Mantık nedir: düşüncenin içeriğine değil kuruluşuna bakan bilim
MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
✎Konu anlatımı
Mantık nedir, mantık neden formel bir bilim olarak tanımlanır?
Kısa cevap: Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve akıl yürütmelerin geçerli olup olmadığını denetleyen bilimdir. Düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilendiği için formel bir bilimdir. Aristoteles mantığı bilgiye ulaşmada kullanılan bir alet (organon) olarak görmüş, Farabi de onu aklı hatasız kullanmayı sağlayan bir dil bilgisine benzetmiştir.“Bu çok mantıklı” dediğinde aslında bir sonucun gerekçelerinden çıkıp çıkmadığını tartıyorsun; mantık bu tartıyı herkesin kullanabileceği kurallara bağlar.
Herkes akıl yürütür: hava kararınca yağmur bekleriz, bir arkadaşımızın sözleriyle davranışı arasındaki çelişkiyi fark ederiz. Bu kendiliğinden işleyen düşünme bazen yanılır. Mantık, bu yanılmayı önlemek için doğru düşünmenin kurallarını araştırır. Mantık ile doğru düşünme arasındaki ilişki, dil bilgisi ile doğru konuşma arasındaki ilişkiye benzer: kurallar konuşmayı ya da düşünmeyi yaratmaz, ama hatayı yakalamamızı sağlar.
Formel bilim: kalıp içerikten önemlidir
Şu iki akıl yürütmeye bak: “Bütün metaller iletkendir; bakır bir metaldir; o hâlde bakır iletkendir.” ve “Bütün kuşlar yumurtlar; serçe bir kuştur; o hâlde serçe yumurtlar.” Konuları farklı ama iskeletleri aynıdır: Bütün M'ler P'dir; S bir M'dir; o hâlde S P'dir. Mantık bu iskelete bakar. Kalıp sağlamsa içine hangi konu konursa konsun sonuç öncüllerden çıkar. Bu yüzden mantık formel (biçimsel) bir bilimdir: önermelerin konusunu değil, birbirine nasıl bağlandığını inceler. Öncüllerin gerçekte doğru olup olmadığını ise fizik, biyoloji ya da gözlem söyler.
| Özellik | Ne demek? | Örnek |
|---|---|---|
| Formel | İçerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimini inceler. | “Bütün M'ler P'dir” kalıbı metal için de kuş için de aynı işler. |
| Nesnel | Sonuç kişinin görüşüne değil kurala bağlıdır. | “Benim mantığıma göre” demek mantık değil, kişisel kanaattir. |
| Denetlenebilir | Herkes aynı kuralla aynı akıl yürütmeyi sınayıp aynı sonuca varır. | Bir kıyasın geçerliliğini iki farklı kişi aynı kurallarla denetler. |
| Alet (organon) | Bütün bilimlerin kullandığı bir düşünme aracıdır. | Hukukçu, hekim ve fizikçi aynı çıkarım kurallarını kullanır. |
Alet ve dil bilgisi benzetmeleri
Mantığı sistemli bir bilim hâline getiren Aristoteles'tir. Ona göre mantık başlı başına bir bilgi alanı olmaktan çok, bütün bilimlerin doğruya giderken elinde tuttuğu bir aletti; mantık eserleri sonradan “alet” anlamına gelen Organon adıyla bir araya getirildi. İslam dünyasında Aristoteles'ten sonra “ikinci öğretmen” sayılan Farabi ise mantığı dil bilgisine benzetti: dil bilgisi dili hatasız kullanmayı sağlıyorsa mantık da aklı hatasız kullanmayı sağlar. İki benzetme aynı noktaya varır: mantık neyi düşüneceğimizi değil, nasıl düşüneceğimizi öğretir.
Nasıl sorulurBir parçada mantığın hangi özelliğinin vurgulandığı sorulur: içerikten bağımsızlık → formel olma; herkesin aynı sonuca varması → nesnellik ve denetlenebilirlik; bütün bilimlerin kullanması → alet olma.
Tuzak“mantık bize doğru bilgiyi verir” yargısıdır. Mantık doğru bilgiyi değil, doğru düşünmenin kurallarını verir; öncüllerin gerçekle uyuşup uyuşmadığını ilgili bilim söyler.
▭Boşluk doldurma
Aristoteles mantığı bilimlerin kullandığı bir alet saydığı için mantık eserlerine sonradan adı verildi. Mantık önermelerin konusuyla değil, birbirine bağlanış biçimiyle ilgilendiği için bir bilimdir.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?