Mantığa giriş: akıl ilkeleri, geçerlilik ve akıl yürütme

Mantığın neyi denetlediğini, akıl ilkelerini, “doğru” ile “geçerli”nin neden aynı şey olmadığını ve üç akıl yürütme yolunu örneklerle öğren; sonra mantığın bilimdeki ve bilgisayardaki işine bak.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DOĞRU DÜŞÜNME

Mantık nedir: düşüncenin içeriğine değil kuruluşuna bakan bilim

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Mantık nedir, mantık neden formel bir bilim olarak tanımlanır?

Kısa cevap: Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve akıl yürütmelerin geçerli olup olmadığını denetleyen bilimdir. Düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilendiği için formel bir bilimdir. Aristoteles mantığı bilgiye ulaşmada kullanılan bir alet (organon) olarak görmüş, Farabi de onu aklı hatasız kullanmayı sağlayan bir dil bilgisine benzetmiştir.

“Bu çok mantıklı” dediğinde aslında bir sonucun gerekçelerinden çıkıp çıkmadığını tartıyorsun; mantık bu tartıyı herkesin kullanabileceği kurallara bağlar.

Herkes akıl yürütür: hava kararınca yağmur bekleriz, bir arkadaşımızın sözleriyle davranışı arasındaki çelişkiyi fark ederiz. Bu kendiliğinden işleyen düşünme bazen yanılır. Mantık, bu yanılmayı önlemek için doğru düşünmenin kurallarını araştırır. Mantık ile doğru düşünme arasındaki ilişki, dil bilgisi ile doğru konuşma arasındaki ilişkiye benzer: kurallar konuşmayı ya da düşünmeyi yaratmaz, ama hatayı yakalamamızı sağlar.

Formel bilim: kalıp içerikten önemlidir

Şu iki akıl yürütmeye bak: “Bütün metaller iletkendir; bakır bir metaldir; o hâlde bakır iletkendir.” ve “Bütün kuşlar yumurtlar; serçe bir kuştur; o hâlde serçe yumurtlar.” Konuları farklı ama iskeletleri aynıdır: Bütün M'ler P'dir; S bir M'dir; o hâlde S P'dir. Mantık bu iskelete bakar. Kalıp sağlamsa içine hangi konu konursa konsun sonuç öncüllerden çıkar. Bu yüzden mantık formel (biçimsel) bir bilimdir: önermelerin konusunu değil, birbirine nasıl bağlandığını inceler. Öncüllerin gerçekte doğru olup olmadığını ise fizik, biyoloji ya da gözlem söyler.

Mantığı öteki bilgi alanlarından ayıran özellikler
ÖzellikNe demek?Örnek
Formelİçerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimini inceler.“Bütün M'ler P'dir” kalıbı metal için de kuş için de aynı işler.
NesnelSonuç kişinin görüşüne değil kurala bağlıdır.“Benim mantığıma göre” demek mantık değil, kişisel kanaattir.
DenetlenebilirHerkes aynı kuralla aynı akıl yürütmeyi sınayıp aynı sonuca varır.Bir kıyasın geçerliliğini iki farklı kişi aynı kurallarla denetler.
Alet (organon)Bütün bilimlerin kullandığı bir düşünme aracıdır.Hukukçu, hekim ve fizikçi aynı çıkarım kurallarını kullanır.

Alet ve dil bilgisi benzetmeleri

Mantığı sistemli bir bilim hâline getiren Aristoteles'tir. Ona göre mantık başlı başına bir bilgi alanı olmaktan çok, bütün bilimlerin doğruya giderken elinde tuttuğu bir aletti; mantık eserleri sonradan “alet” anlamına gelen Organon adıyla bir araya getirildi. İslam dünyasında Aristoteles'ten sonra “ikinci öğretmen” sayılan Farabi ise mantığı dil bilgisine benzetti: dil bilgisi dili hatasız kullanmayı sağlıyorsa mantık da aklı hatasız kullanmayı sağlar. İki benzetme aynı noktaya varır: mantık neyi düşüneceğimizi değil, nasıl düşüneceğimizi öğretir.

Akılda kalsın: Mantık düşüncenin dil bilgisidir. Dil bilgisi cümlenin ne anlattığına değil nasıl kurulduğuna bakar; mantık da bir yargının gerçekte doğru olup olmadığına değil, sonucun öncüllerden çıkıp çıkmadığına bakar. Dört anahtar: formel, nesnel, denetlenebilir, alet.
Sınavda

Nasıl sorulurBir parçada mantığın hangi özelliğinin vurgulandığı sorulur: içerikten bağımsızlık → formel olma; herkesin aynı sonuca varması → nesnellik ve denetlenebilirlik; bütün bilimlerin kullanması → alet olma.

Tuzak“mantık bize doğru bilgiyi verir” yargısıdır. Mantık doğru bilgiyi değil, doğru düşünmenin kurallarını verir; öncüllerin gerçekle uyuşup uyuşmadığını ilgili bilim söyler.

▭Boşluk doldurma

Aristoteles mantığı bilimlerin kullandığı bir alet saydığı için mantık eserlerine sonradan adı verildi. Mantık önermelerin konusuyla değil, birbirine bağlanış biçimiyle ilgilendiği için bir bilimdir.

OrganonformeldeneyselMetafizik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?

✓ B. Formel olmak, içerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimine bakmaktır. A gözlem-deney yöntemiyle doğa bilimlerinin işidir; C duyguları incelemek psikolojinin konusudur; D öncülün gerçekle uyuşması bilgi doğrusudur, onu ilgili bilim denetler.
İLKE · AKIL

Akıl ilkeleri: bütün düşünmenin dayandığı dört kural

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Akıl ilkeleri nelerdir; özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkesi ne demektir?

Kısa cevap: Akıl ilkeleri, doğru düşünmenin dayandığı ve kanıt istemeden kabul edilen dört temel kuraldır: özdeşlik (A, A'dır), çelişmezlik (bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem A olmayan olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (bir şey ya A'dır ya A olmayandır) ve yeter sebep (her şeyin bir sebebi vardır).

Bir arkadaşın “Toplantıya hem geldim hem gelmedim” derse ilk tepkin “Hangisi?” olur; bu itirazı yapmanı sağlayan şey bir akıl ilkesidir.

Akıl ilkeleri, düşüncenin “oyun kuralları”dır. Bunlara uymayan bir konuşma anlaşılmaz hâle gelir: bir sözcüğün anlamı cümlenin ortasında değişirse ya da bir şey aynı anda hem var hem yok sayılırsa hiçbir sonuca varılamaz. Bu ilkeler başka doğrulardan türetilmez; onları kanıtlamaya kalkan kişi kanıtında yine onları kullanmak zorunda kalır. Bu yüzden apaçık ve zorunlu kabul edilirler. İlk üçünü sistemli biçimde ilk kez Aristoteles ortaya koydu; yeter sebep ilkesini ise Leibniz formüle etti.

Dört akıl ilkesi
İlkeFormülNe der?Çiğnenirse
ÖzdeşlikA, A'dır.Bir şey ne ise odur; düşünme boyunca kendisiyle aynı kalır.Aynı sözcük tartışmanın ortasında başka anlama kayar.
ÇelişmezlikA, A olmayan değildir.Bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem kendisi hem kendisinin olumsuzu olamaz.“Kapı şu an hem açık hem kapalı.”
Üçüncü hâlin imkânsızlığıA ya B'dir ya B değildir.Bir şey ile olumsuzu arasında üçüncü bir seçenek yoktur.“Önerme ne doğru ne yanlış.”
Yeter sebepHer şeyin bir sebebi vardır.Var olan her şeyin ve her doğru yargının yeterli bir gerekçesi vardır.Sonuç gerekçesiz kabul edilir: “Öyle, çünkü öyle.”

İki komşu ilke: “ikisi birden olmaz” ile “biri mutlaka olur”

Çelişmezlik ile üçüncü hâlin imkânsızlığı birbirine çok yakındır ama aynı şeyi söylemez. Çelişmezlik bir yasak koyar: bir şey hem A hem A olmayan olamaz. Üçüncü hâlin imkânsızlığı ise bir zorunluluk koyar: bir şey ya A'dır ya da A olmayandır, ikisinin dışında bir seçenek yoktur. Çelişmezlikteki “aynı anda ve aynı bakımdan” kaydı önemlidir: bir elma dışı kırmızı içi beyaz olabilir, sabah ham akşam olgun olabilir; bunlar çelişki değildir, çünkü bakım ya da zaman farklıdır. Üçüncü hâlin imkânsızlığı, her önermenin ya doğru ya yanlış olduğunu söyleyen iki değerli mantığın temelidir; bunu sembolik mantık sayfasında göreceğiz.

Yeter sebep ve bilim

Yeter sebep ilkesi “neden?” sorusunun hep bir cevabı olduğunu varsayar. Bilim insanı bir olayın nedenini ararken, hâkim bir karara gerekçe yazarken bu ilkeye dayanır. Mantıkta karşılığı şudur: bir sonucu kabul etmek için yeterli öncül gerekir. Gerekçesiz bir iddia mantık açısından sonuç değil, yalnız bir sözdür.

Akılda kalsın: Özdeşlik “kendin kal”, çelişmezlik “ikisi birden olmaz”, üçüncü hâl “ortası yok, biri mutlaka”, yeter sebep “sebepsiz olmaz”. Çelişmezliğin anahtar sözcüğü “hem… hem”, üçüncü hâlinki “ya… ya da”dır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek cümle ya da kısa bir parça verilir ve dayandığı ilke sorulur.

TuzakÇelişmezlik ile üçüncü hâlin imkânsızlığının karıştırılmasıdır: “Bir şey hem var hem yok olamaz” çelişmezliktir; “Bir şey ya vardır ya yoktur, üçüncü bir durum olamaz” üçüncü hâlin imkânsızlığıdır. “Bir şey ne ise odur”, “Bir kavram tartışma boyunca aynı anlamda kullanılmalıdır” cümleleri özdeşliği; “Her olayın bir nedeni vardır” cümlesi yeter sebebi anlatır.

⇄Bilgi eşleştirme akıl ilkeleri

?Soru çöz

Bir hukukçu, sanığın olay saatinde aynı anda hem lokantada hem olay yerinde bulunduğunu ileri süren iki tanık ifadesinin birlikte kabul edilemeyeceğini söylüyor.
Hukukçunun bu değerlendirmesi öncelikle hangi akıl ilkesine dayanır?

✓ D. Bir kişi aynı anda iki ayrı yerde bulunamaz; iki ifade birlikte doğru olamaz, bu çelişmezliktir. A özdeşlik anlamın sabit kalmasıyla ilgilidir; B yeter sebep nedenin aranmasıdır; C üçüncü hâl “ikisinden biri mutlaka” der, burada ise “ikisi birden olmaz” deniyor.
KAVRAM · DOĞRULUK

Önerme, öncül ve sonuç: bilgi doğrusu ile mantık doğrusu

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

✎Konu anlatımı

Bilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?

Kısa cevap: Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

“Su 100 °C'de kaynar” cümlesini bir termometreyle sınarsın; “o hâlde” ile biten bir sonucu ise termometreyle değil, ondan önceki cümlelere bakarak sınarsın.

Her cümle mantığın konusu değildir. “Pencereyi kapatır mısın?”, “Keşke tatil uzasa!”, “Sessiz olun!” cümleleri soru, istek ve emir bildirir; doğru ya da yanlış olamazlar. Mantığın ilgilendiği cümle, bir şey hakkında bir şey söyleyen, yani yargı bildiren ve bu yüzden doğru ya da yanlış olabilen cümledir: önerme. “Ay, Dünya'nın uydusudur” doğru bir önermedir; “Ay, Güneş'ten büyüktür” yanlış bir önermedir ama yine önermedir. Yanlış olmak önerme olmayı bozmaz.

Öncül ve sonuç

Bilinenden bilinmeyene geçmeye akıl yürütme (çıkarım) denir. Bir akıl yürütmede dayanak olarak kullanılan önermeler öncül, bunlardan çıkarılan önerme sonuç adını alır. Günlük dilde sonucu çoğu zaman “o hâlde, demek ki, bu yüzden, öyleyse” gibi sözcükler; öncülü ise “çünkü, zira, -dığı için” gibi sözcükler haber verir. “Termometre −5 °C gösteriyor; 0 °C'nin altında su donar; demek ki dışarıdaki su birikintisi donmuştur.” cümlesinde ilk iki önerme öncül, sonuncusu sonuçtur.

Bilgi doğrusu tek tek önermelere, mantık doğrusu öncüllerle sonuç arasındaki bağa bakar.Görsel: Sınav Defteri

İki ayrı “doğru”

Günlük dilde “doğru” sözcüğünü iki farklı anlamda kullanırız. Bilgi doğrusu, düşüncenin konusuna, yani gerçeğe uygun olmasıdır: “Bakır iletkendir” önermesinin doğruluğu bir deneyle sınanır. Mantık doğrusu ise düşüncenin kendi kendisiyle uyuşmasıdır: öncüller kabul edildiğinde sonucun da kabul edilmek zorunda olup olmadığına bakılır. Mantık doğrusunu denetlemek için dünyaya bakmaya gerek yoktur; öncüllerle sonucun arasındaki bağı incelemek yeter. Bu bağın sağlam olmasına bir sonraki konuda geçerlilik diyeceğiz.

Akılda kalsın: Bilgi doğrusu dünyaya bakar (önerme gerçekle uyuşuyor mu?), mantık doğrusu düşüncenin kendisine bakar (sonuç öncüllerden çıkıyor mu?). Soru, emir, istek ve ünlem cümleleri önerme değildir; yanlış bir yargı ise yine önermedir.
Sınavda

Nasıl sorulurYa “Aşağıdakilerden hangisi önerme değildir?” diye cümleler verilir ya da bir parçadaki doğruluğun hangi türden olduğu sorulur.

TuzakTuzak, yanlış bilgi içeren yargıyı “önerme değil” sanmaktır: “Bütün kediler uçar” yanlış ama önermedir. İkinci tuzak, gözlemle sınanabilen bir yargıyı mantık doğrusu saymaktır; gözlem gerekiyorsa söz konusu olan bilgi doğrusudur.

▭Boşluk doldurma

Düşüncenin konusuna, yani gerçeğe uygun olmasına ; düşüncenin kendi kendisiyle uyuşmasına, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasına denir.

bilgi doğrusumantık doğrusuanalojiözdeşlik

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi mantık açısından bir önerme değildir?

✓ C. Bir dilek bildirir; doğru ya da yanlış olamadığı için önerme değildir. A yanlış bir yargıdır ama yanlış olmak önerme olmayı bozmaz; B gerçekle uyuşan doğru bir önermedir; D olumsuz biçimde kurulmuş, doğru bir önermedir.
KAVRAM · GEÇERLİLİK

Geçerlilik ve tutarlılık: doğru öncül tek başına yetmez

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMantık nedir, mantık neden formel bir bilim olarak tanımlanır?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve akıl yürütmelerin geçerli olup olmadığını denetleyen bilimdir. Düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilendiği için formel bir bilimdir. Aristoteles mantığı bilgiye ulaşmada kullanılan bir alet (organon) olarak görmüş, Farabi de onu aklı hatasız kullanmayı sağlayan bir dil bilgisine benzetmiştir.

Mantık nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Geçerli çıkarım nedir, bir çıkarımın doğru ve geçerli olması arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bir çıkarım, öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucu da zorunlu olarak doğru oluyorsa geçerlidir. Geçerlilik çıkarımın, doğruluk önermenin özelliğidir. Önermelerin aynı anda doğru olabilmesine tutarlılık, birlikte doğru olamamasına tutarsızlık denir. Geçerli bir çıkarımın öncülü yanlışsa sonucu yanlış olabilir; ama doğru öncüllerden geçerli yolla yanlış sonuç çıkmaz.

Bir hesabı doğru yöntemle yapıp yanlış bir sayıyla başlarsan yanlış sonuç bulursun; hata yöntemde değil başlangıçtadır.

Önceki konuda mantık doğrusunu sonucun öncüllerden çıkması diye tanımladık. Bu sağlam bağın adı geçerliliktir. Geçerli bir çıkarımda öncüller doğru kabul edildiği anda sonucu reddetmek imkânsızdır; reddedersen kendinle çelişirsin. Geçersiz bir çıkarımda ise öncüller doğru olduğu hâlde sonuç yanlış olabilir, çünkü sonuç öncüllerden çıkmaz, onlara yalnızca eklenmiştir.

Buradaki iş bölümüne dikkat et: doğru-yanlış tek tek önermelere, geçerli-geçersiz ise çıkarımın bütününe söylenir. “Geçerli önerme” ya da “doğru çıkarım” demek klasik mantıkta karışıklıktır. Bu iki özellik birbirinden bağımsız olduğu için dört durum ortaya çıkar.

Öncül, geçerlilik ve sonuç: dört durum
ÖncüllerÇıkarımSonuçÖrnek
doğrugeçerlikesinlikle doğruBütün metaller iletkendir. Bakır metaldir. O hâlde bakır iletkendir.
en az biri yanlışgeçerlidoğru da yanlış da olabilirBütün kuşlar uçar. Penguen bir kuştur. O hâlde penguen uçar. (Kalıp sağlam, ilk öncül yanlış, sonuç yanlış.)
doğrugeçersizdoğru da yanlış da olabilir; güvence yokBütün kuşlar kanatlıdır. Yarasa kanatlıdır. O hâlde yarasa bir kuştur. (Öncüller doğru, sonuç yanlış.)
doğrugeçerliyanlışİMKÂNSIZ: geçerliliğin tanımı bunu dışlar.

Yarasa örneğindeki hata kalıptadır: iki şeyin aynı özelliği taşıması (kanatlı olmak) birinin ötekinin türünden olduğunu göstermez. Bu hatanın kurallarla nasıl yakalandığını önermeler ve kıyas sayfasında göreceğiz. Penguen örneğinde ise kalıp kusursuzdur; sorun ilk öncülün gerçeğe uymamasıdır ve bunu mantık değil biyoloji düzeltir.

Tutarlılık: birlikte doğru olabilmek

Tutarlılık bir önerme kümesinin özelliğidir. “Ali öğretmendir” ile “Ali yüzücüdür” önermeleri aynı anda doğru olabilir, bu yüzden tutarlıdır. “Ali şu an İstanbul'dadır” ile “Ali şu an Ankara'dadır” önermeleri birlikte doğru olamaz, tutarsızdır; dayandığı ilke çelişmezliktir. Dikkat: tutarlılık doğruluk demek değildir. Bir yalancının anlattığı hikâyenin bütün cümleleri birbiriyle uyumlu olup hepsi yanlış olabilir. Tutarlılık, doğru olmanın gerekli ama yetmeyen koşuludur.

Akılda kalsın: Doğru-yanlış → önerme, geçerli-geçersiz → çıkarım, tutarlı-tutarsız → önerme kümesi. Tek kesin yasak: doğru öncül + geçerli çıkarım + yanlış sonuç bir arada olamaz. Geri kalan bütün bileşimler mümkündür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir çıkarım verilir ve “geçerli ama sonucu yanlış”, “öncülleri doğru ama geçersiz” gibi değerlendirmelerden hangisinin uygun olduğu sorulur.

TuzakTuzak, “sonucu doğru olan çıkarım geçerlidir” düşüncesidir; doğru bir sonuca geçersiz bir yolla da varılabilir. İkinci tuzak, “öncülü yanlış olan çıkarım geçersizdir” yargısıdır; geçerlilik öncüllerin gerçekte doğru olmasına değil, kalıba bağlıdır.

Sınavda işaretletutarlı önermelerin hepsinin doğru olduğunu söyleyen şık yanlıştır.

⇄Bilgi eşleştirme neye söylenir?

?Soru çöz

“Bütün balıklar solungaçla solunum yapar. Yunus bir balıktır. O hâlde yunus solungaçla solunum yapar.”
Bu akıl yürütme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kalıp geçerlidir; yunus memeli olduğu için ikinci öncül yanlıştır ve sonuç da yanlış çıkar. A geçerliliği sonucun doğruluğuyla karıştırıyor; C iki öncül aynı anda doğru olabilecek türdendir, çelişmez; D gözlemle sınama bilgi doğrusudur, üstelik sonuç gözlemle yanlışlanır.
YÖNTEM · AKIL YÜRÜTME

Tümdengelim, tümevarım ve analoji: üç akıl yürütme yolu

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıl ilkeleri nelerdir; özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkesi ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıl ilkeleri, doğru düşünmenin dayandığı ve kanıt istemeden kabul edilen dört temel kuraldır: özdeşlik (A, A'dır), çelişmezlik (bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem A olmayan olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (bir şey ya A'dır ya A olmayandır) ve yeter sebep (her şeyin bir sebebi vardır).

Akıl ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Tümdengelim genelden özele gider; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek durumlardan genel bir sonuca ulaşır: bütün durumlar incelenmişse tam, bir kısmı incelenmişse eksik tümevarımdır ve eksik tümevarımın sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten yola çıkarak birinin özelliğini ötekine aktarır; sonucu olasıdır.

Bir dedektif, bir bilim insanı ve bir hâkim aynı gün üç farklı yoldan sonuca varabilir: biri kuraldan olaya, biri olaylardan kurala, biri de benzer bir davadan bu davaya gider.

Yön ve kesinlik: yalnız tümdengelimde (ve tam tümevarımda) sonuç kesindir.Görsel: Sınav Defteri

Tümdengelim: sonuç öncülde saklıdır

Tümdengelim (dedüksiyon), genel bir yargıdan onun kapsadığı özel bir duruma iner: “Bütün memeliler akciğerle solunum yapar; balina bir memelidir; o hâlde balina akciğerle solunum yapar.” Sonuç öncüllerin içinde zaten vardır, akıl yürütme onu yalnızca açığa çıkarır. Bu yüzden tümdengelim kesindir ama dünyaya dair yeni bir bilgi eklemez. Matematik ispatları ve kıyas tümdengelimin tipik örnekleridir.

Tümevarım: örnekten kurala

Tümevarım (endüksiyon) tek tek durumlardan genel bir yargıya çıkar. Bir sınıftaki 30 öğrencinin her birine sorup hepsinin yüzme bildiğini öğrenen biri “Bu sınıftaki bütün öğrenciler yüzme biliyor.” derse tam tümevarım yapmıştır: bütün durumlar incelendiği için sonuç kesindir ama yeni bir şey söylemez, gözlemleri özetler. Demir, bakır ve alüminyumun ısıtılınca genleştiğini gören biri “Bütün metaller ısıtılınca genleşir.” derse eksik tümevarım yapmıştır: incelemediği metaller hakkında da konuştuğu için yeni bilgi verir, ama sonucu olasıdır. Tek bir aykırı örnek onu yıkabilir; Avrupalılar yüzyıllarca yalnız beyaz kuğu gördükten sonra Avustralya'da siyah kuğuyla karşılaştılar. Deneysel bilimlerin genellemeleri eksik tümevarıma dayanır.

Analoji: benzerden benzere

Analoji (benzetme yoluyla akıl yürütme), iki şey birçok bakımdan benziyorsa birinde bilinen bir özelliğin ötekinde de bulunabileceği sonucuna varır. Bir ilacın etkisini önce fizyolojisi insana benzeyen deney hayvanlarında denemek ya da hâkimin daha önceki benzer bir davadaki karara bakması analojidir. Sonuç bir genelleme değil, tek bir duruma aktarımdır ve olasıdır: benzerlik ne kadar çok ve önemliyse sonuç o kadar güçlüdür.

Üç yolun karşılaştırması
YönSonuçYeni bilgi?
Tümdengelimgenel → özelzorunluhayır, öncülde saklı olanı açar
Tam tümevarımbütün özeller → genelkesinhayır, gözlemleri özetler
Eksik tümevarımbazı özeller → genelolasıevet
Analojiözel → özelolasıevet
Akılda kalsın: Sonuca bak: “bütün … ” diye genel bir yargıyla bitiyorsa tümevarım, “o da öyledir” diye tek bir duruma aktarıyorsa analoji, genel bir kuralı tek bir duruma uyguluyorsa tümdengelimdir. Kesinlik tümdengelimde, yeni bilgi tümevarım ve analojidedir.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir parça verilip hangi akıl yürütme türü olduğu ya da sonucunun zorunlu mu olası mı olduğu sorulur.

TuzakAz sayıda örnekten genellemeyi “hatalı olduğu için tümevarım değil” sanmaktır; zayıf da olsa örneklerden genele gidiyorsa tümevarımdır. İkinci tuzak, analojiyi tümevarımla karıştırmaktır: analojide sonuç bir sınıfın tamamına değil, benzer tek bir şeye aktarılır. Tam tümevarımın sonucu kesindir ama yöntemi yine tümevarımdır.

⇄Bilgi eşleştirme akıl yürütme türü

?Soru çöz

Bir araştırmacı, sindirim ve dolaşım sistemi insanınkine benzeyen farelerde bir ilacın kan şekerini düşürdüğünü gözlemliyor ve ilacın insanda da benzer etki gösterebileceği sonucuna varıyor.
Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Fareyle insan arasındaki benzerlikten tek bir duruma (insana) aktarım yapılıyor; bu analojidir, sonucu olasıdır. B bütün durumlar incelenmedi, sonuç kesin değil; C ortada genel bir kural yok, gözlemden yola çıkılıyor; D sonuç bütün canlılar hakkında bir genelleme değil, yalnız insana aktarımdır.
KAVRAM · BİLİM VE TEKNOLOJİ

Mantık, bilim ve teknoloji: aksiyomdan bilgisayara

MEB Mantık · Mantığa giriş · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

Önerme, öncül, sonuç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mantığın bilimle, matematikle ve teknolojiyle ilişkisi nedir; aksiyom ve teorem nedir?

Kısa cevap: Mantık bilimlere yöntem sağlar: matematik tanım ve aksiyomlardan teoremler türetir; deneysel bilim varsayımlı tümdengelimle bir hipotezden sonuçlar çıkarıp onları deneyle sınar. Bilgisayar devreleri ve programlar ve, veya, değil gibi mantık işlemleriyle çalışır. Günlük yaşamda mantık, eleştirel düşünmeyi ve tartışmada gerekçeye dayalı konuşmayı mümkün kılar.

Telefonundaki kilit ekranı da bir geometri kitabı da aynı işi yapar: birkaç kesin başlangıçtan kurallara uyarak ilerler.

Mantık ve matematik: başlangıçtan teoreme

Matematik, mantığın en saf uygulama alanıdır. Bir matematik sistemi her şeyi kanıtlamaya kalksaydı sonsuz bir geriye gidişe düşerdi; bu yüzden birkaç başlangıç noktası kabul eder ve gerisini bunlardan tümdengelimle türetir.

Bir bilim sisteminin dört yapı taşı
KavramNe demek?Örnek
TanımBir terimin neyi anlattığını, onu başka kavramlardan ayırarak sınırlayan ifade“Üçgen, üç kenarlı kapalı düzlem şekildir.”
AksiyomKanıt istemeden doğru kabul edilen başlangıç önermesi“İki noktadan bir ve yalnız bir doğru geçer.”
TeoremTanım ve aksiyomlardan ispatla elde edilen önermePisagor teoremi
Kuram (teori)Bir alandaki olguları açıklayan, birbiriyle tutarlı önermeler ve yasalar sistemiGörelilik kuramı

Akıl ilkeleri de bir tür aksiyomdur: ikinci konuda gördüğümüz gibi, kanıtlanmadan kabul edilirler çünkü her kanıt onları kullanır. Aksiyomun kanıtsız olması “şüpheli” olduğu anlamına gelmez; sistemin hangi noktadan başladığını gösterir.

Mantık ve deneysel bilim: varsayımlı tümdengelim

Deneysel bilim yalnız tümevarımla ilerlemez. Bilim insanı çoğu zaman bir hipotez (varsayım) kurar, bu hipotez doğruysa neler olması gerektiğini tümdengelimle çıkarır, sonra bu sonuçları deneyle sınar. Sonuç gözlemle uyuşmazsa hipotez reddedilir; uyuşursa hipotez güç kazanır. Bu yönteme varsayımlı tümdengelim (hipotetik-dedüktif yöntem) denir. Örnek: “Bitkinin yaprakları ışıksızlıktan sararıyorsa, aynı bitkinin ışık alan dalının yaprakları sararmamalıdır.” Öngörü tümdengelimle çıkarıldı, şimdi deney sırası.

Bilimde hipotezin nereden geldiği sorusunu ise buluş mantığı inceler. Burada akıl yürütme geriye doğru işler: şaşırtıcı bir olgu gözlenir ve onu en iyi açıklayacak varsayım aranır. Sabah sokakları ıslak gören birinin “Gece yağmur yağmış olmalı.” demesi böyledir. Sonuç kesin değildir (sokaklar yıkanmış da olabilir) ama sınanacak bir hipotez üretir.

Mantık ve teknoloji

19. yüzyılda George Boole mantık işlemlerini cebirle ifade etti: doğru 1, yanlış 0 oldu. Bugün her bilgisayar yongası “ve”, “veya”, “değil” işlemlerini yapan milyonlarca küçük devreden (mantık kapısından) oluşur. Programlardaki “eğer … ise …” komutları koşul önermesinin karşılığıdır. Yapay zekâ çalışmaları ve “az sıcak, çok sıcak” gibi dereceli kararlar veren bulanık mantıklı cihazlar da mantığın uygulamasıdır. Bu eklemleri sembolik mantık sayfasında doğruluk çizelgeleriyle göreceğiz.

Mantık ve günlük yaşam

Mantığın pratik değeri, duyduğumuz bir iddiayı gerekçesinden ayırıp “bu gerekçe bu sonucu gerçekten destekliyor mu?” diye sorabilmemizdir. Bu, eleştirel düşünmenin özüdür. Bir reklamın, bir haber başlığının ya da bir tartışmanın iddiasını öncül-sonuç diye ayırmak; kişiye saldırmak yerine gerekçeyi tartışmak; çelişkili sözleri fark etmek mantığın tartışma kültürüne katkısıdır.

Akılda kalsın: Tanım ve aksiyom başlangıç, teorem varış, kuram bütün yapıdır. Bilimin döngüsü: buluş mantığı hipotezi bulur, tümdengelim ondan sonuç çıkarır, deney sonucu sınar. Bilgisayar = 1/0 ile çalışan mantık.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ifade verilip aksiyom mu, teorem mi, tanım mı olduğu ya da bir bilim insanının çalışmasında hangi yöntemin kullanıldığı sorulur.

TuzakTuzak, aksiyomu “ispatlanamadığı için şüpheli önerme” sanmaktır; aksiyom ispat istemeden kabul edilen başlangıçtır, teorem ise ispatla gelir. Varsayımlı tümdengelimde deneyden önce hipotezden tümdengelimle sonuç çıkarıldığına dikkat et: yöntem tek başına ne saf tümevarımdır ne saf tümdengelim.

↕Sıralama varsayımlı tümdengelim

  1. Hipotez doğruysa ne gözlenmesi gerektiğini tümdengelimle çıkarmak
  2. Sonuca göre hipotezi kabul etmek ya da reddetmek
  3. Açıklanması gereken bir olguyu gözlemek
  4. Bu öngörüyü deneyle sınamak
  5. Olguyu açıklayacak bir hipotez kurmak

▭Boşluk doldurma

Bir bilim sisteminde kanıt istenmeden doğru kabul edilen başlangıç önermesine , tanım ve aksiyomlardan ispatla elde edilen önermeye denir.

aksiyomteoremkuramanaloji

Karma tekrar

Bu sayfadan karışık 5 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi mantık açısından bir önerme değildir?

✓ C. Bir dilek bildirir; doğru ya da yanlış olamadığı için önerme değildir. A yanlış bir yargıdır ama yanlış olmak önerme olmayı bozmaz; B gerçekle uyuşan doğru bir önermedir; D olumsuz biçimde kurulmuş, doğru bir önermedir.Kaynak: bu sayfa · Önerme, öncül, sonuç

?Soru 2

“Bütün balıklar solungaçla solunum yapar. Yunus bir balıktır. O hâlde yunus solungaçla solunum yapar.”
Bu akıl yürütme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kalıp geçerlidir; yunus memeli olduğu için ikinci öncül yanlıştır ve sonuç da yanlış çıkar. A geçerliliği sonucun doğruluğuyla karıştırıyor; C iki öncül aynı anda doğru olabilecek türdendir, çelişmez; D gözlemle sınama bilgi doğrusudur, üstelik sonuç gözlemle yanlışlanır.Kaynak: bu sayfa · Geçerlilik ve tutarlılık

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?

✓ B. Formel olmak, içerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimine bakmaktır. A gözlem-deney yöntemiyle doğa bilimlerinin işidir; C duyguları incelemek psikolojinin konusudur; D öncülün gerçekle uyuşması bilgi doğrusudur, onu ilgili bilim denetler.Kaynak: bu sayfa · Mantık nedir?

?Soru 4

Bir hukukçu, sanığın olay saatinde aynı anda hem lokantada hem olay yerinde bulunduğunu ileri süren iki tanık ifadesinin birlikte kabul edilemeyeceğini söylüyor.
Hukukçunun bu değerlendirmesi öncelikle hangi akıl ilkesine dayanır?

✓ D. Bir kişi aynı anda iki ayrı yerde bulunamaz; iki ifade birlikte doğru olamaz, bu çelişmezliktir. A özdeşlik anlamın sabit kalmasıyla ilgilidir; B yeter sebep nedenin aranmasıdır; C üçüncü hâl “ikisinden biri mutlaka” der, burada ise “ikisi birden olmaz” deniyor.Kaynak: bu sayfa · Akıl ilkeleri

?Soru 5

Bir araştırmacı, sindirim ve dolaşım sistemi insanınkine benzeyen farelerde bir ilacın kan şekerini düşürdüğünü gözlemliyor ve ilacın insanda da benzer etki gösterebileceği sonucuna varıyor.
Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Fareyle insan arasındaki benzerlikten tek bir duruma (insana) aktarım yapılıyor; bu analojidir, sonucu olasıdır. B bütün durumlar incelenmedi, sonuç kesin değil; C ortada genel bir kural yok, gözlemden yola çıkılıyor; D sonuç bütün canlılar hakkında bir genelleme değil, yalnız insana aktarımdır.Kaynak: bu sayfa · Tümdengelim, tümevarım, analoji
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Mantık soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →