Önermeler ve kıyas: karşı olum karesi, döndürme ve kıyas kuralları

A, E, I, O önermelerini, karşı olum karesiyle bir önermeden ötekinin değerini bulmayı, döndürmeyi ve kıyasın geçerli olup olmadığını kurallarla adım adım denetlemeyi öğren.

6 durakAYT
12 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 12tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
ÖNERME · A-E-I-O

Önerme çeşitleri: A, E, I, O harfleri ne anlatır?

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

Önerme, öncül, sonuç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Önerme çeşitleri nelerdir, A, E, I ve O önermeleri ne anlama gelir?

Kısa cevap: Önermeler yapılarına göre basit ve bileşik, niteliklerine göre olumlu ve olumsuz, niceliklerine göre tümel ve tikel (öznesi tek bir varlıksa tekil) olarak ayrılır. Nitelik ile nicelik birleşince dört temel önerme çıkar: tümel olumlu (A), tümel olumsuz (E), tikel olumlu (I) ve tikel olumsuz (O).

“Bütün”, “hiçbir” ve “bazı”: bu üç küçük sözcük bir cümlenin mantıktaki bütün kaderini belirler.

Mantığa giriş sayfasında önermeyi doğru ya da yanlış olabilen, yargı bildiren cümle diye tanımlamıştık; soru, emir, istek ve ünlem cümleleri önerme değildi. Klasik mantıkta bir önermenin üç parçası vardır: hakkında bir şey söylenen özne (konu), özne hakkında söylenen yüklem ve ikisini bağlayan bağ (“-dır / değildir”). “Bütün kediler memelidir.” önermesinde özne “kedi”, yüklem “memeli”dir.

Üç ölçüt

Yapı bakımından: tek bir yargı bildiren önerme basit, birden çok yargıyı “ve, veya, ise” gibi bağlaçlarla birleştiren önerme bileşik önermedir (“Ali geldi ve toplantı başladı.”). Klasik mantığın kıyasları basit önermelerle kurulur; bileşik önermeleri sembolik mantık sayfasında göreceğiz. Nitelik bakımından: yüklemin bildirdiği özellik özneye veriliyorsa önerme olumlu, özneden esirgeniyorsa olumsuzdur. Nicelik bakımından: yargı öznenin bütün bireyleri için söyleniyorsa tümel (bütün, her, hiçbir), bir kısmı için söyleniyorsa tikel (bazı, kimi, birkaç, çoğu), tek bir varlık için söyleniyorsa tekil (“Ankara bir başkenttir.”) önermedir. Tekil önermenin öznesi tek bir varlığın tamamını kapsadığı için kıyaslarda tümel önerme gibi işlem görür.

Dört temel önerme ve terimlerin dağıtılmışlığı
HarfAdKalıpÖrnekÖzneYüklem
Atümel olumluBütün S, P'dir.Bütün kediler memelidir.dağıtılmışdağıtılmamış
Etümel olumsuzHiçbir S, P değildir.Hiçbir kedi kuş değildir.dağıtılmışdağıtılmış
Itikel olumluBazı S, P'dir.Bazı kediler siyahtır.dağıtılmamışdağıtılmamış
Otikel olumsuzBazı S, P değildir.Bazı kediler siyah değildir.dağıtılmamışdağıtılmış

Dağıtılmış terim ne demek?

Bir terim, önermede kaplamının tamamı hakkında bir şey söyleniyorsa dağıtılmıştır (kaplamı kavram ve tanım sayfasında görmüştük). “Bütün kediler memelidir.” önermesi bütün kedilerden söz eder, öznesi dağıtılmıştır; ama bütün memelilerden söz etmez, memelilerin yalnızca kedi olan kısmını anar, yüklemi dağıtılmamıştır. “Bazı kediler siyah değildir.” önermesinde ise o kediler siyah şeylerin hiçbiriyle örtüşmez; siyah şeylerin tamamı dışarıda bırakıldığı için yüklem dağıtılmıştır. Kural kısadır: tümelin öznesi, olumsuzun yüklemi dağıtılmıştır. Bu bilgi kıyas kurallarının anahtarıdır.

Akılda kalsın: Harfler Latince iki sözcükten gelir: AffIrmo (“olumlarım”) → A ve I olumlu; nEgO (“olumsuzlarım”) → E ve O olumsuz. Her sözcükte ilk ünlü tümel, ikinci ünlü tikeldir. Dağıtılmışlık: tümelin öznesi, olumsuzun yüklemi; A'da 1, E'de 2, I'da 0, O'da 1 terim dağıtılmıştır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir önerme verilip harfi ya da hangi teriminin dağıtılmış olduğu sorulur.

TuzakKalıbın dışındaki söyleyişlerdir: “Her parlayan altın değildir.” görünüşte tümel ama aslında bazı parlayanların altın olmadığını söyler, yani O önermesidir. “Kuşların hiçbiri memeli değildir.” E, “Öğrencilerin çoğu çalışkandır.” I önermesidir. “Ahmet çalışkandır.” tekildir ve tümel gibi değerlendirilir.

⇄Bilgi eşleştirme önermenin harfi

?Soru çöz

“Bazı sanatçılar ressam değildir.” önermesinde terimlerin dağıtılmışlığı için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Önerme O'dur; olumsuz olduğu için yüklemi (ressam) dağıtılmış, tikel olduğu için öznesi dağıtılmamıştır. A tümel olumlunun (A) durumudur; C tümel olumsuzun (E) durumudur; D tikel olumlunun (I) durumudur.
ÇIKARIM · KARŞI OLUM

Karşı olum karesi: bir önermeden ötekinin değerini bulmak

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavram çeşitleri nelerdir? Tekil-genel, tümel-tikel, somut-soyut, kolektif-dağıtıcı ve olumlu-olumsuz kavram nasıl ayırt edilir?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kavramlar beş soruya göre ikiye ayrılır: tek bireyi mi (tekil) birçok bireyi mi (genel) gösteriyor; kaplamın hepsi mi (tümel) bir kısmı mı (tikel) kastediliyor; kendi başına var olan bir şeyi mi (somut) ona bağlı bir niteliği mi (soyut) gösteriyor; topluluğu bütün olarak mı (kolektif) her üyeyi mi (dağıtıcı) anlatıyor; bir niteliğin varlığını mı (olumlu) yokluğunu mu (olumsuz) bildiriyor.

Kavram çeşitleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Karşı olum karesi nedir, üst karşıt, alt karşıt, altık ve çelişik önermelerin doğruluk değerleri nasıl bulunur?

Kısa cevap: Tek bir önermeden sonuç çıkarmaya doğrudan çıkarım, birden çok öncülden sonuç çıkarmaya dolaylı çıkarım denir. Karşı olum karesi, özne ve yüklemi aynı olan A, E, I, O önermeleri arasındaki dört ilişkiyi gösterir: üst karşıtlar birlikte doğru, alt karşıtlar birlikte yanlış olamaz; çelişikler her zaman zıt değer alır; altıklıkta tümelin doğruluğu tikele geçer.

Bir arkadaşın “Bütün sorular kolaydı.” dediğinde, sen tek bir zor soru gösterirsen onu yalanlamış olursun; bunun kuralı karşı olum karesindedir.

Akıl yürütmeler iki türlüdür. Tek bir önermeden yeni bir önerme çıkarmaya doğrudan çıkarım denir; karşı olum ve döndürme bu türdendir. İki ya da daha çok öncülden sonuç çıkarmaya dolaylı çıkarım denir; en bilinen örneği kıyastır. Karşı olum çıkarımlarında özne ve yüklem hep aynı kalır, yalnız nitelik ve nicelik değişir. Böylece bir önermenin doğru ya da yanlış olduğunu bilirsek aynı terimlerle kurulmuş öteki üç önerme hakkında ne söyleyebileceğimizi buluruz.

Kenarlar ve köşegenler dört ilişkiyi gösterir; en güçlüsü köşegenlerdeki çelişikliktir.Görsel: Sınav Defteri

Dört ilişki, dört kural

Çelişiklik (A–O, E–I): nicelik de nitelik de farklıdır. Çelişik önermelerden biri doğruysa öteki kesin yanlış, biri yanlışsa öteki kesin doğrudur; asla ikisi birden doğru ya da yanlış olamaz. “Bütün sorular kolaydı.” (A) önermesini yalanlamak için “Hiçbir soru kolay değildi.” (E) demek gerekmez; “Bazı sorular kolay değildi.” (O) yeter. Üst karşıtlık (A–E): ikisi de tümeldir, nitelikleri farklıdır; birlikte doğru olamazlar ama birlikte yanlış olabilirler (bazı öğrenciler gönüllüyse ikisi de yanlıştır). Alt karşıtlık (I–O): ikisi de tikeldir; birlikte yanlış olamazlar ama birlikte doğru olabilirler. Altıklık (A–I, E–O): nitelik aynı, nicelik farklıdır. Tümel doğruysa altındaki tikel de doğrudur; tikel yanlışsa üstündeki tümel de yanlıştır. Öteki yönlerde sonuç belirsizdir.

Verilen önerme → öteki üçünün değeri (D doğru, Y yanlış, ? belirsiz)
VerilenAEIO
A doğru—YDY
A yanlış—??D
E doğruY—YD
E yanlış?—D?
I doğru?Y—?
I yanlışYD—D
O doğruY??—
O yanlışDYD—
Çözümlü örnek

“Bazı şairler ressam değildir.” önermesi yanlış ise aynı terimlerle kurulan A, E ve I önermelerinin doğruluk değeri nedir?

  1. Önermenin harfini bul: tikel olumsuz, yani O.
  2. Çelişiğine bak: O'nun çelişiği A'dır. O yanlışsa “Bütün şairler ressamdır.” (A) doğrudur.
  3. Alt karşıtına bak: O ile I birlikte yanlış olamaz. O yanlışsa “Bazı şairler ressamdır.” (I) doğrudur.
  4. Altıklığa bak: tikel olumsuz yanlışsa üstündeki tümel olumsuz da yanlıştır: “Hiçbir şair ressam değildir.” (E) yanlıştır. (A doğru bulunduğu için üst karşıtı E'nin yanlış olması da tutarlıdır.)

Cevap: A doğru, E yanlış, I doğru

Akılda kalsın: Yanlış olan bir tikel ya da doğru olan bir tümel verilirse dört önermenin hepsi kesinleşir; doğru bir tikel ya da yanlış bir tümel verilirse yalnız çelişik kesinleşir, öteki ikisi belirsiz kalır. Üstte “birlikte doğru yok”, altta “birlikte yanlış yok”.
Sınavda

Nasıl sorulur“… önermesi yanlış ise aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?” ya da “hangisinin doğruluk değeri belirsizdir?” biçiminde sorulur.

TuzakTuzak, üst karşıtlığı çelişiklikle karıştırmaktır: A yanlışsa E'nin doğru olduğu sanılır; oysa ikisi birlikte yanlış olabilir, kesin doğru olan yalnızca O'dur. İkinci tuzak altıklığı ters yönde işletmektir: I doğruysa A'nın doğru olduğu söylenemez.

⇄Bilgi eşleştirme verilen değerden öbürüne

?Soru çöz

“Hiçbir yazar tembel değildir.” önermesi yanlış ise aşağıdakilerden hangisi kesinlikle doğrudur?

✓ C. Verilen E'dir; çelişiği I olduğu için E yanlışsa I kesin doğrudur. A üst karşıttır; E ile birlikte yanlış olabileceğinden belirsizdir; B altıktır, E yanlışken O'nun değeri belirsizdir; D verilen önermenin düz döndürmesidir, eş değer olduğu için o da yanlıştır.
ÇIKARIM · DÖNDÜRME

Döndürme: özne ile yüklem yer değiştirince ne olur?

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavramlar arasındaki ilişkiler nelerdir? Eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik ve eksik girişimlik nasıl gösterilir?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

İki kavramın ilişkisine kaplamlarına bakılarak karar verilir. Kaplamlar tamamen aynıysa eşitlik, hiç ortak öğe yoksa ayrıklık, birinin kaplamı ötekinin içinde tamamen kalıyorsa tam girişimlik, yalnız bir kısmı ortaksa eksik girişimlik vardır. Tam girişimlikte kapsayan kavramın kaplamı geniş, içlemi dardır; eşit kaplamlı kavramların içlemleri ise farklı olabilir.

Kavramlar arası ilişkiler

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Düz döndürme ve ters döndürme nedir, hangi önermeler döndürülemez ve neden?

Kısa cevap: Döndürme, bir önermeden doğruluk değerini koruyarak eş değer bir önerme çıkarmaktır. Düz döndürmede nitelik korunur, özne ile yüklem yer değiştirir: A tikel olumluya (I) döner, E ve I kendine döner, O düz döndürülemez. Ters döndürmede özne ve yüklemin “olmayan” hâlleri yer değiştirir: A ve O kendine, E tikel olumsuza döner; I ters döndürülemez.

“Bütün kediler memelidir.” cümlesini tersine çevirip “Bütün memeliler kedidir.” dersen köpekler itiraz eder; döndürme kuralları bu itirazı önceden hesaba katar.

Döndürme de karşı olum gibi doğrudan çıkarımdır, ama bu kez özne ile yüklemin yeri değişir. Amaç, ilk önerme doğruysa doğru kalan, yani ona eş değer bir önerme elde etmektir. İki yolu vardır.

Düz döndürme

Düz döndürmede önermenin niteliği (olumlu ya da olumsuz olması) korunur, özne yüklem, yüklem özne yapılır. E ve I önermeleri sorunsuz döner: “Hiçbir kedi kuş değildir.” → “Hiçbir kuş kedi değildir.”; “Bazı kediler siyahtır.” → “Bazı siyahlar kedidir.” A önermesi ise ancak kapsamı daraltılarak döner: “Bütün kediler memelidir.” → “Bazı memeliler kedidir.” (I). O önermesi düz döndürülemez: “Bazı canlılar kedi değildir.” doğrudur ama “Bazı kediler canlı değildir.” yanlıştır.

Kurala uymayan durumların nedeni: dağıtılmışlık

İki istisnanın nedeni aynıdır: bir önermede dağıtılmamış olan terim, döndürmede dağıtılmış hâle gelemez. A'da yüklem (memeli) dağıtılmamıştır; “Bütün memeliler…” diye özneye geçerse dağıtılmış olur, bu yüzden “bazı” ile sınırlanır. O'da özne (canlı) dağıtılmamıştır; düz döndürülünce olumsuz önermenin yüklemi olur ve olumsuzun yüklemi her zaman dağıtılmıştır. Bunu önlemenin yolu yoktur, O düz döndürülemez.

Ters döndürme

Ters döndürmede özne ve yüklemin “olmayan” hâlleri alınarak yer değiştirilir. A kendine döner: “Bütün kediler memelidir.” → “Bütün memeli olmayanlar kedi olmayandır.” O da kendine döner: “Bazı meyveler tatlı değildir.” → “Bazı tatlı olmayanlar meyve olmayan değildir.” E kapsamı daraltılarak O'ya döner: “Hiçbir kedi kuş değildir.” → “Bazı kuş olmayanlar kedi olmayan değildir.” I ise ters döndürülemez; ters döndürme önce niteliği değiştirmeye dayanır, I bu adımda O'ya dönüşür ve O'nun düz döndürülemediğini gördük.

Döndürme özeti
ÖnermeDüz döndürmeTers döndürme
A Bütün S, P'dir.I: Bazı P, S'dir.A: Bütün P olmayanlar S olmayandır.
E Hiçbir S, P değildir.E: Hiçbir P, S değildir.O: Bazı P olmayanlar S olmayan değildir.
I Bazı S, P'dir.I: Bazı P, S'dir.yapılamaz
O Bazı S, P değildir.yapılamazO: Bazı P olmayanlar S olmayan değildir.
Çözümlü örnek

“Hiçbir sürüngen tüylü değildir.” önermesini düz ve ters döndürünüz.

  1. Harfi bul: tümel olumsuz, E. Özne “sürüngen”, yüklem “tüylü”.
  2. Düz döndürme: nitelik aynı kalır, terimler yer değiştirir; E kendine döner → “Hiçbir tüylü sürüngen değildir.” (E)
  3. Ters döndürme: terimlerin “olmayan” hâllerini al (tüylü olmayan, sürüngen olmayan) ve yer değiştir; E kapsamı daralarak O olur → “Bazı tüylü olmayanlar sürüngen olmayan değildir.” (O)

Cevap: Düz: Hiçbir tüylü sürüngen değildir. Ters: Bazı tüylü olmayanlar sürüngen olmayan değildir.

Akılda kalsın: Düzde yasak O, tersde yasak I. Küçülen önermeler de çapraz: düz döndürmede A küçülür (I olur), ters döndürmede E küçülür (O olur). Geri kalan her şey kendine döner.
Sınavda

Nasıl sorulurBir önerme ile döndürmesi verilir ve doğru yapılmış olanı bulmak istenir; ya da “hangisi döndürülemez?” diye sorulur.

TuzakTuzak, A'yı A'ya düz döndürmektir (“Bütün memeliler kedidir.”); ikinci tuzak, ters döndürmede yalnız terimlerin yerini değiştirip “olmayan” eklemeyi unutmaktır. Döndürme sonucu ilk önermeyle aynı değeri taşır; ilki doğruysa döndürmesi de doğrudur.

⇄Bilgi eşleştirme düz döndürme

?Soru çöz

Aşağıdaki döndürmelerden hangisi kurallara uygun yapılmıştır?

✓ A. E önermesi ters döndürmede O'ya döner ve “olmayan” hâller doğru yerleşmiştir. B A'yı A'ya düz döndürüyor, oysa A ancak I olarak döner; C O önermesidir, düz döndürülemez; D I önermesidir, ters döndürülemez.
ÇIKARIM · KIYAS

Kıyasın yapısı: üç terim, iki öncül, bir sonuç

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaKavram nedir, nasıl oluşur? Kavram, terim ve sözcük arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Kavram ve tanım). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Kavram, aynı türden nesnelerin ortak özelliklerini taşıyan zihinsel tasarımdır. Tek tek nesnelerden soyutlama (ortak özellikleri bireysel olanlardan ayırma) ve genelleme (bu özellikleri bütün benzerlerine yayma) yoluyla oluşur. Terim, kavramın dildeki karşılığıdır ve önermede özne ya da yüklem olabilir. Her terim sözcüklerle söylenir ama her sözcük terim değildir.

Kavram, terim ve sözcük

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıyas nedir, orta terim, büyük terim ve küçük terim nasıl bulunur, kıyasın şekilleri nelerdir?

Kısa cevap: Kıyas, iki öncülden bir sonuç çıkaran dolaylı çıkarımdır. Sonucun öznesine küçük terim (S), yüklemine büyük terim (P) denir; iki öncülde geçip sonuçta yer almayan ve öncülleri birbirine bağlayan terim orta terimdir (M). Büyük terimi içeren öncül büyük önerme, küçük terimi içeren öncül küçük önermedir. Orta terimin yerine göre kıyasın dört şekli vardır.

Kıyasın sırrı bir köprüdür: iki kıyıyı birbirine bağlayan ama karşıya geçince geride kalan bir terim.

Kıyas (sillojizm), Aristoteles'in mantığının merkezindedir. Klasik bir örnek kuralım: “Bütün memeliler omurgalıdır. Bütün balinalar memelidir. O hâlde bütün balinalar omurgalıdır.” Burada üç terim vardır ve her biri iki kez geçer. Terimleri bulmanın güvenli yolu sonuçtan başlamaktır.

  • Küçük terim (S): sonucun öznesi → balina.
  • Büyük terim (P): sonucun yüklemi → omurgalı.
  • Orta terim (M): iki öncülde geçen, sonuçta geçmeyen terim → memeli.
  • Büyük önerme: büyük terimi içeren öncül → “Bütün memeliler omurgalıdır.” Küçük önerme: küçük terimi içeren öncül → “Bütün balinalar memelidir.”

Orta terim bir köprüdür: balinayı omurgalıya, ikisinin de memeliyle ilişkisi üzerinden bağlar. Sonuçta görünmemesi bundandır; işi bitmiştir. Dikkat: öncüllerin yazılış sırası önemli değildir. Büyük önerme ikinci sırada da yazılabilir; onu sırası değil, büyük terimi içermesi belirler.

Dört şekil

Orta terim öncüllerde özne ya da yüklem olarak bulunabilir. Bu yerleşimlere göre kıyasın dört şekli ortaya çıkar. Şekil, kıyasın iskeletidir; hangi kalıpların geçerli olduğunu bir sonraki konudaki kurallar belirler.

Şekli belirleyen tek şey orta terimin iki öncüldeki yeridir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

“Bütün yılanlar sürüngendir. Hiçbir sürüngen tüylü değildir. O hâlde hiçbir yılan tüylü değildir.” kıyasının terimlerini, büyük önermesini ve şeklini bulunuz.

  1. Sonuçtan başla: özne “yılan” → S; yüklem “tüylü” → P.
  2. İki öncülde geçip sonuçta olmayan terim “sürüngen” → M.
  3. P'yi içeren öncül büyük önermedir: “Hiçbir sürüngen tüylü değildir.” Öncüllerde ikinci sırada yazılmış olması bunu değiştirmez.
  4. M büyük önermede özne, küçük önermede (“Bütün yılanlar sürüngendir.”) yüklem → 1. şekil.

Cevap: S yılan, P tüylü, M sürüngen; büyük önerme “Hiçbir sürüngen tüylü değildir.”; 1. şekil

Ek bilgi: kıyasın modu ve 256 olasılık

Büyük önerme, küçük önerme ve sonucun harfleri sırayla yazılınca kıyasın modu (kipi) çıkar; yukarıdaki örnek EAE'dir. Her önerme dört harften birini alabildiği için bir şekilde 64, dört şekilde 256 olası kalıp vardır; bunların yalnızca 24'ü geçerlidir. Orta Çağ mantıkçıları geçerli kalıpları ünlüleri harfleri veren adlarla ezberlerdi: AAA-1 için Barbara, EAE-1 için Celarent gibi. Bu adları ezberlemen gerekmez; geçerliliği bir sonraki konudaki kurallarla denetlemek yeter.

Akılda kalsın: Sonuçtan başla: özne S, yüklem P, kaybolan M. Şekiller için M'nin yerini oku: 1. şekil özne-yüklem, 2. şekil yüklem-yüklem, 3. şekil özne-özne, 4. şekil yüklem-özne.
Sınavda

Nasıl sorulurBir kıyas verilir; orta terim, büyük terim, büyük önerme ya da şekil sorulur.

TuzakTuzak, ilk yazılan öncülü otomatik olarak büyük önerme saymaktır; sınav öncüllerin yerini bilerek değiştirebilir. Büyük terim sonucun yüklemi olduğundan, büyük önermeyi bulmak için önce sonuca bak. İkinci tuzak, sonuçta geçen bir terimi orta terim sanmaktır; orta terim sonuçta hiç geçmez.

Sınavda işaretlebazı kitaplar ve eski sorular kıyas yerine tasım der; büyük, küçük ve orta terim adları aynıdır.

⇄Bilgi eşleştirme kıyasın parçaları

?Soru çöz

“Bazı sporcular öğrencidir. Bütün sporcular disiplinlidir. O hâlde bazı öğrenciler disiplinlidir.”
Bu kıyasla ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. Sonuçta geçmeyen “sporcu” orta terimdir ve iki öncülde de öznedir, bu 3. şekildir. A büyük önerme büyük terimi (disiplinli) içeren ikinci öncüldür; B “öğrenci” sonuçta geçtiği için orta terim olamaz, küçük terimdir; C “disiplinli” sonucun yüklemidir, yani büyük terimdir.
KURAL · KIYAS

Kıyas kuralları: geçerliliği denetlemenin sekiz adımı

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeçerli çıkarım nedir, bir çıkarımın doğru ve geçerli olması arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir çıkarım, öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucu da zorunlu olarak doğru oluyorsa geçerlidir. Geçerlilik çıkarımın, doğruluk önermenin özelliğidir. Önermelerin aynı anda doğru olabilmesine tutarlılık, birlikte doğru olamamasına tutarsızlık denir. Geçerli bir çıkarımın öncülü yanlışsa sonucu yanlış olabilir; ama doğru öncüllerden geçerli yolla yanlış sonuç çıkmaz.

Geçerlilik ve tutarlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kıyasın kuralları nelerdir, bir kıyasın geçerli olup olmadığı nasıl anlaşılır?

Kısa cevap: Geçerli bir kıyasta üç terim bulunur, orta terim sonuçta yer almaz ve öncüllerde en az bir kez dağıtılmış olur; öncülde dağıtılmamış terim sonuçta dağıtılmış olamaz. İki olumsuz ya da iki tikel öncülden sonuç çıkmaz; öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikel olur; iki olumlu öncülden olumsuz sonuç çıkmaz.

Bir kıyasın geçerli olup olmadığını anlamak için içeriğini tartışmana gerek yok; sekiz kuralı sırayla kontrol etmek yeter.

Mantığa giriş sayfasında “Bütün kuşlar kanatlıdır. Yarasa kanatlıdır. O hâlde yarasa bir kuştur.” çıkarımının öncülleri doğru olduğu hâlde geçersiz olduğunu görmüştük. Kıyas kuralları bu tür hataları içeriğe hiç bakmadan yakalar. Kurallar iki gruptadır: terimlerle ilgili olanlar ve öncüllerle ilgili olanlar.

Kıyasın sekiz kuralı
#KuralÇiğnendiğinde örnek
1Kıyasta üç terim bulunur, her terim aynı anlamda kullanılır.“Bütün çaylar akarsudur. Rize çayı bir çaydır…”: “çay” iki anlamda, gerçekte dört terim var.
2Orta terim sonuçta yer almaz.Sonuçta M görünüyorsa köprü işlevini yitirmiştir.
3Orta terim öncüllerde en az bir kez dağıtılmış olmalıdır.Yarasa örneği: “kanatlı” iki A önermesinde de yüklem, hiç dağıtılmamış.
4Öncülde dağıtılmamış terim sonuçta dağıtılmış olamaz.“Bütün kediler hayvandır. Hiçbir köpek kedi değildir. O hâlde hiçbir köpek hayvan değildir.”: “hayvan” öncülde dağıtılmamış, sonuçta dağıtılmış.
5İki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz.“Hiçbir balık kuş değildir. Hiçbir kedi balık değildir.” → kedi ile kuş hakkında hiçbir şey çıkmaz.
6İki tikel öncülden sonuç çıkmaz.“Bazı öğrenciler sporcudur. Bazı sporcular yüzücüdür.” → öğrenciler ile yüzücüler arasında bağ yok.
7Öncüllerden biri olumsuzsa sonuç olumsuz, biri tikelse sonuç tikel olur.Sonuç zayıf öncüle uyar: olumsuz ve tikel “zayıf”tır.
8İki olumlu öncülden olumsuz sonuç çıkmaz.İki olumlu öncül terimleri birleştirir, ayıramaz.

Neden bu kurallar?

Kuralların çoğu dağıtılmışlıktan doğar. Orta terim hiç dağıtılmamışsa (kural 3), küçük terim orta terimin bir bölümüyle, büyük terim başka bir bölümüyle ilişkili olabilir; köprünün iki ayağı farklı kıyılara basar. Bir terim öncülde yalnızca kısmen anılmışken sonuçta tamamıyla anılırsa (kural 4), sonuç öncüllerin söylemediği bir şeyi söylemiş olur. İki olumsuz öncül (kural 5) yalnızca iki terimin orta terimle ilişkisizliğini söyler; birbirleriyle ilişkileri hakkında bilgi vermez. İki tikel öncülde (kural 6) ise orta terim dağıtılamaz ya da kural 4 çiğnenir. Aşağıdaki daire şeması (Euler-Venn) kural 3'ü gözle gösterir: Terimleri daire, “bütün” bağını iç içe daire olarak çiz; S'nin P'ye zorunlu olarak düşüp düşmediğine bak.

Orta terim (M) en az bir öncülde dağıtılmışsa iki daire onun üzerinden zorunlu olarak bağlanır; dağıtılmamışsa S ile P aynı büyük dairenin farklı köşelerine düşebilir.Görsel: Sınav Defteri
Çözümlü örnek

“Bütün kuşlar omurgalıdır. Hiçbir böcek kuş değildir. O hâlde hiçbir böcek omurgalı değildir.” kıyası geçerli midir?

  1. Terimleri bul: S böcek, P omurgalı, M kuş. Üç terim var, M sonuçta yok (kural 1, 2 tamam).
  2. M'nin dağıtılmışlığı: “Hiçbir böcek kuş değildir.” E önermesi, yüklemi (kuş) dağıtılmış (kural 3 tamam).
  3. Öncül kuralları: bir olumsuz bir olumlu öncül var, sonuç olumsuz (kural 5, 7, 8 tamam); tikel öncül yok.
  4. Kural 4: P (omurgalı) büyük önermede A'nın yüklemi, yani dağıtılmamış; sonuçta E'nin yüklemi, yani dağıtılmış. Kural çiğnenmiş.

Cevap: Geçersizdir. Sonuç gerçekte doğru olsa bile öncüllerden zorunlu olarak çıkmaz.

Akılda kalsın: Denetim sırası: terimi say → M sonuçta mı → M dağıtılmış mı → sonuçta yeni dağıtılmış terim var mı → iki olumsuz mu → iki tikel mi → sonuç zayıf öncüle uymuş mu. “Sonuç zayıf öncüle uyar” cümlesi 7. kuralı tek başına özetler.
Sınavda

Nasıl sorulurDört kıyas verilir ve geçerli olanı ya da geçersizliğin nedenini bulman istenir.

TuzakTuzak, sonucu gerçekte doğru olan kıyası geçerli sanmaktır; böcek-omurgalı örneğinde sonuç doğrudur ama kıyas geçersizdir. En sık sorulan hata türleri orta terimin dağıtılmaması, iki olumsuz ya da iki tikel öncüldür; önce bunlara bak.

▭Boşluk doldurma

İki öncülden sonuç çıkmaz. Öncüllerden biri ise sonuç da tikel olur; çünkü sonuç her zaman zayıf öncüle uyar.

olumsuztikeltümeltekil

?Soru çöz

Aşağıdaki kıyaslardan hangisi geçerlidir?

✓ C. Orta terim “metal” büyük önermede tümel öznedir, dağıtılmıştır; sonuç tikel öncüle uyup tikel olmuştur. A orta terim “duyarlı” iki öncülde de olumlu önermenin yüklemi, hiç dağıtılmamış; B iki olumsuz öncülden sonuç çıkmaz; D iki tikel öncülden sonuç çıkmaz.
ÇIKARIM · KIYAS TÜRLERİ

Basit kıyas türleri: zincirleme kıyas, sorit ve gizli öncül

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tümdengelim genelden özele gider; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek durumlardan genel bir sonuca ulaşır: bütün durumlar incelenmişse tam, bir kısmı incelenmişse eksik tümevarımdır ve eksik tümevarımın sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten yola çıkarak birinin özelliğini ötekine aktarır; sonucu olasıdır.

Tümdengelim, tümevarım, analoji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Zincirleme kıyas, sorit ve eksik önermeli kıyas nedir; kıyasta sonuç zorunlu mudur?

Kısa cevap: Basit (kategorik) kıyasın türleri kesin kıyas, zincirleme kıyas, sorit ve eksik önermeli kıyastır. Kesin kıyas iki öncül ve bir sonuçtan oluşan standart biçimdir. Zincirlemede bir kıyasın sonucu sonrakinin öncülü olur; soritte bu ara sonuçlar söylenmez. Eksik önermeli kıyasta öncüllerden biri ya da sonuç söylenmeden bırakılır. Geçerli kıyasın sonucu zorunludur.

“Şemsiyeni al, çünkü bulutlar kararıyor.” derken bir kıyas kurarsın ama yarısını söylemezsin; dinleyen eksik parçayı kendisi tamamlar.

Zorunluluk ve olasılık

Geçerli bir kıyasta öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur; buna mantıksal zorunluluk denir. Mantığa giriş sayfasında eksik tümevarım ve analojinin sonucunun yalnız olası olduğunu görmüştük; kıyası onlardan ayıran budur. Ama kıyasın sonucu öncüllerinden daha sağlam olamaz: öncüllerden biri yalnızca olası bir yargıysa (“Kara bulutlu günlerin çoğunda yağmur yağar.”), sonuç da en fazla olasıdır. Zorunluluk çıkarımın biçiminden, olasılık ise öncüllerin içeriğinden gelir.

Dört basit kıyas türü

Kesin kıyas, şimdiye kadar incelediğimiz iki öncül ve bir sonuçtan oluşan standart kıyastır. Zincirleme kıyasta birden çok kıyas art arda bağlanır ve her birinin sonucu bir sonrakinin öncülü olur: “Bütün kartallar kuştur. Bütün kuşlar omurgalıdır. O hâlde bütün kartallar omurgalıdır. Bütün omurgalılar hayvandır. O hâlde bütün kartallar hayvandır.” Sorit, zincirleme kıyasın kısaltılmış hâlidir: ara sonuçlar söylenmez, öncüller her birinin yüklemi sonrakinin öznesi olacak biçimde sıralanır ve en sonda tek sonuç verilir: “Bütün kartallar kuştur; bütün kuşlar omurgalıdır; bütün omurgalılar hayvandır; o hâlde bütün kartallar hayvandır.” Eksik önermeli kıyasta ise öncüllerden biri ya da sonuç, herkesçe bilindiği varsayılarak söylenmez: “Bu metal elektriği iletir, çünkü bakırdır.”

Basit kıyas türleri
TürÖncül sayısıAyırt edici özellik
Kesin kıyas2Standart biçim: büyük önerme, küçük önerme, sonuç
Zincirleme kıyas2'den çokAra sonuçlar açıkça söylenir, sonraki kıyasın öncülü olur
Sorit2'den çokAra sonuçlar söylenmez; her öncülün yüklemi sonrakinin öznesidir
Eksik önermeli kıyas1 (biri gizli)Bir öncül ya da sonuç söylenmez; dinleyen tamamlar
Çözümlü örnek

“Bu metal elektriği iletir, çünkü bakırdır.” akıl yürütmesindeki söylenmeyen öncülü bulunuz.

  1. Sonucu ayır: “Bu metal elektriği iletir.” → S “bu metal”, P “elektriği ileten”.
  2. Söylenen öncül: “Bu metal bakırdır.” S ile yeni bir terimi bağlıyor, bu terim orta terimdir → M “bakır”.
  3. Eksik olan, M ile P'yi bağlayan büyük önermedir. Orta terimin dağıtılması için tümel olmalıdır.

Cevap: “Bütün bakırlar elektriği iletir.”

Akılda kalsın: Zincirleme = ara sonuçlar yazılı, sorit = ara sonuçlar yok, eksik önermeli = bir öncül gizli. Gizli öncülü bulurken sonuçtan S ve P'yi, söylenen öncülden M'yi çıkar; eksik öncül hangi iki terim birbirine bağlanmamışsa onları bağlar.
Sınavda

Nasıl sorulurGünlük dilden bir cümle verilir ve söylenmeyen öncül ya da kıyasın türü sorulur.

TuzakTuzak, zincirleme kıyas ile soriti karıştırmaktır: ara sonuçlar açıkça yazılıysa zincirleme, yazılmamışsa sorittir. Gizli öncül sorularında şıklarda orta terimi yanlış yerde kullanan (“Elektriği ileten her şey bakırdır.”) çeldiriciler bulunur; bunlar orta terimi dağıtmadığı için kıyası geçersiz kılar.

↕Sıralama bir sorit kur

  1. Bütün bitkiler canlıdır.
  2. O hâlde bütün papatyalar hücrelidir.
  3. Bütün papatyalar çiçektir.
  4. Bütün canlılar hücrelidir.
  5. Bütün çiçekler bitkidir.

?Soru çöz

“Bu çiçek düzenli sulanmalıdır, çünkü bir bitkidir.”
Bu akıl yürütmeyi geçerli bir kıyasa tamamlayan söylenmemiş öncül aşağıdakilerden hangisidir?

✓ B. S “bu çiçek”, P “düzenli sulanmalı”, M “bitki”dir; eksik olan M ile P'yi bağlayan tümel büyük önermedir. A çiçek ile bitkiyi bağlar, söylenen öncüle benzer, P'ye ulaşmaz; C olumsuz ve tikeldir, olumlu bir sonucu desteklemez; D orta terimi yüklemde bırakır, M hiç dağıtılmamış olur.

Karma tekrar

Önceki 2 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

Aşağıdakilerden hangisi mantık açısından bir önerme değildir?

✓ C. Bir dilek bildirir; doğru ya da yanlış olamadığı için önerme değildir. A yanlış bir yargıdır ama yanlış olmak önerme olmayı bozmaz; B gerçekle uyuşan doğru bir önermedir; D olumsuz biçimde kurulmuş, doğru bir önermedir.Kaynak: Mantığa giriş · Önerme, öncül, sonuç

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?

✓ C. “Eğer” bir bağlaçtır; bir nesne göstermez, önermede özne ya da yüklem olamaz. A ve D birden çok sözcükten oluşsa da tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir, sözcük sayısıyla karıştırılıyor; B bir niteliği gösterir, elle tutulmaması terim olmasını engellemez.Kaynak: Kavram ve tanım · Kavram, terim ve sözcük

?Soru 3

“Canlı” kavramı ile “bitki” kavramı arasında tam girişimlik vardır ve kapsayan kavram “canlı”dır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kapsayan kavram (canlı) daha çok varlığa uyar, bu yüzden daha az nitelik taşır: kaplamı geniş, içlemi dardır. B eşitliği anlatır, oysa her canlı bitki değildir; C ilişkiyi tersine çeviriyor, kapsanan kavramın kaplamı dardır; D ayrıklığı anlatır, oysa her bitki bir canlıdır.Kaynak: Kavram ve tanım · Kavramlar arası ilişkiler

?Soru 4

Bir hukukçu, sanığın olay saatinde aynı anda hem lokantada hem olay yerinde bulunduğunu ileri süren iki tanık ifadesinin birlikte kabul edilemeyeceğini söylüyor.
Hukukçunun bu değerlendirmesi öncelikle hangi akıl ilkesine dayanır?

✓ D. Bir kişi aynı anda iki ayrı yerde bulunamaz; iki ifade birlikte doğru olamaz, bu çelişmezliktir. A özdeşlik anlamın sabit kalmasıyla ilgilidir; B yeter sebep nedenin aranmasıdır; C üçüncü hâl “ikisinden biri mutlaka” der, burada ise “ikisi birden olmaz” deniyor.Kaynak: Mantığa giriş · Akıl ilkeleri

?Soru 5

“Üçgen, iç açılarının toplamı 180° olan bir çokgendir.”
Bu tanım için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. “Çokgen” üçgenin yakın cinsidir; iç açıların toplamının 180° olması tanımdan çıkan ama yalnız üçgende bulunan bir niteliktir, yani özgülüktür. A özgülüğü ayrım sanıyor, üçgenin ayrımı “üç kenarlı” olmasıdır; B ve C çokgeni uzak cins sanıyor, uzak cins “düzlem şekil”dir; B ayrıca özgülüğü ayrımla karıştırıyor.Kaynak: Kavram ve tanım · Tanım ve kuralları

?Soru 6

“Bütün balıklar solungaçla solunum yapar. Yunus bir balıktır. O hâlde yunus solungaçla solunum yapar.”
Bu akıl yürütme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kalıp geçerlidir; yunus memeli olduğu için ikinci öncül yanlıştır ve sonuç da yanlış çıkar. A geçerliliği sonucun doğruluğuyla karıştırıyor; C iki öncül aynı anda doğru olabilecek türdendir, çelişmez; D gözlemle sınama bilgi doğrusudur, üstelik sonuç gözlemle yanlışlanır.Kaynak: Mantığa giriş · Geçerlilik ve tutarlılık

?Soru 7

Bir öğrenci “insan” türüne ait özellikleri şöyle sıralıyor:
I. düşünen
II. gülebilen
III. uyuyan
Bu özellikler sırasıyla hangi tümele örnektir?

✓ C. “Düşünen” insanın özünü kurar ve onu öteki hayvanlardan ayırır (ayrım); gülebilmek özden değil ama yalnız insanda bulunur (özgülük); uyumak başka canlılarda da vardır (ilinti). A “düşünen”i cins sanıyor, oysa cins başka türleri de kapsayan bir kavramdır (hayvan); B özgülük ile ilintinin yerini değiştiriyor; D ayrım ile özgülüğü karıştırıyor, uyumayı da cins sanıyor.Kaynak: Kavram ve tanım · Beş tümel

?Soru 8

Efsanelerde ateşten yeniden doğduğu anlatılan anka kuşunu, hiç görmemiş olsak da özellikleriyle tarif edebiliriz.
Buna göre anka kuşu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Tarif edilebildiği için zihinde bir neliği vardır; dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. B tarif edilebilmeyi var olmakla karıştırıyor; C sırayı tersine çeviriyor, gerçeklik ancak bir nelik dış dünyada bulununca söz konusu olur; D kimlik neliğin üstüne kurulur, neliği olmayanın kimliği olmaz.Kaynak: Kavram ve tanım · Nelik, gerçeklik, kimlik

?Soru 9

Bir araştırmacı, sindirim ve dolaşım sistemi insanınkine benzeyen farelerde bir ilacın kan şekerini düşürdüğünü gözlemliyor ve ilacın insanda da benzer etki gösterebileceği sonucuna varıyor.
Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Fareyle insan arasındaki benzerlikten tek bir duruma (insana) aktarım yapılıyor; bu analojidir, sonucu olasıdır. B bütün durumlar incelenmedi, sonuç kesin değil; C ortada genel bir kural yok, gözlemden yola çıkılıyor; D sonuç bütün canlılar hakkında bir genelleme değil, yalnız insana aktarımdır.Kaynak: Mantığa giriş · Tümdengelim, tümevarım, analoji

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?

✓ B. Formel olmak, içerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimine bakmaktır. A gözlem-deney yöntemiyle doğa bilimlerinin işidir; C duyguları incelemek psikolojinin konusudur; D öncülün gerçekle uyuşması bilgi doğrusudur, onu ilgili bilim denetler.Kaynak: Mantığa giriş · Mantık nedir?
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Mantık soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →