştirir.Bir yayınevi müdürü ekibini iki soruyla tanır: “Hangi birimde?” ve “Kaç yıllık?” İki soru, dört kutu; set de tam olarak bu dört kutuyu doldurmanı ister.
Sıralama ve yerleştirme sayfasında sıranın altına renk ya da tür için ikinci bir satır eklemiştik. Bu sayfada sıra yok; her kişinin iki özelliği var ve sorular bu iki özelliği birlikte sorar. Kişileri tek tek yerleştirmeye çalışmadan önce sayılarla başla. Bilgi kutusundaki “romanda 4 kişi”, “kıdemli 3 kişi”, “kıdemlilerin yalnız biri şiirde” gibi cümleler dört hücrenin sayısını verir. Sayılar oturunca kişiler az sayıda boş yere dağılır.
Satır ve sütun toplamı: eksik hücre
Çapraz tabloda her satırın ve her sütunun toplamı bellidir. Bir satırda iki hücre var; birini biliyorsan öteki toplamdan çıkarma ile bulunur. Bu, sözel setin içine gizlenmiş küçük bir hesaptır ve setin anahtarı çoğu zaman budur. Temel Matematik serisinin kümeler anlatımındaki “iki kümenin kesişimi” hesabı da aynı mantıkla çalışır; burada küme kuramına gerek yok, dört hücre yeter.
Bir yayınevinde Ayla, Bora, Cem, Deniz, Ece ve Ferit adlı altı editör çalışmaktadır. Her editör ya roman ya da şiir birimindedir ve ya kıdemli ya da yenidir. Şunlar bilinmektedir: Roman biriminde 4 editör vardır. Kıdemli editör sayısı 3'tür ve bunların yalnızca biri şiir birimindedir. Ayla ile Bora aynı birimdedir; biri kıdemli, öteki yenidir. Cem şiir birimindedir. Deniz ile Ece yenidir.
- Sembollere çevir: birimde Ayla ≡ Bora, kıdemde Ayla ≢ Bora; Cem = şiir; Deniz ve Ece = yeni.
- Sayıları hücrelere dağıt: şiirde 6 − 4 = 2 kişi. Şiirde 1 kıdemli varsa romanda 3 − 1 = 2 kıdemli. Romanda 4 − 2 = 2 yeni, şiirde 2 − 1 = 1 yeni. Bu dört sayı her düzende aynıdır.
- Ayla ile Bora şiire sığmaz: şiir 2 kişiliktir ve Cem orada. İkisi romandadır; biri roman-kıdemli hücresine girer.
- Roman-kıdemli hücresinin ikinci yeri: Deniz ve Ece yeni, Cem şiirde; geriye yalnız Ferit kalır. Şiirin ikinci kişisi Deniz ya da Ece olur ve şiirin tek yeni yerini alır; o hâlde Cem kıdemlidir.
- Kalan iki seçim bağımsızdır: Ayla mı kıdemli, Bora mı (2) × Deniz mi şiirde, Ece mi (2) = 4 olası düzen.
| Ayla | Bora | Cem | Deniz | Ece | Ferit | |
|---|---|---|---|---|---|---|
| Düzen 1 | R-K | R-Y | Ş-K | R-Y | Ş-Y | R-K |
| Düzen 2 | R-K | R-Y | Ş-K | Ş-Y | R-Y | R-K |
| Düzen 3 | R-Y | R-K | Ş-K | R-Y | Ş-Y | R-K |
| Düzen 4 | R-Y | R-K | Ş-K | Ş-Y | R-Y | R-K |
Soru 1. Hangisi kesinlikle doğrudur? A) Ayla kıdemlidir. B) Deniz roman birimindedir. C) Cem kıdemlidir. D) Ece şiir birimindedir.
- Cem sütunu dört düzende de Ş-K. A Düzen 3'te, B Düzen 2'de, D Düzen 2'de çürür.
Cevap: C
Soru 2. Hangisi kesinlikle yanlıştır? A) Bora roman biriminde yeni editördür. B) Ferit yeni editördür. C) Deniz şiir biriminde yeni editördür. D) Ayla kıdemli, Ece roman birimindedir.
- Ferit her düzende R-K; B hiçbir düzende sağlanmaz. A Düzen 1'de, C Düzen 2'de, D Düzen 2'de sağlanır.
Cevap: B
Soru 3. Bora ile Deniz aynı birimde ve aynı kıdemdeyse hangisi kesinlikle doğrudur? A) Ayla kıdemlidir. B) Ece roman birimindedir. C) Bora kıdemlidir. D) Deniz şiir birimindedir.
- Ek koşul yalnız bu soru için. Deniz yeni olduğundan Bora da yeni; Deniz de Bora gibi romanda. Tek düzen kalır: Düzen 1. Orada Ayla kıdemlidir; B, C ve D bu düzende yanlıştır.
Cevap: A
✔ Doğru
- Önce dört hücrenin sayısını bul, sonra adları yerleştir.
- Eksik hücreyi satır ya da sütun toplamından çıkar.
- “Aynı birim, farklı kıdem” cümlesini iki ayrı işarete böl (≡ ve ≢).
✘ Sık yapılan hata
- “Kıdemlilerin yalnız biri şiirde” cümlesini “şiirde yalnız bir kişi var” diye okumak.
- Sayılar kesin diye kişileri de kesin sanmak.
- Bir hücrenin kapasitesini (şiir 2 kişi) unutup ikiliyi oraya sığdırmak.
Nasıl sorulurEski tam kitapçıklarda ALES sözel setleri arasında “tür A ya da B, özellik var ya da yok” biçiminde iki ikili özellik görülür; sorular kişinin iki özelliğini birlikte sorar ve sayım cümleleri tabloyu kilitler.
Tuzak“kıdemlilerin biri şiirde” gibi bir hücre bilgisini satır toplamı sanmak ve sayıların kesinliğini kişilerin kesinliğiyle karıştırmaktır.
▭Boşluğu doldur eksik hücre
Bir kursta 20 kişi var; 12'si kadın. Kursiyerler sabah ya da akşam grubunda; sabah grubunda 9 kişi var ve bunların 5'i kadın. Buna göre akşam grubunda kadın ve erkek vardır.
?Mini set
Bir şirkette Ece, Ferit, Gül, Hakan ve İpek çalışıyor; her biri ya merkezde ya şubede, ya tam ya da yarı zamanlı. Merkezde 3 kişi var. Tam zamanlı 2 kişi var ve ikisi de merkezde. Gül şubede; İpek yarı zamanlı; Ece ile Hakan'dan biri tam, öteki yarı zamanlı. Buna göre hangisi kesinlikle doğrudur?