Kavram nedir: zihindeki tasarım, dildeki terim
MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik
Önce hatırlaMantık nedir, mantık neden formel bir bilim olarak tanımlanır?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.
Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve akıl yürütmelerin geçerli olup olmadığını denetleyen bilimdir. Düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilendiği için formel bir bilimdir. Aristoteles mantığı bilgiye ulaşmada kullanılan bir alet (organon) olarak görmüş, Farabi de onu aklı hatasız kullanmayı sağlayan bir dil bilgisine benzetmiştir.
✎Konu anlatımı
Kavram nedir, nasıl oluşur? Kavram, terim ve sözcük arasındaki fark nedir?
Kısa cevap: Kavram, aynı türden nesnelerin ortak özelliklerini taşıyan zihinsel tasarımdır. Tek tek nesnelerden soyutlama (ortak özellikleri bireysel olanlardan ayırma) ve genelleme (bu özellikleri bütün benzerlerine yayma) yoluyla oluşur. Terim, kavramın dildeki karşılığıdır ve önermede özne ya da yüklem olabilir. Her terim sözcüklerle söylenir ama her sözcük terim değildir.Hiç görmediğin bir köpek cinsiyle ilk kez karşılaştığında bile ona hemen “köpek” dersin: zihninde bütün köpeklere uyan bir tasarım hazır bekliyordur.
Mantığa giriş sayfasında gördük: mantık doğru düşünmenin kurallarını inceler ve düşünce, doğru ya da yanlış olabilen önermelerle dile gelir. Önermenin yapı taşı ise kavramdır. Klasik mantık bu yüzden kavramdan başlar: önce kavram, sonra kavramlardan kurulan önerme, en sonda önermelerden kurulan akıl yürütme. Bu sayfa ilk basamağın, yani kavramın ve onu açıklayan tanımın sayfasıdır.
Kavram nasıl oluşur?
Küçük bir çocuğun farklı köpekler gördüğünü düşün: biri küçük ve beyaz, biri iri ve siyah, biri tüylü, biri kısa tüylü. Zihin bunları karşılaştırır, her birine özgü olanı (rengi, boyu, adı) bir kenara bırakır ve ortak olanı ayırır: dört ayaklı, havlayan, evcil bir hayvan. Bireysel özellikleri ayıklayıp ortak özellikleri ayırma işlemine soyutlama denir. Ardından ayrılan ortak özellikler, görülmüş görülmemiş bütün benzer nesnelere yayılır: “Bu özellikleri taşıyan her şey köpektir.” Bu da genellemedir.
Sonuçta zihinde tek bir köpeğin resmi değil, bütün köpeklere uyan bir tasarım kalır. Kavram bu yüzden bir fotoğraf değildir: “ağaç” kavramı ne çamdır ne meşedir, ama ikisine de uyar. Kavram doğru ya da yanlış da olmaz; “ağaç” demekle bir şey ileri sürülmüş olmaz. Doğruluk ve yanlışlık, kavramlar birbirine bağlanıp bir yargı kurulunca, yani önermede başlar.
Kavram, terim, sözcük
Kavram zihindedir; onu başkasına iletmek için dile dökeriz. Bir kavramın dildeki karşılığına terim denir. Aynı kavram farklı dillerde farklı sözcüklerle söylenir (ağaç, tree, Baum) ama zihindeki tasarım aynıdır: kavram dilden bağımsızdır, terim ise belli bir dile bağlıdır. Terim olabilmenin ölçütü, önermede özne ya da yüklem olabilmektir.
| Nerede? | Ne işe yarar? | Dikkat | |
|---|---|---|---|
| Kavram | zihinde | bir türün ortak özelliklerini tek bir tasarımda toplar | dilden bağımsızdır; tek başına doğru ya da yanlış olmaz |
| Terim | dilde, önermenin içinde | kavramı dile taşır; önermede özne ya da yüklem olur | birden çok sözcükten oluşabilir: “Türkiye'nin başkenti” tek terimdir |
| Sözcük | dilde | dilin anlamlı birimidir | her sözcük terim değildir: “ve, ile, ama, eğer, hangi” bir şey göstermez |
Tablonun son iki satırı birbirini tamamlar. “Ve” ya da “eğer” sözcüğünü herkes anlar, ama bunlar tek başına bir nesneyi göstermez ve bir önermenin öznesi ya da yüklemi olamaz; bu yüzden terim değildir. Tersine, “Güneş'e en yakın gezegen” dört sözcüktür ama tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir.
Nasıl sorulurBir örnek olay verilir ve kavramın oluşumunda hangi zihinsel işlemin (soyutlama mı genelleme mi) anlatıldığı sorulur; ya da kavram, terim ve sözcük arasındaki fark yoklanır.
Tuzak“her sözcük bir terimdir” ve “kavram doğru ya da yanlış olabilir” yargılarıdır; ikisi de yanlıştır. Bir başka tuzak çok sözcüklü ifadeleri birden çok terim saymaktır: “Türkiye'nin başkenti” tek terimdir.
▭Boşluk doldurma
Zihin, farklı nesnelerdeki ortak özellikleri bireysel özelliklerden ayırdığında yapar; ayırdığı bu ortak özellikleri aynı türden bütün nesnelere yaydığında ise yapar. Oluşan kavramın dildeki karşılığına denir.
?Soru çöz
Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?