Sembolik mantık: eklemler, doğruluk çizelgesi ve geçerlilik

Beş önerme ekleminin doğruluk çizelgesini, ana eklemi bulmayı, bir önermenin doğruluk değerini hesaplamayı ve tutarlılık, geçerlilik ile çıkarım denetimini çözümlü örneklerle öğren.

8 durakAYT
16 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 16tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
SEMBOL · YAPAY DİL

Sembolik mantık: klasik mantığın sembollerle yazılmış hâli

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAnlama ile tanımlama arasındaki ilişki nedir? Klasik mantık ile sembolik mantık arasındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Mantık ve dil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir ifadeyi anlamak, içindeki terimlerin neyi gösterdiğini bilmektir; tanımlama bu anlamı açık ve ortak hâle getirir. Sözlük tanımı yerleşik anlamı bildirir, koyucu tanım bir terime yeni anlam verir, kesinleştirici tanım belirsiz bir sözcüğün sınırını çizer. Sembolik mantık bu işi sonuna götürür: doğal dil yerine her biri tek anlamlı sembollerle çalışır.

Tanımlama ve sembolik dil

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sembolik mantık nedir, klasik mantıktan farkı ve önemi nedir?

Kısa cevap: Sembolik mantık, klasik mantığın kurallarını harf ve işaretlerden oluşan yapay bir dille ifade eden mantıktır. Günlük dilin çok anlamlılığını ortadan kaldırır, uzun akıl yürütmeleri matematik işlemi gibi denetlenebilir kılar. Temeli iki değerli mantıktır: her önerme ya doğru (D) ya yanlış (Y) değerini alır, üçüncü bir değer yoktur.

“Yağmur yağarsa eve giderim; yağmur yağmadı; eve gittim mi?” sorusunu zihinden cevaplarsın, ama öncül sayısı on olunca kâğıt kaleme, yani sembollere ihtiyaç duyarsın.

Klasik mantık, Aristoteles'ten bu yana kavram, önerme ve kıyas üzerine kuruludur ve günlük dille çalışır. Mantık ve dil sayfasında günlük dilin çok anlamlılığının ve belirsizliğinin akıl yürütmeyi nasıl bulandırdığını görmüştük. Sembolik mantık bu sorunu matematiğin yolunu izleyerek çözer: önermeleri harflerle, aralarındaki bağları işaretlerle gösterir. Böylece bir önerme ancak tek bir biçimde okunabilir ve en uzun akıl yürütme bile adım adım, herkesin aynı sonuca vardığı bir işleme dönüşür.

Sembolik mantık klasik mantığı reddetmez; onun sembolleştirilmiş biçimidir ve kapsamını genişletir. Klasik mantık iki öncüllü kıyaslarla sınırlıyken sembolik mantık istediği kadar önermeyi birlikte denetleyebilir. Bu düşüncenin öncüsü evrensel bir hesap dili hayal eden Leibniz'dir; 19. yüzyılın ortasında George Boole mantığı cebirle ifade etti, Gottlob Frege ve Bertrand Russell ise matematiği mantığa dayandırmaya çalıştı. Bugün bilgisayarların ve yapay zekânın çalışma ilkeleri bu mantığa dayanır.

Sembolik dilin alfabesi

Sembolik mantıkta kullanılan işaretler
Ögeİşaretİşlevi
Önerme değişkenlerip, q, r, sBasit önermelerin yerini tutar; içerik ne olursa olsun yalnız değeri (D/Y) önemlidir.
Mantık değişmezleri (eklemler)~, ∧, ∨, →, ↔Önermeleri birbirine bağlar; anlamları her önermede aynı kalır.
Yardımcı işaretler( ), [ ], { }Hangi eklemin hangi parçaları kapsadığını gösterir.
Doğruluk değerleriD, Y (ya da 1, 0)Bir önermenin alabileceği iki değer

İki değerli mantık

Sembolik mantığın temel varsayımı, mantığa giriş sayfasında gördüğümüz üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesidir: her önerme ya doğrudur ya yanlıştır. Bu yüzden bu sisteme iki değerli mantık denir. Değerin nereden geldiği (gözlem mi, tanım mı) sembolik mantığı ilgilendirmez; o yalnızca basit önermelerin değerleri verildiğinde bileşik önermenin değerini hesaplar.

Akılda kalsın: Değişken harf, değişmez eklem. p, q, r içerik taşımaz, yalnız D ya da Y değerini taşır; ~, ∧, ∨, →, ↔ ise anlamı hiç değişmeyen bağlardır. Sembolik mantık = klasik mantık + yapay dil + iki değer.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parçada sembolik mantığın hangi ihtiyaçtan doğduğu ya da hangi özelliğinin vurgulandığı sorulur: çok anlamlılığı önleme, çok öncüllü çıkarımları denetleme, matematikle bağ.

TuzakTuzak, “sembolik mantık klasik mantığın yerine geçip onu geçersiz kılmıştır” yargısıdır; sembolik mantık klasik mantığın sembolleştirilmiş biçimidir. İkinci tuzak, sembolik mantığın önermelerin içeriğini denetlediğini sanmaktır; o yalnızca doğruluk değerleriyle işlem yapar.

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sembolik mantığın ortaya çıkış gerekçelerinden biri değildir?

✓ A. İçeriği gözlemle doğrulamak bilgi doğrusunun, yani ilgili bilimin işidir; sembolik mantık yalnız doğruluk değerleriyle işlem yapar. B çok anlamlılığı önlemek sembolleştirmenin temel amacıdır; C uzun çıkarımları denetlemek sembol kullanmanın kazancıdır; D Boole, Frege ve Russell'ın çalışmaları bu bağı kurmaya yönelikti.

▭Boşluk doldurma

Sembolik mantıkta basit önermelerin yerini tutan p, q, r gibi harflere önerme , anlamı her önermede aynı kalan ∧, ∨, → gibi eklemlere ise mantık denir.

değişkenideğişmeziterimiöncülü
SEMBOL · EKLEMLER

Önerme eklemleri: değil, ve, veya, ise, ancak ve ancak

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖnerme çeşitleri nelerdir, A, E, I ve O önermeleri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Önermeler ve kıyas). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önermeler yapılarına göre basit ve bileşik, niteliklerine göre olumlu ve olumsuz, niceliklerine göre tümel ve tikel (öznesi tek bir varlıksa tekil) olarak ayrılır. Nitelik ile nicelik birleşince dört temel önerme çıkar: tümel olumlu (A), tümel olumsuz (E), tikel olumlu (I) ve tikel olumsuz (O).

Önerme çeşitleri: A, E, I, O

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sembolik mantıkta önerme eklemleri nelerdir, basit ve bileşik önerme nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Sembolik mantıkta içinde eklem bulunmayan önerme basit, eklemlerle kurulan önerme bileşiktir. Beş eklem vardır: değilleme (~, değil), tümel evetleme (∧, ve), tikel evetleme (∨, veya), koşul (→, ise) ve karşılıklı koşul (↔, ancak ve ancak). Eklem, bileşik önermenin doğruluk değerinin bileşenlerinden nasıl hesaplanacağını belirler.

Türkçede “ama” ile “ve” aynı şeyi söylemez gibi gelir; mantık için ise ikisi de aynı işi görür: iki yargının birlikte doğru olduğunu bildirir.

Basit ve bileşik önerme: iki mantığın farkı

Önermeler ve kıyas sayfasında klasik mantığın basit önermeyi özne, yüklem ve bağ diye çözümlediğini görmüştük. Sembolik mantık (önermeler mantığı) önermenin iç yapısına bakmaz; tek bir yargıyı bütün olarak tek bir harfle gösterir. “Bütün metaller iletkendir.” klasik mantıkta tümel olumlu bir önermedir; sembolik mantıkta ise yalnızca p'dir, yani basit önermedir. Ölçüt eklemdir: içinde eklem bulunan her önerme bileşiktir. Bu yüzden “Ali sınava girmedi.” klasik mantıkta basit olumsuz bir önermeyken sembolik mantıkta değilleme eklemi içerdiği için bileşik önermedir (~p).

Beş önerme eklemi
EklemSembolGünlük dildeki karşılıklarıÖrnek
Değilleme~pdeğil, -me / -ma, -mez / -maz, yok, “… söylenemez”Kapı açık değil.
Tümel evetlemep ∧ qve, ile, ama, fakat, lakin, hem… hem de, de / daHava soğuk ama güneşli.
Tikel evetlemep ∨ qveya, ya da, yahutÇay ya da kahve içeriz.
Koşulp → qise, -se / -sa, eğer… iseYağmur yağarsa maç ertelenir.
Karşılıklı koşulp ↔ qancak ve ancak, gerek ve yeter koşulAncak ve ancak bilet alırsan içeri girersin.

Eklemlerin işlevi

Eklemler önermeleri birleştirerek yeni bir bilgi ortaya koyar ve bileşik önermenin doğruluk değerini kurala bağlar. Ve iki yargının birlikte doğru olduğunu bildirir; “ama, fakat” da yalnızca bir karşıtlık tonu ekler, mantıksal işlevi aynıdır. Veya seçeneklerden en az birinin doğru olduğunu bildirir; mantıkta ikisinin birlikte doğru olması da kabul edilir. İse eklemli önermede ilk bileşene ön bileşen, ikincisine art bileşen denir: “Yağmur yağarsa maç ertelenir.” önermesinde yağmur ön bileşen, ertelenme art bileşendir. Ancak ve ancak ise koşulun iki yönlü olduğunu söyler: bilet almak içeri girmenin hem gereği hem yeterlisidir. “Ne … ne de …” kalıbı iki değillemenin ve ile bağlanmasıdır: ~p ∧ ~q.

Akılda kalsın: Sembolik mantıkta ölçüt eklem: eklem yoksa basit, varsa bileşik. Olumsuz önerme bile (~p) bileşiktir. “Ama, fakat, hem… hem” → ∧; “ya da, yahut” → ∨; “-se / -sa” → →.
Sınavda

Nasıl sorulurBir cümlenin hangi eklemle sembolleştirileceği ya da basit mi bileşik mi olduğu sorulur.

TuzakTuzak, “ama, fakat” bağlaçlarını ayrı bir eklem sanmaktır; mantıkta bunlar “ve”dir. İkinci tuzak, olumsuz bir cümleyi sembolik mantıkta da basit saymaktır.

Sınavda işaretlebazı kitaplar koşulu p ⇒ q, karşılıklı koşulu p ⇔ q biçiminde yazar; anlamları aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme bağlaç → eklem

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sembolik mantık açısından basit bir önermedir?

✓ C. Hiç eklem içermez, tek harfle (p) gösterilir; “bütün” sözcüğü sembolik mantıkta eklem değildir. A değilleme içerir, klasik mantıkta basit olsa da burada bileşiktir (~p); B “ama” tümel evetlemedir (p ∧ q); D “-sa” koşul eklemidir (p → q).
SEMBOL · DOĞRULUK ÇİZELGESİ

Doğruluk çizelgesi: beş eklemin beş kuralı

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMantığın bilimle, matematikle ve teknolojiyle ilişkisi nedir; aksiyom ve teorem nedir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mantık bilimlere yöntem sağlar: matematik tanım ve aksiyomlardan teoremler türetir; deneysel bilim varsayımlı tümdengelimle bir hipotezden sonuçlar çıkarıp onları deneyle sınar. Bilgisayar devreleri ve programlar ve, veya, değil gibi mantık işlemleriyle çalışır. Günlük yaşamda mantık, eleştirel düşünmeyi ve tartışmada gerekçeye dayalı konuşmayı mümkün kılar.

Mantık, bilim ve teknoloji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Değil, ve, veya, ise, ancak ve ancak eklemlerinin doğruluk çizelgesi nasıldır?

Kısa cevap: Değilleme önermenin değerini tersine çevirir. Ve (∧) yalnız iki bileşen de doğruyken doğrudur. Veya (∨) yalnız iki bileşen de yanlışken yanlıştır. İse (→) yalnız ön bileşen doğru, art bileşen yanlışken yanlıştır. Ancak ve ancak (↔) iki bileşen aynı değeri aldığında doğru, farklı değer aldığında yanlıştır.

Babası “Sınavı geçersen sana bisiklet alırım.” diyen bir çocuk, sınavı geçemediği hâlde bisikleti alırsa babasına “sözünü tuttun” mu der, “yalan söyledin” mi?

Bir eklemin anlamı, bileşenler hangi değerleri alırsa bileşik önermenin hangi değeri alacağıdır. Bu bilgiyi gösteren tabloya doğruluk çizelgesi (doğruluk tablosu) denir. Sol sütunlara basit önermelerin bütün değer bileşimleri, sağdaki sütunlara bileşik önermenin değeri yazılır. Beş eklemin çizelgesi aşağıdadır; mantığın geri kalanı bunların üzerine kurulur.

Temel doğruluk çizelgesi
pq~pp ∧ qp ∨ qp → qp ↔ q
DDYDDDD
DYYYDYY
YDDYDDY
YYDYYDD
Her eklemin çizelgesini tek bir “ayrık satır” üzerinden hatırlayabilirsin.Görsel: Sınav Defteri

“İse” neden çoğu satırda doğru?

Girişteki soruya dönelim. Koşul önermesi bir söz gibidir: “Sınavı geçersen (p) bisiklet alırım (q).” Bu söz yalnızca bir durumda çiğnenir: çocuk sınavı geçmiş (p doğru) ama bisiklet alınmamışsa (q yanlış). Çocuk sınavı geçemediyse baba hiçbir şey vaat etmemiştir; bisiklet alsa da almasa da sözünü çiğnemiş olmaz. Bu yüzden ön bileşen yanlışsa koşul önermesi her zaman doğrudur. Aynı nedenle p → q ile q → p aynı şey değildir: “Bisiklet alındıysa sınav geçilmiştir.” başka bir sözdür.

Akılda kalsın: Her eklemin bir “ayrık satırı” var: ve → tek D (DD), veya → tek Y (YY), ise → tek Y (D'den Y'ye), ancak ve ancak → aynıysa D. Değilleme her şeyi çevirir; iki kez değillenen önerme kendine döner: ~~p ≡ p.
Sınavda

Nasıl sorulurBasit önermelerin değerleri verilip bileşik önermenin değeri sorulur ya da tersine bileşik önermenin değerinden bileşenlerinkine gidilir.

TuzakTuzak, koşul önermesinde ön bileşen yanlışken sonucu yanlış sanmaktır; Y'den her şey çıkar, Y → Y de Y → D de doğrudur. İkinci tuzak, “veya”yı “ikisinden yalnız biri” diye okumaktır; iki bileşen de doğruysa p ∨ q doğrudur.

▭Boşluk doldurma

p doğru, q yanlış iken p → q önermesi , p ∨ q önermesi ise değerini alır.

yanlışdoğrubelirsiz

?Soru çöz

p → q önermesinin yanlış olduğu biliniyor.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Koşul yalnız p doğru, q yanlışken yanlıştır; ~q doğru olduğundan p ∧ ~q doğrudur. A q yanlış olduğu için ve önermesi yanlıştır; B ~p ve q ikisi de yanlış, veya önermesi yanlıştır; C p ile q farklı değer aldığı için ancak ve ancak yanlıştır.
SEMBOL · ANA EKLEM

Ana eklem ve sembolleştirme: virgülün yerini parantez alır

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÇok anlamlılık nedir? Semantik, sentaktik ve pragmatik çok anlamlılık arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Mantık ve dil). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir ifadenin birden çok anlama gelebilmesine çok anlamlılık denir. Semantik çok anlamlılık sözcüğün birden çok anlamı olmasından (“dolu”), sentaktik çok anlamlılık sözcüklerin dizilişinden ya da noktalamadan (“yaşlı öğretmenin kedisi”), pragmatik çok anlamlılık söylendiği bağlam, niyet ve vurgudan doğar. Akıl yürütmede bir terim iki anlamda kullanılırsa sonuç güvenilmez olur.

Çok anlamlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Ana eklem nedir, günlük dildeki bir önerme sembolik dile nasıl çevrilir?

Kısa cevap: Ana eklem, bileşik önermenin tamamını kapsayan ve en son işlenen eklemdir; parantezlerin dışında kalır ve önermenin türünü belirler. Ana eklemin iki yanındaki parçalar ana bileşenlerdir. Bir önerme sembolleştirilirken basit önermelere harf verilir, bağlaçlar eklemlere çevrilir ve günlük dilde virgülün gösterdiği gruplama parantezle belirtilir.

“2 + 4 × 5” işlemi 30 mu, 22 mi? Parantezsiz bir işlem iki türlü okunabilir; parantezsiz bir önerme de öyle.

“Ders çalışırsan sınavı geçersin ve tatile çıkarsın.” cümlesi iki biçimde anlaşılabilir. Birincisinde çalışmak hem geçmenin hem tatilin koşuludur: p → (q ∧ r). İkincisinde yalnız geçmek çalışmaya bağlıdır, tatil her durumda vardır: (p → q) ∧ r. Bu iki önerme farklı değer alabilir: çalışmayan (p yanlış) ve tatile çıkamayan (r yanlış) biri için ilki doğru, ikincisi yanlıştır. Günlük dilde bu farkı virgül ve tonlama taşır (“Ders çalışırsan, sınavı geçersin ve tatile çıkarsın.”); sembolik dilde parantez taşır. Parantez, çok anlamlılığı önlemenin aracıdır.

Ana eklemi bulmak

Bir bileşik önermede birden çok eklem olabilir ama yalnız biri önermenin tamamını kapsar: ana eklem. Onu bulmak için bütün parantezlerin dışında kalan ekleme bakılır. Önermenin türünü ana eklem belirler: ana eklemi → olan önerme koşul önermesidir, içinde ∧ ya da ∨ bulunsa bile. Ana eklemin önemi, doğruluk değeri hesaplanırken en son onun işlenmesindendir; değer hep ana eklemin kuralına göre çıkar.

Ana eklem örnekleri
ÖnermeAna eklemAna bileşenlerTürü
(p ∨ q) → r→(p ∨ q) ve rkoşul önermesi
p ∧ (q ↔ r)∧p ve (q ↔ r)tümel evetleme
~(p → q)~(p → q)değilleme
[(p ∧ q) → r] ∨ ~s∨[(p ∧ q) → r] ve ~stikel evetleme
Çözümlü örnek

“Hava güzel olursa pikniğe gideriz, ama hava güzel olmazsa evde film izleriz.” önermesini sembolleştirip ana eklemini bulunuz.

  1. Basit önermeleri ayır ve harf ver: p “Hava güzel olur.”, q “Pikniğe gideriz.”, r “Evde film izleriz.”
  2. Bağlaçları çevir: “-sa” → koşul, “ama” → ve, “olmazsa” → değilleme + koşul.
  3. Virgül cümleyi iki gruba ayırıyor; her grubu paranteze al: (p → q) ve (~p → r).
  4. Grupları bağlayan “ama” parantez dışında kalır: (p → q) ∧ (~p → r).

Cevap: (p → q) ∧ (~p → r); ana eklem ∧, önerme tümel evetlemedir.

Akılda kalsın: Ana eklem = parantezin dışında kalan, en son işlenen eklem; önermenin adını o koyar. Günlük dilde virgül nerede ise önerme orada ikiye ayrılır, bağlaç da çoğu zaman ana eklemdir. “… olduğu söylenemez” bütün önermeyi değiller: ~(…).
Sınavda

Nasıl sorulurBir cümle ve harflerin karşılıkları verilip doğru sembolleştirme istenir ya da sembolik bir önermenin ana eklemi sorulur.

TuzakTuzak, en çok tekrar eden eklemi ya da ilk görülen eklemi ana eklem sanmaktır; ana eklem parantezin dışındaki eklemdir. “Ne … ne de …” kalıbında değillemelerin her bileşene ayrı ayrı uygulandığına dikkat et: ~p ∧ ~q, ~(p ∧ q) ile aynı değildir.

↕Sıralama sembolleştirme adımları

  1. Virgülün ayırdığı grupları paranteze almak
  2. Cümledeki basit önermeleri ayırıp her birine harf vermek
  3. Parantez dışında kalan ana eklemi belirleyip anlamı denetlemek
  4. Bağlaçları uygun eklem sembollerine çevirmek

?Soru çöz

p: “Erken kalktım.”, q: “Kahvaltı yaptım.”, r: “Okula yetiştim.”
Buna göre “Ne erken kalktım ne de kahvaltı yaptım, ama okula yetiştim.” önermesinin sembolik karşılığı aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. “Ne … ne de” iki yargıyı ayrı ayrı değiller ve “ve” ile bağlar; “ama” da ∧'dir. A yalnız ikisinin birlikte olmadığını söyler, biri yapılmış olabilir; C “veya” ile en az birinin yapılmadığını söyler, yine ikisinin de yapılmadığını garanti etmez; D cümlede olmayan bir koşul ilişkisi kurar.
SEMBOL · YORUM

Doğruluk değeri hesaplama: içten dışa, ana ekleme doğru

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

Önerme, öncül, sonuç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Bileşik bir önermenin doğruluk değeri nasıl bulunur, doğruluk çizelgesi kaç satırdan oluşur?

Kısa cevap: Bileşik bir önermenin doğruluk değeri, basit önermelerin değerleri yerine yazılıp en içteki parantezden başlayarak ana ekleme doğru hesaplanır. Basit önermelerin aldığı her değer bileşimine yorum denir. n farklı basit önerme içeren bir önermenin doğruluk çizelgesi 2ⁿ satırlıdır: iki önermede 4, üç önermede 8 yorum vardır.

Bir aritmetik işlemi nasıl içteki parantezden başlayarak çözüyorsan, bileşik bir önermenin değerini de aynı sırayla bulursun.

Hesaplamanın iki kuralı vardır: önce değilleme ve en içteki parantezler, en son ana eklem. Her adımda yalnızca bir eklemin çizelgesini kullanırsın; bu yüzden işlem uzun olsa da zor değildir.

Çözümlü örnek

p doğru, q yanlış, r doğru iken [(p ∨ q) → ~r] ↔ (q ∧ r) önermesinin doğruluk değeri nedir?

  1. Değillemeyi çöz: r doğru olduğundan ~r yanlıştır.
  2. İç parantezler: p ∨ q = D ∨ Y = D; q ∧ r = Y ∧ D = Y.
  3. Köşeli parantez: (p ∨ q) → ~r = D → Y = Y.
  4. Ana eklem ↔: Y ↔ Y; iki yan aynı değerde olduğu için D.

Cevap: Doğru

Geriye doğru çözmek

Sınavda sık görülen bir kalıp, bileşik önermenin değerini verip bileşenlerin değerini sormaktır. Burada her eklemin “ayrık satırı” işe yarar. Örneğin (p ∧ q) → r yanlışsa: koşul yalnız ön bileşen doğru, art bileşen yanlışken yanlış olduğu için p ∧ q doğru, r yanlıştır; ve önermesi de yalnız iki bileşen doğruyken doğru olduğundan p ve q doğrudur. Tek bir bilgiden üç değer birden çıktı.

Kaç yorum var?

Basit önermelerin alabileceği her değer bileşimine yorum denir ve çizelgenin her satırı bir yorumdur. Her basit önerme iki değer alabildiği için n farklı önermede 2ⁿ yorum vardır: 1 önermede 2, 2 önermede 4, 3 önermede 8, 4 önermede 16 satır. Çizelge düzenli doldurulur: ilk sütunun yarısı D yarısı Y, ikinci sütun dörtte birlik bloklarla, son sütun tek tek değişir.

Üç önermeli çizelgenin iskeleti (2³ = 8 yorum)
Yorumpqr
1DDD
2DDY
3DYD
4DYY
5YDD
6YDY
7YYD
8YYY
Akılda kalsın: İçten dışa: değilleme → iç parantez → dış parantez → ana eklem. Satır sayısı = 2farklı harf sayısı; aynı harf kaç kez geçerse geçsin bir kez sayılır. Geriye çözerken ana eklemin ayrık satırından başla.
Sınavda

Nasıl sorulurYa değerler verilip sonuç sorulur ya da “önerme yanlış ise p, q, r'nin değerleri nedir?” diye geriye gidilir; bazen de çizelgenin kaç satır olduğu sorulur.

TuzakTuzak, satır sayısını harflerin geçiş sayısıyla hesaplamaktır: (p ∧ q) → (p ∨ ~q) önermesinde dört harf geçer ama yalnız iki farklı önerme vardır, çizelge 4 satırdır. İkinci tuzak, ana eklemi işlemeden önce dış değillemeyi atlamaktır.

?Soru çöz

(p ∨ q) → ~r önermesi yanlış ve q önermesi yanlıştır.
Buna göre p ve r önermelerinin doğruluk değerleri aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. Koşul yanlışsa ön bileşen p ∨ q doğru, art bileşen ~r yanlıştır; buradan r doğru, q yanlış olduğu için de p doğru çıkar. B r'yi yanlış alır, o zaman ~r doğru olur ve koşul doğrulanır; C ve D p'yi yanlış alır, q de yanlış olduğundan p ∨ q yanlış olur ve koşul yine doğru çıkar.

▭Boşluk doldurma

Dört farklı basit önermeden oluşan bir bileşik önermenin doğruluk çizelgesinde satır bulunur. Çizelgenin her satırı, basit önermelerin bir değer bileşimini gösterir ve adını alır.

16yorum8eklem
DENETİM · TUTARLILIK

Tutarlılık: çizelgede en az bir D yeter

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeçerli çıkarım nedir, bir çıkarımın doğru ve geçerli olması arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir çıkarım, öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucu da zorunlu olarak doğru oluyorsa geçerlidir. Geçerlilik çıkarımın, doğruluk önermenin özelliğidir. Önermelerin aynı anda doğru olabilmesine tutarlılık, birlikte doğru olamamasına tutarsızlık denir. Geçerli bir çıkarımın öncülü yanlışsa sonucu yanlış olabilir; ama doğru öncüllerden geçerli yolla yanlış sonuç çıkmaz.

Geçerlilik ve tutarlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Doğruluk çizelgesinde bir önermenin ve birden çok önermenin tutarlılığı nasıl denetlenir?

Kısa cevap: Doğruluk çizelgesinin son sütununda en az bir D bulunan önerme tutarlıdır; bütün yorumları D olan önerme geçerli (totoloji), bütün yorumları Y olan önerme tutarsızdır (çelişik). Birden çok önerme ise çizelgede hepsinin birlikte D aldığı en az bir satır varsa birbiriyle tutarlıdır; böyle bir satır yoksa tutarsızdır.

Bir tanığın anlattıklarının hepsi aynı anda doğru olabiliyorsa ifadesi tutarlıdır; doğru olup olmadığını ise ancak dışarıdaki kanıtlar söyler.

Mantığa giriş sayfasında tutarlılığı önermelerin birlikte doğru olabilmesi diye tanımlamıştık. Doğruluk çizelgesi bu tanımı mekanik bir denetime çevirir. Çizelgeyi kurup son sütuna bakmak yeter.

Her geçerli önerme tutarlıdır; ama her tutarlı önerme geçerli değildir.Görsel: Sınav Defteri

Tek bir önermenin tutarlılığı

Son sütunda en az bir D varsa önerme tutarlıdır: en az bir durumda doğru olabilir. Hepsi D ise önerme her durumda doğrudur; buna geçerli önerme ya da totoloji denir (p ∨ ~p: “Yarın ya yağmur yağar ya yağmaz.”). Hepsi Y ise önerme hiçbir durumda doğru olamaz; tutarsız ya da çelişik önermedir (p ∧ ~p: bu, mantığa giriş sayfasındaki çelişmezlik ilkesinin çiğnenmesidir). Totoloji her zaman doğrudur ama dünya hakkında bilgi vermez; ne olursa olsun doğru olduğu için hiçbir durumu dışlamaz.

Birden çok önermenin birlikte tutarlılığı

Birden çok önerme verildiğinde hepsinin çizelgesi aynı tabloda kurulur ve hepsinin aynı anda D aldığı ortak bir satır aranır. Böyle bir satır varsa önermeler birbiriyle tutarlıdır; yoksa tutarsızdır. Dikkat: önermelerin her biri tek başına tutarlı olduğu hâlde birlikte tutarsız olabilir.

p ∨ q, ~p ve q → p birlikte tutarlı mı?
pqp ∨ q~pq → pHepsi D mi?
DDDYDhayır (~p Y)
DYDYDhayır (~p Y)
YDDDYhayır (q → p Y)
YYYDDhayır (p ∨ q Y)

Üç önermenin her biri tek başına tutarlıdır (her sütunda D var), ama ortak D satırı olmadığı için birlikte tutarsızdırlar: “Ya p ya q var; p yok; q varsa p de var.” diyen biri kendisiyle çelişir.

Akılda kalsın: En az bir D → tutarlı; hepsi D → geçerli (totoloji); hepsi Y → tutarsız (çelişik). Önerme kümesinde aranan şey sütun değil satırdır: hepsinin birlikte D olduğu tek bir satır yeter.
Sınavda

Nasıl sorulurBir önermenin geçerli mi, tutarlı mı, tutarsız mı olduğu ya da birkaç önermenin birlikte tutarlı olup olmadığı sorulur.

TuzakTuzak, görünüşte kendini yalanlayan önermeyi tutarsız sanmaktır: p → ~p, p yanlışken doğrudur, yani tutarlıdır; p ↔ ~p ise her satırda yanlıştır. İkinci tuzak, önerme kümesinde her önermenin ayrı ayrı D aldığı satırları birlikte tutarlılık sanmaktır; D'ler aynı satırda buluşmalıdır.

?Soru çöz

Aşağıdaki önermelerden hangisi tutarsızdır (çelişiktir)?

✓ D. p ile ~p hiçbir satırda aynı değeri almaz, bu yüzden ancak ve ancak her satırda yanlıştır. A p yanlışken Y → D doğru olduğundan tutarlıdır; B çelişik bir önermenin değillemesidir, her satırda doğru, yani geçerlidir; C yalnız p yanlış, q doğruyken yanlıştır, öteki satırlarda doğrudur, tutarlıdır.

⇄Bilgi eşleştirme son sütun ne diyor?

DENETİM · GEÇERLİLİK

Geçerlilik, eş değerlik ve çıkarım denetimi

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKıyasın kuralları nelerdir, bir kıyasın geçerli olup olmadığı nasıl anlaşılır?Bağlantılı konudan (Önermeler ve kıyas). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Geçerli bir kıyasta üç terim bulunur, orta terim sonuçta yer almaz ve öncüllerde en az bir kez dağıtılmış olur; öncülde dağıtılmamış terim sonuçta dağıtılmış olamaz. İki olumsuz ya da iki tikel öncülden sonuç çıkmaz; öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikel olur; iki olumlu öncülden olumsuz sonuç çıkmaz.

Kıyas kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Sembolik mantıkta bir önermenin ve bir çıkarımın geçerliliği doğruluk çizelgesiyle nasıl denetlenir?

Kısa cevap: Bütün yorumlarda D değerini alan önerme geçerlidir; bir önermenin değillemesi tutarsızsa önermenin kendisi geçerlidir. Bütün yorumlarda aynı değeri alan iki önerme eş değerdir (≡). Bir çıkarım, öncüller ∧ ile birleştirilip sonuca → ile bağlandığında geçerli bir önerme çıkıyorsa ya da öncüllerle sonucun değillemesi birlikte tutarsızsa geçerlidir.

Bir çıkarımın geçerli olup olmadığını tartışmak yerine dört satırlık bir tablo kurup sonuca bakmak: sembolik mantığın asıl gücü budur.

Önermenin geçerliliği ve eş değerlik

Bir önermenin geçerli olup olmadığı iki yoldan denetlenir: ya çizelgenin bütün satırlarının D olduğuna bakılır, ya da önermenin değillemesi alınır; değillemesi tutarsızsa (hep Y) önerme geçerlidir. İki önermenin çizelgeleri her satırda aynı değeri veriyorsa bu önermeler eş değerdir ve ≡ ile gösterilir. Eş değer önermeler birbirinin yerine kullanılabilir. Örneğin koşul önermesi, “ön bileşen yanlış ya da art bileşen doğru” demektir:

p → q ≡ ~p ∨ q
pqp → q~p~p ∨ q
DDDYD
DYYYY
YDDDD
YYDDD

Benzer biçimde p ↔ q, iki yönlü koşul olduğu için (p → q) ∧ (q → p) ile eş değerdir. İki önermenin eş değer olması, onları ↔ ile bağlayan önermenin geçerli olması demektir.

Çıkarımın geçerliliği: iki yol

Sembolik mantıkta bir çıkarım öncüller ve “∴” (o hâlde) işaretinden sonra gelen sonuçla yazılır: p → q, p ∴ q. Birinci yol: öncüller ∧ ile birleştirilir ve sonuca → ile bağlanır: [(p → q) ∧ p] → q. Bu koşul önermesi geçerliyse çıkarım geçerlidir. İkinci yol: öncüller ile sonucun değillemesi birlikte denetlenir; birlikte tutarsızsa çıkarım geçerli, tutarlıysa geçersizdir. Mantığı aynıdır: geçerli bir çıkarımda öncüller doğruyken sonuç yanlış olamaz, yani “öncüller doğru, sonuç yanlış” satırı bulunmaz.

p → q, q ∴ p geçerli mi? [(p → q) ∧ q] → p
pqp → q(p → q) ∧ q[(p → q) ∧ q] → p
DDDDD
DYYYD
YDDDY
YYDYD

Üçüncü satırda öncüller doğru, sonuç yanlıştır; çıkarım geçersizdir. Gündelik karşılığı: “Yağmur yağarsa yer ıslanır; yer ıslak; o hâlde yağmur yağmıştır.” Yer, hortumla sulandığı için de ıslak olabilir.

Çözümlü örnek

p → q, ~q ∴ ~p çıkarımının geçerliliğini ikinci yolla denetleyiniz.

  1. Sonucu değille: ~~p ≡ p. Denetlenecek küme: p → q, ~q, p.
  2. Üçünün birlikte D olması için p doğru ve ~q doğru, yani q yanlış olmalı.
  3. Bu satırda p → q = D → Y = Y. Ortak D satırı yok; küme tutarsız.

Cevap: Öncüller ile sonucun değillemesi tutarsız olduğu için çıkarım geçerlidir.

Klasik ve sembolik mantıkta çıkarım
Klasik mantıkSembolik mantık
İncelediği bağterimler arası (özne-yüklem)önermeler arası (eklemler)
Öncül sayısıkıyasta ikisınırsız
Denetim yolukıyas kuralları (dağıtılmışlık)doğruluk çizelgesi, mekanik
Dilgünlük dilyapay, sembolik dil
Akılda kalsın: Geçerli çıkarım = “öncüller D, sonuç Y” satırı olmayan çıkarım. Yol 1: [(öncüller ∧) → sonuç] hep D mi? Yol 2: öncüller + ~sonuç birlikte tutarsız mı? Eş değer = her satırda aynı değer (≡).
Sınavda

Nasıl sorulurSembolik bir çıkarım verilip geçerli olup olmadığı, ya da iki önermenin eş değer olup olmadığı sorulur.

TuzakTuzak, ikinci yolda tutarlı ile tutarsızı ters okumaktır: öncüller ile sonucun değillemesi birlikte tutarsızsa çıkarım geçerlidir. Ayrıca art bileşeni doğrulayıp ön bileşeni sonuç çıkarmak (p → q, q ∴ p) ve ön bileşeni değilleyip art bileşeni değillemek (p → q, ~p ∴ ~q) geçersizdir.

?Soru çöz

Aşağıdaki çıkarımlardan hangisi geçerlidir?

✓ B. ~p doğruysa p yanlıştır; p ∨ q'nun doğru olması için q doğru olmak zorundadır, öncüller doğruyken sonuç yanlış olamaz. A p yanlış, q doğru satırında öncüller D, sonuç Y; C aynı satırda öncüller D, ~q Y; D p ve q ikisi de doğruyken öncüller D, ~q Y olur, “veya” ikisinin birlikte doğru olmasını dışlamaz.

▭Boşluk doldurma

Bir önermenin değillemesi tutarsız ise önermenin kendisi dir. Bir çıkarımın öncülleri ile sonucunun değillemesi birlikte ise çıkarım geçersizdir.

geçerlitutarlıtutarsızeş değer
SEMBOL · ÇOK DEĞERLİ

Çok değerli mantık: doğru ile yanlışın arasında

MEB Mantık · Sembolik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıl ilkeleri nelerdir; özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıl ilkeleri, doğru düşünmenin dayandığı ve kanıt istemeden kabul edilen dört temel kuraldır: özdeşlik (A, A'dır), çelişmezlik (bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem A olmayan olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (bir şey ya A'dır ya A olmayandır) ve yeter sebep (her şeyin bir sebebi vardır).

Akıl ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çok değerli mantık nedir, üç değerli mantık ve bulanık mantık ne demektir?

Kısa cevap: Çok değerli mantıklar önermelere doğru ve yanlış dışında da değer tanır. Üç değerli mantıkta üçüncü değer “belirsiz”dir; geleceğe ilişkin ya da henüz bilinmeyen önermeler için kullanılır. Bulanık mantıkta doğruluk 0 ile 1 arasında derecelidir. İki değerli mantığın dayandığı üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi bu sistemlerde sınırlanır.

“Yarın deniz savaşı olacak.” önermesi bugün doğru mu, yanlış mı? Aristoteles'in bu sorusu, yirmi üç yüzyıl sonra yeni bir mantığa kapı açtı.

Bu sayfa boyunca her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu varsaydık. Ama bazı önermeler bu kalıba sığmaz. Geleceğe dair bir önerme henüz gerçekleşmemiş bir olaydan söz eder; “Oda sıcak.” gibi bir önerme ise bir derece bildirir: 24 °C'de oda biraz sıcak, 30 °C'de çok sıcaktır. Bu tür durumlar için çok değerli mantıklar geliştirildi.

Üç değerli mantık

Polonyalı mantıkçı Jan Łukasiewicz (Lukaşeviç) 1920'de doğru ve yanlışın yanına üçüncü bir değer ekledi: belirsiz (olası). Gelecekteki olaylara ilişkin önermeler bu değeri alır. Üç değerli mantıkta “ya doğru ya yanlış” zorunluluğu, yani üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesi geçerliliğini yitirir: belirsiz bir önerme için p ∨ ~p de belirsiz kalır. Türkiye'de iki değerli mantığın yanında çok değerli mantık çalışmalarıyla da tanınan isim Nusret Hızır'dır.

Bulanık mantık

Lotfi Zadeh'in 1965'te ortaya koyduğu bulanık küme düşüncesine dayanan bulanık mantık bir adım daha ileri gider: doğruluk 0 (tamamen yanlış) ile 1 (tamamen doğru) arasında sonsuz derece alabilir. “Oda sıcak.” önermesi 24 °C'de 0,6, 30 °C'de 0,9 doğru olabilir. Günlük dilin “biraz, oldukça, çok” gibi dereceli kavramlarını işlediği için çamaşır makinesi, klima, fotoğraf makinesi gibi cihazlarda ve yapay zekâda kullanılır.

Değer sayısı arttıkça mantık günlük dilin derecelerine yaklaşır.Görsel: Sınav Defteri
Ek bilgi: üç değerli mantıkta eklemler

Değerler 1 (doğru), ½ (belirsiz) ve 0 (yanlış) diye yazılırsa yaygın kullanılan kurallar şöyledir: değilleme 1'i 0'a, 0'ı 1'e çevirir, ½'yi ½ bırakır; “ve” bileşenlerin en küçük değerini, “veya” en büyük değerini alır. Böylece p belirsizken p ∧ ~p de p ∨ ~p de belirsiz çıkar: iki değerli mantıktaki çelişki ve totoloji burada kesinliğini kaybeder.

Akılda kalsın: İki değerli: {0, 1}. Üç değerli (Łukasiewicz): {0, ½, 1}, “belirsiz” gelecek için. Bulanık (Zadeh): 0 ile 1 arası her değer, “ne kadar doğru?”. Değer sayısı arttıkça sınırlanan ilke: üçüncü hâlin imkânsızlığı.
Sınavda

Nasıl sorulurBir uygulama örneği verilip hangi mantık anlayışına dayandığı sorulur: dereceli karar veren cihaz bulanık mantık, “henüz bilinmiyor” değeri üç değerli mantıktır.

TuzakTuzak, bulanık mantığı “belirsiz, kesinliği olmayan düşünme” sanmaktır; bulanık mantık dereceleri kesin kurallarla hesaplar. İkinci tuzak, üç değerli mantıkta üçüncü değeri “hem doğru hem yanlış” diye okumaktır; üçüncü değer “ne doğru ne yanlış, belirsiz”dir.

?Soru çöz

Akıllı bir çamaşır makinesi, çamaşırların kirliliğini “az kirli, orta kirli, çok kirli” gibi kesin sınırlarla değil, dereceli olarak değerlendirip yıkama süresini buna göre ayarlıyor.
Bu makinenin çalışma ilkesi aşağıdakilerden hangisine dayanır?

✓ C. Kirliliği 0 ile 1 arasında dereceli bir değer olarak işlemek bulanık mantığın özelliğidir. A yalnız “kirli / kirli değil” ayrımı yapabilirdi; B yalnız üçüncü bir “belirsiz” değer ekler, sürekli derece tanımaz; D kıyas, terimler arası ilişkiden sonuç çıkarır, derece hesaplamaz.

⇄Bilgi eşleştirme değer kümeleri

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdaki döndürmelerden hangisi kurallara uygun yapılmıştır?

✓ A. E önermesi ters döndürmede O'ya döner ve “olmayan” hâller doğru yerleşmiştir. B A'yı A'ya düz döndürüyor, oysa A ancak I olarak döner; C O önermesidir, düz döndürülemez; D I önermesidir, ters döndürülemez.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Düz ve ters döndürme

?Soru 2

Bir araştırmacı raporuna “Yeni yöntemle çalışan öğrencilerin başarısı epey arttı.” diye yazmıştır.
Bu ifadenin bilim açısından en önemli sakıncası aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Epey” tek anlamlıdır ama sınırı bulanıktır; ne kadar artış olduğu ölçülemez, sınanamaz ve tekrarlanamaz. B dizilişte bir karışıklık yok, sentaktik çok anlamlılıkla karıştırılıyor; C cümle bir iddia bildirir, önermedir, sorun kesinliğindedir; D ayrı anlamlar değil ölçüt eksikliği var, belirsizlik çok anlamlılıkla karıştırılıyor.Kaynak: Mantık ve dil · Anlam belirsizliği

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi sembolik mantığın klasik mantıktan farklı olarak taşıdığı bir özelliktir?

✓ B. Sembolik mantık doğal dilin çok anlamlılığından kurtulmak için önermeleri harflerle, eklemleri tek anlamlı sembollerle gösterir. A ve C iki mantığın ortak yönüdür, yalnız birine ait sanılıyor: ikisi de formeldir ve akıl ilkelerine dayanır; D klasik mantığın özelliğidir, sembolik mantık doğal dil yerine sembol kullanır.Kaynak: Mantık ve dil · Tanımlama ve sembolik dil

?Soru 4

“Bazı sporcular öğrencidir. Bütün sporcular disiplinlidir. O hâlde bazı öğrenciler disiplinlidir.”
Bu kıyasla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sonuçta geçmeyen “sporcu” orta terimdir ve iki öncülde de öznedir, bu 3. şekildir. A büyük önerme büyük terimi (disiplinli) içeren ikinci öncüldür; B “öğrenci” sonuçta geçtiği için orta terim olamaz, küçük terimdir; C “disiplinli” sonucun yüklemidir, yani büyük terimdir.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Kıyasın yapısı ve şekilleri

?Soru 5

Efsanelerde ateşten yeniden doğduğu anlatılan anka kuşunu, hiç görmemiş olsak da özellikleriyle tarif edebiliriz.
Buna göre anka kuşu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Tarif edilebildiği için zihinde bir neliği vardır; dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. B tarif edilebilmeyi var olmakla karıştırıyor; C sırayı tersine çeviriyor, gerçeklik ancak bir nelik dış dünyada bulununca söz konusu olur; D kimlik neliğin üstüne kurulur, neliği olmayanın kimliği olmaz.Kaynak: Kavram ve tanım · Nelik, gerçeklik, kimlik

?Soru 6

Bir öğrenci “insan” türüne ait özellikleri şöyle sıralıyor:
I. düşünen
II. gülebilen
III. uyuyan
Bu özellikler sırasıyla hangi tümele örnektir?

✓ C. “Düşünen” insanın özünü kurar ve onu öteki hayvanlardan ayırır (ayrım); gülebilmek özden değil ama yalnız insanda bulunur (özgülük); uyumak başka canlılarda da vardır (ilinti). A “düşünen”i cins sanıyor, oysa cins başka türleri de kapsayan bir kavramdır (hayvan); B özgülük ile ilintinin yerini değiştiriyor; D ayrım ile özgülüğü karıştırıyor, uyumayı da cins sanıyor.Kaynak: Kavram ve tanım · Beş tümel

?Soru 7

Aşağıdaki kıyaslardan hangisi geçerlidir?

✓ C. Orta terim “metal” büyük önermede tümel öznedir, dağıtılmıştır; sonuç tikel öncüle uyup tikel olmuştur. A orta terim “duyarlı” iki öncülde de olumlu önermenin yüklemi, hiç dağıtılmamış; B iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz; D iki tikel öncülden sonuç çıkmaz.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Kıyas kuralları

?Soru 8

Aşağıdaki cümlelerden hangisi doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilir?

✓ B. Cümle geçmişte olmuş bir şeyi haber verir; olup olmadığı sınanabilir, yani bildirme işlevli bir önermedir. A söylenmesiyle ödül verilir, eylemseldir; doğru ya da yanlış değil geçerli ya da geçersiz olur; C dinleyeni bir işe yöneltir, yaptırmadır; D bir hayranlığı dışa vurur, belirtmedir.Kaynak: Mantık ve dil · Dilin işlevleri

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?

✓ C. “Eğer” bir bağlaçtır; bir nesne göstermez, önermede özne ya da yüklem olamaz. A ve D birden çok sözcükten oluşsa da tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir, sözcük sayısıyla karıştırılıyor; B bir niteliği gösterir, elle tutulmaması terim olmasını engellemez.Kaynak: Kavram ve tanım · Kavram, terim ve sözcük

?Soru 10

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çok anlamlılık sözcüklerin dizilişinden kaynaklanmaktadır?

✓ D. Hiçbir sözcük iki anlamlı değildir; “eski” sözcüğünün arkadaşa mı (eskiden arkadaşım olan biri) eve mi (arkadaşımın eski evi) bağlandığı dizilişten belirsizdir, sentaktiktir. A “ocak” yılın ilk ayı da, ateş yakılan yer de olabilir, semantiktir; C “yüzmek” suda yüzmek de, deri yüzmek de olabilir, semantiktir; B sözcükler açık, “Harika!”nın övgü mü takılma mı olduğu bağlamdan çıkar, pragmatiktir.Kaynak: Mantık ve dil · Çok anlamlılık
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Mantık soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →