Sembolik mantık: klasik mantığın sembollerle yazılmış hâli
MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaAnlama ile tanımlama arasındaki ilişki nedir? Klasik mantık ile sembolik mantık arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Mantık ve dil). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Bir ifadeyi anlamak, içindeki terimlerin neyi gösterdiğini bilmektir; tanımlama bu anlamı açık ve ortak hâle getirir. Sözlük tanımı yerleşik anlamı bildirir, koyucu tanım bir terime yeni anlam verir, kesinleştirici tanım belirsiz bir sözcüğün sınırını çizer. Sembolik mantık bu işi sonuna götürür: doğal dil yerine her biri tek anlamlı sembollerle çalışır.
✎Konu anlatımı
Sembolik mantık nedir, klasik mantıktan farkı ve önemi nedir?
Kısa cevap: Sembolik mantık, klasik mantığın kurallarını harf ve işaretlerden oluşan yapay bir dille ifade eden mantıktır. Günlük dilin çok anlamlılığını ortadan kaldırır, uzun akıl yürütmeleri matematik işlemi gibi denetlenebilir kılar. Temeli iki değerli mantıktır: her önerme ya doğru (D) ya yanlış (Y) değerini alır, üçüncü bir değer yoktur.“Yağmur yağarsa eve giderim; yağmur yağmadı; eve gittim mi?” sorusunu zihinden cevaplarsın, ama öncül sayısı on olunca kâğıt kaleme, yani sembollere ihtiyaç duyarsın.
Klasik mantık, Aristoteles'ten bu yana kavram, önerme ve kıyas üzerine kuruludur ve günlük dille çalışır. Mantık ve dil sayfasında günlük dilin çok anlamlılığının ve belirsizliğinin akıl yürütmeyi nasıl bulandırdığını görmüştük. Sembolik mantık bu sorunu matematiğin yolunu izleyerek çözer: önermeleri harflerle, aralarındaki bağları işaretlerle gösterir. Böylece bir önerme ancak tek bir biçimde okunabilir ve en uzun akıl yürütme bile adım adım, herkesin aynı sonuca vardığı bir işleme dönüşür.
Sembolik mantık klasik mantığı reddetmez; onun sembolleştirilmiş biçimidir ve kapsamını genişletir. Klasik mantık iki öncüllü kıyaslarla sınırlıyken sembolik mantık istediği kadar önermeyi birlikte denetleyebilir. Bu düşüncenin öncüsü evrensel bir hesap dili hayal eden Leibniz'dir; 19. yüzyılın ortasında George Boole mantığı cebirle ifade etti, Gottlob Frege ve Bertrand Russell ise matematiği mantığa dayandırmaya çalıştı. Bugün bilgisayarların ve yapay zekânın çalışma ilkeleri bu mantığa dayanır.
Sembolik dilin alfabesi
| Öge | İşaret | İşlevi |
|---|---|---|
| Önerme değişkenleri | p, q, r, s | Basit önermelerin yerini tutar; içerik ne olursa olsun yalnız değeri (D/Y) önemlidir. |
| Mantık değişmezleri (eklemler) | ~, ∧, ∨, →, ↔ | Önermeleri birbirine bağlar; anlamları her önermede aynı kalır. |
| Yardımcı işaretler | ( ), [ ], { } | Hangi eklemin hangi parçaları kapsadığını gösterir. |
| Doğruluk değerleri | D, Y (ya da 1, 0) | Bir önermenin alabileceği iki değer |
İki değerli mantık
Sembolik mantığın temel varsayımı, mantığa giriş sayfasında gördüğümüz üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesidir: her önerme ya doğrudur ya yanlıştır. Bu yüzden bu sisteme iki değerli mantık denir. Değerin nereden geldiği (gözlem mi, tanım mı) sembolik mantığı ilgilendirmez; o yalnızca basit önermelerin değerleri verildiğinde bileşik önermenin değerini hesaplar.
Nasıl sorulurBir parçada sembolik mantığın hangi ihtiyaçtan doğduğu ya da hangi özelliğinin vurgulandığı sorulur: çok anlamlılığı önleme, çok öncüllü çıkarımları denetleme, matematikle bağ.
TuzakTuzak, “sembolik mantık klasik mantığın yerine geçip onu geçersiz kılmıştır” yargısıdır; sembolik mantık klasik mantığın sembolleştirilmiş biçimidir. İkinci tuzak, sembolik mantığın önermelerin içeriğini denetlediğini sanmaktır; o yalnızca doğruluk değerleriyle işlem yapar.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi sembolik mantığın ortaya çıkış gerekçelerinden biri değildir?
▭Boşluk doldurma
Sembolik mantıkta basit önermelerin yerini tutan p, q, r gibi harflere önerme , anlamı her önermede aynı kalan ∧, ∨, → gibi eklemlere ise mantık denir.