Mantık ve dil: dilin işlevleri, çok anlamlılık ve tanımlama

Günlük dilin mantık açısından neden tehlikeli olabileceğini; dilin işlevlerini, çok anlamlılığın türlerini, belirsizliğin kaynağını ve sözde kalan tartışmaları örneklerle ayırt etmeyi öğren.

5 durakAYT
10 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 10tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
DİL · İŞLEVLER

Dilin işlevleri: her cümle bir şey bildirmez

MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaÖnerme çeşitleri nelerdir, A, E, I ve O önermeleri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Önermeler ve kıyas). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önermeler yapılarına göre basit ve bileşik, niteliklerine göre olumlu ve olumsuz, niceliklerine göre tümel ve tikel (öznesi tek bir varlıksa tekil) olarak ayrılır. Nitelik ile nicelik birleşince dört temel önerme çıkar: tümel olumlu (A), tümel olumsuz (E), tikel olumlu (I) ve tikel olumsuz (O).

Önerme çeşitleri: A, E, I, O

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Dilin işlevleri nelerdir? Bildirme, belirtme, yaptırma, törensel ve eylemsel işlev ne demektir?

Kısa cevap: Dil beş işlevle kullanılır: bildirme (bir durumu haber verir, doğru ya da yanlış olabilir), belirtme (duygu ve tutumu dışa vurur), yaptırma (dinleyeni bir şey yapmaya yöneltir), törensel (selamlaşma, kutlama gibi toplumsal kalıplar) ve eylemsel (söylemek bir işi yapmaktır: “Toplantıyı açıyorum.”). Mantık yalnız bildirme işleviyle kurulan önermelerle ilgilenir.

“Kapıyı kapat”, “Ne güzel bir sabah!”, “Hoş geldiniz” ve “Su 100 °C'de kaynar” cümlelerinin dördü de kusursuz Türkçedir; ama yalnız biri doğru ya da yanlış diye sınanabilir.

Önermeler ve kıyas sayfasında gördük: mantığın ham maddesi önermedir, yani doğru ya da yanlış olabilen cümle. Oysa günlük konuşmamızın çoğu önerme değildir. Dili bilgi vermenin yanında sevinci dışa vurmak, birine iş buyurmak, nezaket göstermek, hatta bir işi yapmak için de kullanırız. Mantık açısından önemli olan, bir cümlenin hangi işlevle söylendiğini ayırabilmektir: yalnız bildirme işlevi önerme kurar.

Dilin beş işlevi
İşlevNe yapar?ÖrnekDoğru / yanlış olur mu?
Bildirmebir durumu, bir olguyu haber verir“Ankara Türkiye'nin başkentidir.”evet: önerme kurar
Belirtmekonuşanın duygusunu, coşkusunu, tutumunu dışa vurur“Ne güzel bir sabah!” · bir şiir dizesihayır
Yaptırmadinleyeni bir şeyi yapmaya ya da yapmamaya yöneltir: emir, rica, öğüt, yasak“Kapıyı kapat.” · “Lütfen sessiz olun.”hayır: uyulur ya da uyulmaz
Törenseltoplumsal ilişkiyi sürdüren kalıp sözler: selamlaşma, kutlama, baş sağlığı“Günaydın.” · “Geçmiş olsun.” · “Afiyet olsun.”hayır
Eylemselsöylemenin kendisi bir iş yapmaktır; yetkili kişi uygun durumda söyleyince iş gerçekleşir“Oturumu açıyorum.” · “Söz veriyorum.”hayır: geçerli ya da geçersiz olur

Biçim aldatabilir

Cümlenin dilbilgisi biçimi işlevini göstermez. “Burası çok sıcak” bildirme biçimindedir, ama bağlama göre “pencereyi aç” diyen bir yaptırma olabilir. Soru biçimindeki “Tuzu uzatır mısın?” bilgi istemez, iş buyurur. Bir öğretmenin “Sınıfta telefon kullanılmaz” demesi bir betimleme değil, yasaktır. Bu yüzden işlevi bulurken biçime değil, konuşanın o cümleyle ne yapmak istediğine bakarız. Bir cümle birden çok işlevi birlikte de taşıyabilir: “Maalesef treni kaçırdık” hem bildirir hem üzüntüyü belirtir; sorularda ağır basan işlev aranır.

Eylemsel söz neden bildirme değildir?

“Söz veriyorum” demek söz vermenin ta kendisidir; bu cümle bir şeyi betimlemez, bir iş yapar. Aynı fiil başka biri için söylenince bildirmeye döner: “Ali dün söz verdi” doğru ya da yanlış olabilir. Eylemsel sözler yanlış olmaz, boşa çıkar: nikâh memuru olmayan birinin “Sizi karı koca ilan ediyorum” demesi yanlış değil, geçersizdir.

Ek bilgi: söz eylemleri

“Söylemenin bir iş yapmak olduğu” sözler 20. yüzyılın ortasında dil felsefecilerinin dikkatini çekti ve bu konuda “söz eylemleri” adıyla ayrı bir inceleme alanı gelişti. Bu kuramda eylemsel söze “edimsel” ya da “performatif” söz de denir; sınavda kavramın adı değil, işlevi sorulur.

Akılda kalsın: Sor: “Bu cümleyle ne yapılıyor?” Haber → bildirme; duygu → belirtme; iş buyurma → yaptırma; kalıp nezaket → törensel; söyleyince iş olur → eylemsel. Doğru/yanlış değeri yalnız bildirmede vardır. Eylemsel söz yanlış olmaz, geçersiz olur.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç cümle verilir; hangisinin farklı işlevde olduğu, hangisinin önerme olduğu ya da bir cümlenin hangi işlevle söylendiği sorulur. Cümlenin biçimine değil amacına bak.

TuzakEylemsel sözü bildirme sanmaktır: “Toplantıyı açıyorum” bir şeyi haber vermez, toplantıyı açar. İkinci tuzak törensel ile belirtmeyi karıştırmaktır: “Geçmiş olsun” bir duygu taşısa da herkesin aynı durumda söylediği bir kalıptır, törenseldir.

⇄Bilgi eşleştirme cümle → işlev

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerden hangisi doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilir?

✓ B. Cümle geçmişte olmuş bir şeyi haber verir; olup olmadığı sınanabilir, yani bildirme işlevli bir önermedir. A söylenmesiyle ödül verilir, eylemseldir; doğru ya da yanlış değil geçerli ya da geçersiz olur; C dinleyeni bir işe yöneltir, yaptırmadır; D bir hayranlığı dışa vurur, belirtmedir.
DİL · ÇOK ANLAMLILIK

Çok anlamlılık: sözcükten, diziden ve bağlamdan doğan karışıklık

MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavram nedir, nasıl oluşur? Kavram, terim ve sözcük arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kavram, aynı türden nesnelerin ortak özelliklerini taşıyan zihinsel tasarımdır. Tek tek nesnelerden soyutlama (ortak özellikleri bireysel olanlardan ayırma) ve genelleme (bu özellikleri bütün benzerlerine yayma) yoluyla oluşur. Terim, kavramın dildeki karşılığıdır ve önermede özne ya da yüklem olabilir. Her terim sözcüklerle söylenir ama her sözcük terim değildir.

Kavram, terim ve sözcük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Çok anlamlılık nedir? Semantik, sentaktik ve pragmatik çok anlamlılık arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Bir ifadenin birden çok anlama gelebilmesine çok anlamlılık denir. Semantik çok anlamlılık sözcüğün birden çok anlamı olmasından (“dolu”), sentaktik çok anlamlılık sözcüklerin dizilişinden ya da noktalamadan (“yaşlı öğretmenin kedisi”), pragmatik çok anlamlılık söylendiği bağlam, niyet ve vurgudan doğar. Akıl yürütmede bir terim iki anlamda kullanılırsa sonuç güvenilmez olur.

“Bütün yıldızlar gökyüzündedir; bu şarkıcı bir yıldızdır; öyleyse bu şarkıcı gökyüzündedir.” Biçim kusursuz görünür ama sonuç saçmadır: “yıldız” sözcüğü yol ortasında anlam değiştirmiştir.

Kavram ve tanım sayfasında gördük: terim bir kavramı dile taşır ve bir sözcüğün anlamı ile gösterdiği şeyin neliği aynı şey değildir. Günlük dil bu taşıma işini her zaman temiz yapmaz; aynı ifade birden çok anlama gelebilir. Buna çok anlamlılık denir. Şiirde zenginlik olan çok anlamlılık, akıl yürütmede tehlikedir. Önermeler ve kıyas sayfasında gördük: bir kıyasta tam üç terim bulunmalıdır. Girişteki örnekte “yıldız” iki ayrı anlamda kullanıldığı için aslında dört terim vardır ve kıyas geçersizdir.

1. Semantik çok anlamlılık: sözcükten

Sözcüğün kendisi birden çok anlam taşıyorsa çok anlamlılık semantik (anlamsal) çok anlamlılıktır. “Dolu” hem içi boş olmayan şeydir hem de gökten yağan buzdur; “çay” hem içecek hem küçük akarsudur; “ocak” hem yılın ilk ayı hem de ateş yakılan yerdir. “Dolu geldi” cümlesinde gelen bardak mı, otobüs mü, yağış mı, bilemeyiz. Çözüm, terimin hangi anlamda kullanıldığını tanımla ya da açık bir bağlamla sabitlemektir.

2. Sentaktik çok anlamlılık: diziden

Sözcüklerin her biri tek anlamlı olsa da cümlenin kuruluşu iki biçimde okunabiliyorsa çok anlamlılık sentaktik (yapısal, sözdizimsel) çok anlamlılıktır. “Yaşlı öğretmenin kedisi kayboldu” cümlesinde yaşlı olan öğretmen de olabilir, kedi de. “Genç doktorun söylediklerini dinledi” cümlesinde genç bir doktor mu konuştu, yoksa bir genç mi doktoru dinledi? Virgül işi çözer: “Genç, doktorun söylediklerini dinledi.” Bu yüzden noktalama mantık için bir süs değildir; Sembolik mantık sayfasında göreceğimiz parantezler de tam bu işi görür.

3. Pragmatik çok anlamlılık: bağlamdan

Bazen ne sözcük ne dizi değişir; anlamı söylendiği yer, söyleyen kişi, vurgu ya da ses tonu belirler. Buna pragmatik çok anlamlılık denir. “Saat kaç, biliyor musun?” sorusu saati merak eden bir soru da olabilir, geç kalana sitem de. Sınavı kötü geçen arkadaşına “Aferin, harika iş!” diyen biri övmez, takılır. Vurgu da anlamı değiştirir: “Ben bu kitabı okumadım” (başkası okudu) ile “Ben bu kitabı okumadım” (başka bir kitabı okudum) aynı sözcüklerle ayrı şeyler söyler.

Çok anlamlılığın üç türü
TürKaynağıÖrnekNasıl giderilir?
Semantiksözcüğün birden çok anlamı“Dolu geldi.”terimi tanımla ya da tek anlamlı bir sözcük seç
Sentaktiksözcüklerin dizilişi, noktalama“Yaşlı öğretmenin kedisi kayboldu.”dizilişi değiştir, virgül koy
Pragmatikbağlam, niyet, vurgu, ses tonu“Saat kaç, biliyor musun?”niyeti ve bağlamı açıkça söyle
Akılda kalsın: Sırayla dene: Bir sözcüğü değiştirince karışıklık kalkıyor mu? → semantik. Sözcükler aynı kalıp diziliş ya da virgül değişince kalkıyor mu? → sentaktik. Cümle hiç değişmeden bağlam ya da vurgu anlamı değiştiriyor mu? → pragmatik.
Sınavda

Nasıl sorulurBir ya da birkaç cümle verilir; çok anlamlılığın türü, hangi cümlede belirli bir türün bulunduğu ya da nasıl giderileceği sorulur.

TuzakSentaktik çok anlamlılığı semantik sanmaktır: “Yaşlı öğretmenin kedisi” cümlesinde hiçbir sözcük iki anlamlı değildir, karışıklık dizilişten gelir. Pragmatik çok anlamlılıkta da sözcükler ve diziliş tek anlamlıdır; anlamı bağlam değiştirir.

▭Boşluk doldurma

“Dolu geldi” cümlesindeki karışıklık sözcüğün kendisinden doğduğu için çok anlamlılıktır. “Genç doktorun söylediklerini dinledi” cümlesindeki karışıklık bir virgülle giderildiğine göre çok anlamlılıktır. “Aferin, harika iş!” sözünün övgü mü takılma mı olduğu yalnız ses tonundan ve durumdan anlaşılıyorsa bu, çok anlamlılıktır.

semantiksentaktikpragmatiksembolikkategorik

?Soru çöz

Aşağıdaki cümlelerin hangisinde çok anlamlılık sözcüklerin dizilişinden kaynaklanmaktadır?

✓ D. Hiçbir sözcük iki anlamlı değildir; “eski” sözcüğünün arkadaşa mı (eskiden arkadaşım olan biri) eve mi (arkadaşımın eski evi) bağlandığı dizilişten belirsizdir, sentaktiktir. A “ocak” yılın ilk ayı da, ateş yakılan yer de olabilir, semantiktir; C “yüzmek” suda yüzmek de, deri yüzmek de olabilir, semantiktir; B sözcükler açık, “Harika!”nın övgü mü takılma mı olduğu bağlamdan çıkar, pragmatiktir.
DİL · BELİRSİZLİK

Anlam belirsizliği: “uzun boylu” kaç santimetre?

MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİçlem ve kaplam nedir? İçlem ile kaplam arasındaki ters orantı nasıl işler?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İçlem, bir kavramın kapsadığı bütün varlıklarda ortak olan niteliklerin toplamıdır; kaplam, o kavramın uygulandığı varlıkların bütünüdür. İkisi ters orantılıdır: içleme nitelik eklendikçe kaplam daralır, nitelik çıkarıldıkça genişler. Bu yüzden “varlık” kavramının kaplamı en geniş, içlemi en dardır; tekil bir kavramın kaplamı tek bir bireydir, içlemi en zengindir.

İçlem ve kaplam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlam belirsizliği nedir? Semantik ve pragmatik belirsizlik nedir, belirsizliğin dereceleri ve sakıncaları nelerdir?

Kısa cevap: Anlam belirsizliği, bir ifadenin hangi durumlara uyduğunun sınırının çizilememesidir. Semantik belirsizlik sözcüğün anlam sınırının bulanık olmasından (“genç”, “kalabalık”), pragmatik belirsizlik ifadenin içinde bulunduğu durumda gereken bilgiyi vermemesinden (“Kapıda buluşalım”) doğar. Belirsizlik derecelidir; günlük yaşamda anlaşmazlığa ve aldatmaya, bilimde ölçülemeyen, sınanamayan iddialara yol açar.

190 cm boyundaki biri kesinlikle uzun, 150 cm boyundaki biri kesinlikle kısadır. Peki 175 cm? “Uzun boylu” sözcüğünün sınırı nereden geçer?

Çok anlamlılıkta bir ifadenin birkaç ayrı anlamı vardır ve hangisinin kastedildiğini bilemeyiz. Belirsizlikte ise tek bir anlam vardır ama o anlamın sınırı bulanıktır. “Uzun boylu” sözcüğünün iki anlamı yoktur; sorun, onun bir kişiye uyup uymadığına karar verememektir. Bu ayrım önemlidir, çünkü iki sorunun ilacı farklıdır: çok anlamlılık doğru anlamı seçerek, belirsizlik ise bir sınır çizerek giderilir.

İki tür belirsizlik

Semantik belirsizlik sözcüğün kendi anlamından gelir. “Genç, yaşlı, kel, kalabalık, sıcak, zengin, az” gibi sözcüklerin açıkça uyduğu ve açıkça uymadığı durumlar vardır, ama arada hangisine gireceği belli olmayan bir sınır bölgesi kalır. Kaç tel saçı kalan kişi keldir? Kaç kişi kalabalıktır?

Pragmatik belirsizlik ise sözcüklerden değil, ifadenin kullanıldığı durumda gereken kesinliği vermemesinden doğar. Üç kapısı olan bir okulda “Kapıda buluşalım” cümlesinin her sözcüğü açıktır, ama dinleyen hangi kapıya gideceğini bilemez. Aynı söz bir durumda yeterince açık, başka bir durumda belirsiz olabilir: tek kapılı bir evde “kapıda buluşalım” yeter.

Belirsiz bir sözcükte terimin uyduğu ve uymadığı bölgelerin arasında gri bir sınır bölgesi kalır; bölge genişledikçe belirsizlik artar.Görsel: Sınav Defteri

Belirsizliğin dereceleri

Belirsizlik ya hep ya hiç değildir; bir ifade ötekinden daha belirsiz olabilir. Belirsizliğin derecesi, ifadenin sınır bölgesinin genişliğine bağlıdır. “18 yaşını doldurmuş” ifadesinin sınır bölgesi yoktur; “yetişkin” biraz belirsizdir; “genç” ise çok belirsizdir (otuz yaşındaki biri genç midir?). Bilim ve hukuk belirsizlik derecesini tanım ve ölçüyle düşürür: hekimlikte “ateş” belirli bir vücut sıcaklığının üstü, yasalarda “çocuk” on sekiz yaşını doldurmamış kişi diye sabitlenir.

Günlük yaşamda ve bilimde sakıncaları

  • Günlük yaşamda: yanlış anlaşmalara yol açar (“yemeği az tuzlu yap”); kurallarda keyfîliğe kapı açar (“uygun kıyafetle gelinmeli”); aldatmaya yarar (“%70'e varan indirim” tabelası ürünlerin çoğunda indirimin küçük olduğunu gizleyebilir); verilen sözü sınanamaz kılar (“yakında hallederiz”).
  • Bilimde: belirsiz terimle kurulan iddia ölçülemez ve sınanamaz (“bu gübre bitkileri biraz hızlı büyütür”); deney tekrarlanamaz, sonuçlar karşılaştırılamaz; iki araştırmacı aynı sözcükle farklı şeyler ölçebilir. Bu yüzden bilim terimlerini tanımlar, ölçü birimi kullanır ve gerektiğinde sembolik dile başvurur.

Yine de belirsizlik her zaman kusur değildir. Günlük konuşmada “biraz sonra” demek işimizi görür; şiir ve nezaket belirsizlikten beslenir. Sorun, kesinlik gereken yerde (bilim, hukuk, sözleşme, ilaç kullanımı) belirsiz konuşmaktır.

Akılda kalsın: Çok anlamlılık: birden çok anlam → doğru olanı seç. Belirsizlik: tek anlam, bulanık sınır → sınır çiz. Semantik belirsizlik sözcükte (genç, kel, kalabalık), pragmatik belirsizlik durumda (hangi kapı?). Derece = sınır bölgesinin genişliği; tanım ve ölçü onu daraltır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir cümle ya da durum verilir; belirsizliğin türü, belirsizliği hangi sözcüğün yarattığı ya da bilimde neden sakıncalı olduğu sorulur.

TuzakBelirsizliği çok anlamlılıkla karıştırmaktır: “genç” sözcüğünün iki anlamı yoktur, sınırı bulanıktır; “dolu” sözcüğünün ise birden çok ayrı anlamı vardır. İkinci tuzak belirsizliği her yerde kusur saymaktır; sakıncası kesinlik gereken yerde (bilim, hukuk, sözleşme) ortaya çıkar.

⇄Bilgi eşleştirme örnek → sorun

?Soru çöz

Bir araştırmacı raporuna “Yeni yöntemle çalışan öğrencilerin başarısı epey arttı.” diye yazmıştır.
Bu ifadenin bilim açısından en önemli sakıncası aşağıdakilerden hangisidir?

✓ A. “Epey” tek anlamlıdır ama sınırı bulanıktır; ne kadar artış olduğu ölçülemez, sınanamaz ve tekrarlanamaz. B dizilişte bir karışıklık yok, sentaktik çok anlamlılıkla karıştırılıyor; C cümle bir iddia bildirir, önermedir, sorun kesinliğindedir; D ayrı anlamlar değil ölçüt eksikliği var, belirsizlik çok anlamlılıkla karıştırılıyor.
DİL · TARTIŞMA

Olgusal ve sözel tartışmalar: domates meyve mi, sebze mi?

MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

Önerme, öncül, sonuç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Olgusal tartışma ile sözel tartışma arasındaki fark nedir? Sözel tartışmalar neden çıkar?

Kısa cevap: Olgusal tartışmada taraflar olgular hakkında anlaşamaz; tartışma gözlem, deney ya da belgeyle çözülür. Sözel tartışmada taraflar olgularda aynı fikirdedir ama aynı sözcüğü farklı anlamda kullanır; çözüm terimi tanımlamaktır. Sözel tartışmalar dil alışkanlıklarımızdan, dili karşımızdakini etkilemek için kullanmamızdan ve anlam konusuna farklı yaklaşmamızdan doğar.

İki arkadaş saatlerce domatesin meyve mi sebze mi olduğunu tartışır; ikisi de domatesin çekirdekli olduğunu ve salataya konduğunu bilir. O hâlde neyi tartışıyorlar?

Her anlaşmazlık aynı türden değildir. “Dün akşam yağmur yağdı mı?” ya da “Bu ilacın yan etkisi var mı?” sorularında taraflar dünyanın nasıl olduğu konusunda ayrılır. Buna olgusal tartışma denir; hava kayıtlarına, deneylere, belgelere bakılarak çözülür. Domates tartışmasında ise kimse yeni bir olgu öne sürmez. Biri “meyve” sözcüğünü botanikteki anlamıyla (çiçekten gelişen, tohum taşıyan yapı), öteki mutfaktaki anlamıyla (tatlı yenen ürün) kullanır. Taraflar olgularda uzlaşır, sözcükte ayrılır.

Bu bir sözel tartışmadır ve hiçbir deney onu bitiremez. Bitiren, terimin hangi anlamda kullanıldığını açıkça söylemektir: “Botanik anlamda meyvedir, mutfakta sebze gibi kullanılır.” Önceki iki konudaki çok anlamlılık ve belirsizlik, sözel tartışmaların en verimli toprağıdır.

Bazı tartışmalar karmadır: içinde hem olgusal hem sözel bir anlaşmazlık bulunur. “Satranç bir spor mudur?” tartışmasında satrancın ne kadar dikkat ve dayanıklılık istediği olgusal, “spor” sözcüğünün bedensel hareket içerip içermediği sözel bir sorudur. Önce sözel kısmı tanımla temizlemek, geriye kalan gerçek anlaşmazlığı görünür kılar.

Önce olgularda uzlaşma olup olmadığına bak: uzlaşma varken süren tartışma sözcük üzerinedir.Görsel: Sınav Defteri

Sözel tartışmalar neden çıkar?

  • Dil alışkanlıklarımız: Sözcükleri günlük hayatta tanımlamadan, gelişigüzel kullanırız ve herkesin aynı anlamı kastettiğini varsayarız. Bir sözcüğün tek ve “doğru” bir anlamı olduğunu sanmak da bir alışkanlıktır.
  • Dili etkilemek amacıyla kullanmak: Dil yalnız bilgi değil duygu da taşır (ilk konudaki belirtme işlevini hatırla). Aynı davranışa beğenen “tutumlu”, beğenmeyen “cimri” der; olgu aynı, yüklenen duygu farklıdır. Karşısındakini etkilemek isteyen sözcüğünü tutumuna göre seçer ve tartışma olgudan sözcüğün yüküne kayar.
  • Anlam konusuna yaklaşım farkı: Biri sözcüğün sözlük anlamına, biri bilimsel ya da teknik anlamına bakar; bir başkası her sözcüğün değişmez, “asıl” bir anlamı olduğuna inanıp onu arar. Anlamın kullanımla belirlendiğini düşünen ile sözcüğün değişmez bir özü olduğunu düşünen aynı sözcükte uzlaşamaz.
Akılda kalsın: Tek soru: “Olgularda uzlaşıyorlar mı?” Hayır → olgusal (kanıta bak). Evet ama tartışma sürüyor → sözel (tanıma bak). Sözel tartışmanın üç kaynağı: alışkanlık (tanımsız sözcük), etkileme (duygu yüklü sözcük: tutumlu/cimri), anlam yaklaşımı (sözlük mü, teknik mi, “öz” mü?).
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir tartışma metni verilir; tartışmanın olgusal mı sözel mi olduğu, nasıl çözüleceği ya da hangi nedenden doğduğu sorulur.

TuzakTarafların çok ateşli tartışmasını olgusal sanmaktır: taraflar aynı olguları kabul ediyorsa ne kadar uzun sürerse sürsün tartışma sözeldir ve yeni bir kanıt onu bitirmez. Duygu yüklü sözcük çifti (tutumlu/cimri, cesur/gözü kara) görürsen neden “dili etkilemek amacıyla kullanmak”tır.

↕Sıralama sözel bir tartışmayı çözmek

  1. Ortak bir tanımda uzlaş ya da iki anlamı ayrı adlarla an.
  2. Tartışmanın döndüğü sözcüğü bul.
  3. Geriye bir anlaşmazlık kaldıysa onu gözlem ve kanıtla sına.
  4. Her tarafın o sözcüğe yüklediği anlamı açıkça söylet.

?Soru çöz

Ayşe ile Can, ortak arkadaşlarının her ay gelirinin yarısını biriktirdiğini ve gereksiz harcama yapmadığını biliyor. Ayşe arkadaşlarının “tutumlu”, Can ise “cimri” olduğunu söylüyor ve tartışıyorlar.
Bu tartışmayla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ C. İkisi de aynı davranışı biliyor; biri övgü yüklü “tutumlu”, öteki yergi yüklü “cimri” sözcüğünü seçiyor. Bu, dili etkilemek amacıyla kullanmaktan doğan sözel bir tartışmadır. A ve B olgusal tartışmayı anlatır, oysa yeni bir olgu kimsenin görüşünü değiştirmez; D eylemsel söz söyleyerek bir iş yapmaktır, burada iş yapan bir söz yok.
DİL · TANIMLAMA

Anlama ve tanımlama: klasik mantıktan sembolik dile

MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTanım nedir, tanım çeşitleri ve iyi bir tanımın koşulları nelerdir? Hangi kavramlar tanımlanamaz?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tanım, bir kavramın neliğini belirleyip onu öteki kavramlardan ayıran açıklamadır. En mükemmeli yakın cins ile ayrımdan kurulan tam özsel tanımdır (“İnsan düşünen hayvandır”). İyi bir tanım tanımlananla eşit kaplamlı olmalı, kısır döngüye düşmemeli, mecazsız ve açık olmalı, gerekmedikçe olumsuz olmamalıdır. En genel kavramlar, tekil bireyler ve basit duyumlar tanımlanamaz.

Tanım ve kuralları

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Anlama ile tanımlama arasındaki ilişki nedir? Klasik mantık ile sembolik mantık arasındaki farklar nelerdir?

Kısa cevap: Bir ifadeyi anlamak, içindeki terimlerin neyi gösterdiğini bilmektir; tanımlama bu anlamı açık ve ortak hâle getirir. Sözlük tanımı yerleşik anlamı bildirir, koyucu tanım bir terime yeni anlam verir, kesinleştirici tanım belirsiz bir sözcüğün sınırını çizer. Sembolik mantık bu işi sonuna götürür: doğal dil yerine her biri tek anlamlı sembollerle çalışır.

“Bu yarışmada başarılı sayılmak için 70 puan gerekir.” Tek bir cümle, “başarılı” sözcüğünün belirsizliğini bitirir: iyi bir tanım, bir tartışmayı başlamadan önler.

Kavram ve tanım sayfasında gördük: tanım bir kavramın neliğini verir, en iyisi yakın cins ve ayrımla kurulur ve iyi bir tanım ne geniş ne dar, ne döngüsel ne mecazlı olmalıdır. Burada tanıma başka bir açıdan, dildeki işi açısından bakıyoruz. Bu sayfadaki her sorun (çok anlamlılık, belirsizlik, sözel tartışma) bir terimin anlamının ortak ve açık olmamasından doğdu. Anlamak, terimlerin neyi gösterdiğini bilmektir; tanımlamak, bu anlamı herkes için aynı kılmaktır. Tanımlanmamış bir terimle kurulan cümleyi herkes kendi anlamıyla anlar.

Tanım dilde ne iş görür?

Tanımın dildeki işlevleri
TanımNe yapar?ÖrnekDoğru / yanlış olur mu?
Sözlük tanımıbir sözcüğün dilde zaten yerleşik anlamını bildirir“Ufuk: gökle yerin birleşir gibi göründüğü çizgi.”olur: kullanımı doğru ya da yanlış aktarabilir
Koyucu (adlandırıcı) tanımyeni bir terime ya da bir sözcüğe belli bir bağlamda anlam verir“Bu kitapta ‘dalgın okur’, sayfayı çevirdiği hâlde okuduğunu hatırlamayan kişidir.”olmaz: kabul edilir; kullanışlı ya da kullanışsız olur
Kesinleştirici tanımbelirsiz bir sözcüğün sınırını belli bir amaç için çizer“Bu yasaya göre çocuk, on sekiz yaşını doldurmamış kişidir.”yerleşik anlama uymalı; sınır amaca göre seçilir
İkna edici tanımsözcüğün duygu yükünü kullanarak bir tutum aşılamaya çalışır“Gerçek dost, sana hiç karşı çıkmayan kişidir.”tanım kılığında bir görüştür; sözel tartışma doğurur

Tanım, çok anlamlılığı gidermenin de ana aracıdır. “Yıldız” ya da “meyve” gibi iki anlamlı bir sözcüğü tartışmanın başında hangi anlamda kullandığını söyleyen kişi, terimin yol ortasında anlam değiştirmesini önler. Kesinleştirici tanım ise belirsizliğin derecesini düşürür: “genç” yerine “18–25 yaş arası” denince sınır bölgesi kaybolur. Basit duyumlar gibi tanımlanamayan kavramlarda örnek göstermek ve betimlemek tanımın yerini tutar.

Klasik mantıktan sembolik mantığa

Doğal dilin bu sorunları mantıkçıları başka bir yola da götürdü: anlamı tartışmaya açık sözcükler yerine her birinin tek bir anlamı olan semboller kullanmak. Aristoteles'ten beri süren klasik mantık doğal dille, terimler ve kıyaslarla çalışır. 19. yüzyılın ortasından başlayarak matematikçi mantıkçıların geliştirdiği sembolik (matematiksel) mantık ise önermeleri p, q gibi harflerle, bağlaçları sembollerle gösterir ve akıl yürütmeyi bir hesap gibi denetler. Sembolik mantık klasik mantığı çöpe atmaz; onu sembollerle yeniden kurar ve genişletir. Ayrıntısını Sembolik mantık sayfasında göreceğiz.

Klasik mantık ile sembolik mantık
Klasik mantıkSembolik mantık
Dildoğal dilin sözcükleriyapay sembol dili: p, q, ~, ∧, ∨, →, ↔
Temel birimkavram ve terim; özne-yüklem yapısındaki önermeönermenin bütünü bir harf; bileşik önermeler eklemlerle kurulur
Çok anlamlılıkdoğal dilin çok anlamlılığına ve belirsizliğine açıkher sembolün tek anlamı var; çok anlamlılık önlenir
Akıl yürütmeağırlıkla kıyas: iki öncül, bir sonuçdoğruluk çizelgesi ve hesap; çok sayıda öncül ve bileşik önerme
Denetimkurallar ve şekillerle, sözel olarakadım adım, mekanik; bilgisayarda uygulanabilir
DönemAristoteles, MÖ 4. yüzyıl19. yüzyılın ortasından sonra
Ortak yönikisi de formeldir: önermelerin içeriğiyle değil, akıl yürütmenin geçerliliğiyle ilgilenir ve akıl ilkelerine dayanır
Akılda kalsın: Anlamak = terimin neyi gösterdiğini bilmek; tanımlamak = bu anlamı ortak ve açık kılmak. Sözlük tanımı bildirir, koyucu tanım karar verir, kesinleştirici tanım sınır çizer, ikna edici tanım tutum aşılar. Klasik mantık: doğal dil + kıyas; sembolik mantık: tek anlamlı semboller + hesap.
Sınavda

Nasıl sorulurKlasik ve sembolik mantık karşılaştırılır; sembolik mantığa hangi ihtiyaçla geçildiği ya da hangi özelliğin yalnız birine ait olduğu sorulur. Bazen bir tanım verilip hangi amaçla yapıldığı istenir.

TuzakSembolik mantığı klasik mantığın reddi sanmaktır: onu sembollerle yeniden kurar ve genişletir. İkinci tuzak, formel olmayı yalnız sembolik mantığa vermektir; ikisi de formeldir, ikisi de geçerliliği denetler.

⇄Bilgi eşleştirme tanım → işlevi

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi sembolik mantığın klasik mantıktan farklı olarak taşıdığı bir özelliktir?

✓ B. Sembolik mantık doğal dilin çok anlamlılığından kurtulmak için önermeleri harflerle, eklemleri tek anlamlı sembollerle gösterir. A ve C iki mantığın ortak yönüdür, yalnız birine ait sanılıyor: ikisi de formeldir ve akıl ilkelerine dayanır; D klasik mantığın özelliğidir, sembolik mantık doğal dil yerine sembol kullanır.

Karma tekrar

Önceki 3 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?

✓ C. “Eğer” bir bağlaçtır; bir nesne göstermez, önermede özne ya da yüklem olamaz. A ve D birden çok sözcükten oluşsa da tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir, sözcük sayısıyla karıştırılıyor; B bir niteliği gösterir, elle tutulmaması terim olmasını engellemez.Kaynak: Kavram ve tanım · Kavram, terim ve sözcük

?Soru 2

Bir hukukçu, sanığın olay saatinde aynı anda hem lokantada hem olay yerinde bulunduğunu ileri süren iki tanık ifadesinin birlikte kabul edilemeyeceğini söylüyor.
Hukukçunun bu değerlendirmesi öncelikle hangi akıl ilkesine dayanır?

✓ D. Bir kişi aynı anda iki ayrı yerde bulunamaz; iki ifade birlikte doğru olamaz, bu çelişmezliktir. A özdeşlik anlamın sabit kalmasıyla ilgilidir; B yeter sebep nedenin aranmasıdır; C üçüncü hâl “ikisinden biri mutlaka” der, burada ise “ikisi birden olmaz” deniyor.Kaynak: Mantığa giriş · Akıl ilkeleri

?Soru 3

Efsanelerde ateşten yeniden doğduğu anlatılan anka kuşunu, hiç görmemiş olsak da özellikleriyle tarif edebiliriz.
Buna göre anka kuşu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Tarif edilebildiği için zihinde bir neliği vardır; dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. B tarif edilebilmeyi var olmakla karıştırıyor; C sırayı tersine çeviriyor, gerçeklik ancak bir nelik dış dünyada bulununca söz konusu olur; D kimlik neliğin üstüne kurulur, neliği olmayanın kimliği olmaz.Kaynak: Kavram ve tanım · Nelik, gerçeklik, kimlik

?Soru 4

“Bu çiçek düzenli sulanmalıdır, çünkü bir bitkidir.”
Bu akıl yürütmeyi geçerli bir kıyasa tamamlayan söylenmemiş öncül aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. S “bu çiçek”, P “düzenli sulanmalı”, M “bitki”dir; eksik olan M ile P'yi bağlayan tümel büyük önermedir. A çiçek ile bitkiyi bağlar, söylenen öncüle benzer, P'ye ulaşmaz; C olumsuz ve tikeldir, olumlu bir sonucu desteklemez; D orta terimi yüklemde bırakır, M hiç dağıtılmamış olur.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Kıyas türleri

?Soru 5

“Canlı” kavramı ile “bitki” kavramı arasında tam girişimlik vardır ve kapsayan kavram “canlı”dır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kapsayan kavram (canlı) daha çok varlığa uyar, bu yüzden daha az nitelik taşır: kaplamı geniş, içlemi dardır. B eşitliği anlatır, oysa her canlı bitki değildir; C ilişkiyi tersine çeviriyor, kapsanan kavramın kaplamı dardır; D ayrıklığı anlatır, oysa her bitki bir canlıdır.Kaynak: Kavram ve tanım · Kavramlar arası ilişkiler

?Soru 6

Aşağıdaki döndürmelerden hangisi kurallara uygun yapılmıştır?

✓ A. E önermesi ters döndürmede O'ya döner ve “olmayan” hâller doğru yerleşmiştir. B A'yı A'ya düz döndürüyor, oysa A ancak I olarak döner; C O önermesidir, düz döndürülemez; D I önermesidir, ters döndürülemez.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Düz ve ters döndürme

?Soru 7

Bir araştırmacı, sindirim ve dolaşım sistemi insanınkine benzeyen farelerde bir ilacın kan şekerini düşürdüğünü gözlemliyor ve ilacın insanda da benzer etki gösterebileceği sonucuna varıyor.
Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Fareyle insan arasındaki benzerlikten tek bir duruma (insana) aktarım yapılıyor; bu analojidir, sonucu olasıdır. B bütün durumlar incelenmedi, sonuç kesin değil; C ortada genel bir kural yok, gözlemden yola çıkılıyor; D sonuç bütün canlılar hakkında bir genelleme değil, yalnız insana aktarımdır.Kaynak: Mantığa giriş · Tümdengelim, tümevarım, analoji

?Soru 8

“Bazı sanatçılar ressam değildir.” önermesinde terimlerin dağıtılmışlığı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Önerme O'dur; olumsuz olduğu için yüklemi (ressam) dağıtılmış, tikel olduğu için öznesi dağıtılmamıştır. A tümel olumlunun (A) durumudur; C tümel olumsuzun (E) durumudur; D tikel olumlunun (I) durumudur.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Önerme çeşitleri: A, E, I, O

?Soru 9

Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?

✓ B. Formel olmak, içerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimine bakmaktır. A gözlem-deney yöntemiyle doğa bilimlerinin işidir; C duyguları incelemek psikolojinin konusudur; D öncülün gerçekle uyuşması bilgi doğrusudur, onu ilgili bilim denetler.Kaynak: Mantığa giriş · Mantık nedir?

?Soru 10

Aşağıdaki kıyaslardan hangisi geçerlidir?

✓ C. Orta terim “metal” büyük önermede tümel öznedir, dağıtılmıştır; sonuç tikel öncüle uyup tikel olmuştur. A orta terim “duyarlı” iki öncülde de olumlu önermenin yüklemi, hiç dağıtılmamış; B iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz; D iki tikel öncülden sonuç çıkmaz.Kaynak: Önermeler ve kıyas · Kıyas kuralları
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Mantık soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →