Dilin işlevleri: her cümle bir şey bildirmez
MEB Mantık · Mantık ve dil · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaÖnerme çeşitleri nelerdir, A, E, I ve O önermeleri ne anlama gelir?Bağlantılı konudan (Önermeler ve kıyas). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Önermeler yapılarına göre basit ve bileşik, niteliklerine göre olumlu ve olumsuz, niceliklerine göre tümel ve tikel (öznesi tek bir varlıksa tekil) olarak ayrılır. Nitelik ile nicelik birleşince dört temel önerme çıkar: tümel olumlu (A), tümel olumsuz (E), tikel olumlu (I) ve tikel olumsuz (O).
✎Konu anlatımı
Dilin işlevleri nelerdir? Bildirme, belirtme, yaptırma, törensel ve eylemsel işlev ne demektir?
Kısa cevap: Dil beş işlevle kullanılır: bildirme (bir durumu haber verir, doğru ya da yanlış olabilir), belirtme (duygu ve tutumu dışa vurur), yaptırma (dinleyeni bir şey yapmaya yöneltir), törensel (selamlaşma, kutlama gibi toplumsal kalıplar) ve eylemsel (söylemek bir işi yapmaktır: “Toplantıyı açıyorum.”). Mantık yalnız bildirme işleviyle kurulan önermelerle ilgilenir.“Kapıyı kapat”, “Ne güzel bir sabah!”, “Hoş geldiniz” ve “Su 100 °C'de kaynar” cümlelerinin dördü de kusursuz Türkçedir; ama yalnız biri doğru ya da yanlış diye sınanabilir.
Önermeler ve kıyas sayfasında gördük: mantığın ham maddesi önermedir, yani doğru ya da yanlış olabilen cümle. Oysa günlük konuşmamızın çoğu önerme değildir. Dili bilgi vermenin yanında sevinci dışa vurmak, birine iş buyurmak, nezaket göstermek, hatta bir işi yapmak için de kullanırız. Mantık açısından önemli olan, bir cümlenin hangi işlevle söylendiğini ayırabilmektir: yalnız bildirme işlevi önerme kurar.
| İşlev | Ne yapar? | Örnek | Doğru / yanlış olur mu? |
|---|---|---|---|
| Bildirme | bir durumu, bir olguyu haber verir | “Ankara Türkiye'nin başkentidir.” | evet: önerme kurar |
| Belirtme | konuşanın duygusunu, coşkusunu, tutumunu dışa vurur | “Ne güzel bir sabah!” · bir şiir dizesi | hayır |
| Yaptırma | dinleyeni bir şeyi yapmaya ya da yapmamaya yöneltir: emir, rica, öğüt, yasak | “Kapıyı kapat.” · “Lütfen sessiz olun.” | hayır: uyulur ya da uyulmaz |
| Törensel | toplumsal ilişkiyi sürdüren kalıp sözler: selamlaşma, kutlama, baş sağlığı | “Günaydın.” · “Geçmiş olsun.” · “Afiyet olsun.” | hayır |
| Eylemsel | söylemenin kendisi bir iş yapmaktır; yetkili kişi uygun durumda söyleyince iş gerçekleşir | “Oturumu açıyorum.” · “Söz veriyorum.” | hayır: geçerli ya da geçersiz olur |
Biçim aldatabilir
Cümlenin dilbilgisi biçimi işlevini göstermez. “Burası çok sıcak” bildirme biçimindedir, ama bağlama göre “pencereyi aç” diyen bir yaptırma olabilir. Soru biçimindeki “Tuzu uzatır mısın?” bilgi istemez, iş buyurur. Bir öğretmenin “Sınıfta telefon kullanılmaz” demesi bir betimleme değil, yasaktır. Bu yüzden işlevi bulurken biçime değil, konuşanın o cümleyle ne yapmak istediğine bakarız. Bir cümle birden çok işlevi birlikte de taşıyabilir: “Maalesef treni kaçırdık” hem bildirir hem üzüntüyü belirtir; sorularda ağır basan işlev aranır.
Eylemsel söz neden bildirme değildir?
“Söz veriyorum” demek söz vermenin ta kendisidir; bu cümle bir şeyi betimlemez, bir iş yapar. Aynı fiil başka biri için söylenince bildirmeye döner: “Ali dün söz verdi” doğru ya da yanlış olabilir. Eylemsel sözler yanlış olmaz, boşa çıkar: nikâh memuru olmayan birinin “Sizi karı koca ilan ediyorum” demesi yanlış değil, geçersizdir.
Ek bilgi: söz eylemleri
“Söylemenin bir iş yapmak olduğu” sözler 20. yüzyılın ortasında dil felsefecilerinin dikkatini çekti ve bu konuda “söz eylemleri” adıyla ayrı bir inceleme alanı gelişti. Bu kuramda eylemsel söze “edimsel” ya da “performatif” söz de denir; sınavda kavramın adı değil, işlevi sorulur.
Nasıl sorulurBirkaç cümle verilir; hangisinin farklı işlevde olduğu, hangisinin önerme olduğu ya da bir cümlenin hangi işlevle söylendiği sorulur. Cümlenin biçimine değil amacına bak.
TuzakEylemsel sözü bildirme sanmaktır: “Toplantıyı açıyorum” bir şeyi haber vermez, toplantıyı açar. İkinci tuzak törensel ile belirtmeyi karıştırmaktır: “Geçmiş olsun” bir duygu taşısa da herkesin aynı durumda söylediği bir kalıptır, törenseldir.
⇄Bilgi eşleştirme cümle → işlev
?Soru çöz
Aşağıdaki cümlelerden hangisi doğru ya da yanlış olarak değerlendirilebilir?