Önerme çeşitleri: A, E, I, O harfleri ne anlatır?
MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.
✎Konu anlatımı
Önerme çeşitleri nelerdir, A, E, I ve O önermeleri ne anlama gelir?
Kısa cevap: Önermeler yapılarına göre basit ve bileşik, niteliklerine göre olumlu ve olumsuz, niceliklerine göre tümel ve tikel (öznesi tek bir varlıksa tekil) olarak ayrılır. Nitelik ile nicelik birleşince dört temel önerme çıkar: tümel olumlu (A), tümel olumsuz (E), tikel olumlu (I) ve tikel olumsuz (O).“Bütün”, “hiçbir” ve “bazı”: bu üç küçük sözcük bir cümlenin mantıktaki bütün kaderini belirler.
Mantığa giriş sayfasında önermeyi doğru ya da yanlış olabilen, yargı bildiren cümle diye tanımlamıştık; soru, emir, istek ve ünlem cümleleri önerme değildi. Klasik mantıkta bir önermenin üç parçası vardır: hakkında bir şey söylenen özne (konu), özne hakkında söylenen yüklem ve ikisini bağlayan bağ (“-dır / değildir”). “Bütün kediler memelidir.” önermesinde özne “kedi”, yüklem “memeli”dir.
Üç ölçüt
Yapı bakımından: tek bir yargı bildiren önerme basit, birden çok yargıyı “ve, veya, ise” gibi bağlaçlarla birleştiren önerme bileşik önermedir (“Ali geldi ve toplantı başladı.”). Klasik mantığın kıyasları basit önermelerle kurulur; bileşik önermeleri sembolik mantık sayfasında göreceğiz. Nitelik bakımından: yüklemin bildirdiği özellik özneye veriliyorsa önerme olumlu, özneden esirgeniyorsa olumsuzdur. Nicelik bakımından: yargı öznenin bütün bireyleri için söyleniyorsa tümel (bütün, her, hiçbir), bir kısmı için söyleniyorsa tikel (bazı, kimi, birkaç, çoğu), tek bir varlık için söyleniyorsa tekil (“Ankara bir başkenttir.”) önermedir. Tekil önermenin öznesi tek bir varlığın tamamını kapsadığı için kıyaslarda tümel önerme gibi işlem görür.
| Harf | Ad | Kalıp | Örnek | Özne | Yüklem |
|---|---|---|---|---|---|
| A | tümel olumlu | Bütün S, P'dir. | Bütün kediler memelidir. | dağıtılmış | dağıtılmamış |
| E | tümel olumsuz | Hiçbir S, P değildir. | Hiçbir kedi kuş değildir. | dağıtılmış | dağıtılmış |
| I | tikel olumlu | Bazı S, P'dir. | Bazı kediler siyahtır. | dağıtılmamış | dağıtılmamış |
| O | tikel olumsuz | Bazı S, P değildir. | Bazı kediler siyah değildir. | dağıtılmamış | dağıtılmış |
Dağıtılmış terim ne demek?
Bir terim, önermede kaplamının tamamı hakkında bir şey söyleniyorsa dağıtılmıştır (kaplamı kavram ve tanım sayfasında görmüştük). “Bütün kediler memelidir.” önermesi bütün kedilerden söz eder, öznesi dağıtılmıştır; ama bütün memelilerden söz etmez, memelilerin yalnızca kedi olan kısmını anar, yüklemi dağıtılmamıştır. “Bazı kediler siyah değildir.” önermesinde ise o kediler siyah şeylerin hiçbiriyle örtüşmez; siyah şeylerin tamamı dışarıda bırakıldığı için yüklem dağıtılmıştır. Kural kısadır: tümelin öznesi, olumsuzun yüklemi dağıtılmıştır. Bu bilgi kıyas kurallarının anahtarıdır.
Nasıl sorulurBir önerme verilip harfi ya da hangi teriminin dağıtılmış olduğu sorulur.
TuzakKalıbın dışındaki söyleyişlerdir: “Her parlayan altın değildir.” görünüşte tümel ama aslında bazı parlayanların altın olmadığını söyler, yani O önermesidir. “Kuşların hiçbiri memeli değildir.” E, “Öğrencilerin çoğu çalışkandır.” I önermesidir. “Ahmet çalışkandır.” tekildir ve tümel gibi değerlendirilir.
⇄Bilgi eşleştirme önermenin harfi
?Soru çöz
“Bazı sanatçılar ressam değildir.” önermesinde terimlerin dağıtılmışlığı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?