Kavram ve tanım: içlem-kaplam, beş tümel ve tanım çeşitleri

Klasik mantığın ilk yapı taşı olan kavramı; içlem-kaplam ilişkisini, beş tümeli, kavramlar arası dört ilişkiyi ve iyi bir tanımın kurallarını şemalar ve örneklerle öğren.

7 durakAYT
14 etkinlikeşleştir · sırala · doldur · çöz
0 / 14tamamlanan etkinlik
Sorularuygulamaya ekleniyor
KAVRAM · DÜŞÜNCE

Kavram nedir: zihindeki tasarım, dildeki terim

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMantık nedir, mantık neden formel bir bilim olarak tanımlanır?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Mantık, doğru düşünmenin kurallarını inceleyen ve akıl yürütmelerin geçerli olup olmadığını denetleyen bilimdir. Düşüncenin içeriğiyle değil biçimiyle ilgilendiği için formel bir bilimdir. Aristoteles mantığı bilgiye ulaşmada kullanılan bir alet (organon) olarak görmüş, Farabi de onu aklı hatasız kullanmayı sağlayan bir dil bilgisine benzetmiştir.

Mantık nedir?

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavram nedir, nasıl oluşur? Kavram, terim ve sözcük arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Kavram, aynı türden nesnelerin ortak özelliklerini taşıyan zihinsel tasarımdır. Tek tek nesnelerden soyutlama (ortak özellikleri bireysel olanlardan ayırma) ve genelleme (bu özellikleri bütün benzerlerine yayma) yoluyla oluşur. Terim, kavramın dildeki karşılığıdır ve önermede özne ya da yüklem olabilir. Her terim sözcüklerle söylenir ama her sözcük terim değildir.

Hiç görmediğin bir köpek cinsiyle ilk kez karşılaştığında bile ona hemen “köpek” dersin: zihninde bütün köpeklere uyan bir tasarım hazır bekliyordur.

Mantığa giriş sayfasında gördük: mantık doğru düşünmenin kurallarını inceler ve düşünce, doğru ya da yanlış olabilen önermelerle dile gelir. Önermenin yapı taşı ise kavramdır. Klasik mantık bu yüzden kavramdan başlar: önce kavram, sonra kavramlardan kurulan önerme, en sonda önermelerden kurulan akıl yürütme. Bu sayfa ilk basamağın, yani kavramın ve onu açıklayan tanımın sayfasıdır.

Kavram nasıl oluşur?

Küçük bir çocuğun farklı köpekler gördüğünü düşün: biri küçük ve beyaz, biri iri ve siyah, biri tüylü, biri kısa tüylü. Zihin bunları karşılaştırır, her birine özgü olanı (rengi, boyu, adı) bir kenara bırakır ve ortak olanı ayırır: dört ayaklı, havlayan, evcil bir hayvan. Bireysel özellikleri ayıklayıp ortak özellikleri ayırma işlemine soyutlama denir. Ardından ayrılan ortak özellikler, görülmüş görülmemiş bütün benzer nesnelere yayılır: “Bu özellikleri taşıyan her şey köpektir.” Bu da genellemedir.

Sonuçta zihinde tek bir köpeğin resmi değil, bütün köpeklere uyan bir tasarım kalır. Kavram bu yüzden bir fotoğraf değildir: “ağaç” kavramı ne çamdır ne meşedir, ama ikisine de uyar. Kavram doğru ya da yanlış da olmaz; “ağaç” demekle bir şey ileri sürülmüş olmaz. Doğruluk ve yanlışlık, kavramlar birbirine bağlanıp bir yargı kurulunca, yani önermede başlar.

Kavram, terim, sözcük

Kavram zihindedir; onu başkasına iletmek için dile dökeriz. Bir kavramın dildeki karşılığına terim denir. Aynı kavram farklı dillerde farklı sözcüklerle söylenir (ağaç, tree, Baum) ama zihindeki tasarım aynıdır: kavram dilden bağımsızdır, terim ise belli bir dile bağlıdır. Terim olabilmenin ölçütü, önermede özne ya da yüklem olabilmektir.

Kavram, terim ve sözcük
Nerede?Ne işe yarar?Dikkat
Kavramzihindebir türün ortak özelliklerini tek bir tasarımda toplardilden bağımsızdır; tek başına doğru ya da yanlış olmaz
Terimdilde, önermenin içindekavramı dile taşır; önermede özne ya da yüklem olurbirden çok sözcükten oluşabilir: “Türkiye'nin başkenti” tek terimdir
Sözcükdildedilin anlamlı birimidirher sözcük terim değildir: “ve, ile, ama, eğer, hangi” bir şey göstermez

Tablonun son iki satırı birbirini tamamlar. “Ve” ya da “eğer” sözcüğünü herkes anlar, ama bunlar tek başına bir nesneyi göstermez ve bir önermenin öznesi ya da yüklemi olamaz; bu yüzden terim değildir. Tersine, “Güneş'e en yakın gezegen” dört sözcüktür ama tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir.

Akılda kalsın: Zihinde kavram, dilde terim. Soyutlama ayıklar (ortak olanı bireysel olandan ayırır), genelleme yayar (ortak olanı bütün benzerlerine uygular); sıra hep budur. Bir sözcüğün terim olup olmadığını anlamak için onu önermenin öznesi yap: “Ağaç bir bitkidir” olur, “Ve bir bitkidir” olmaz.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek olay verilir ve kavramın oluşumunda hangi zihinsel işlemin (soyutlama mı genelleme mi) anlatıldığı sorulur; ya da kavram, terim ve sözcük arasındaki fark yoklanır.

Tuzak“her sözcük bir terimdir” ve “kavram doğru ya da yanlış olabilir” yargılarıdır; ikisi de yanlıştır. Bir başka tuzak çok sözcüklü ifadeleri birden çok terim saymaktır: “Türkiye'nin başkenti” tek terimdir.

▭Boşluk doldurma

Zihin, farklı nesnelerdeki ortak özellikleri bireysel özelliklerden ayırdığında yapar; ayırdığı bu ortak özellikleri aynı türden bütün nesnelere yaydığında ise yapar. Oluşan kavramın dildeki karşılığına denir.

soyutlamagenellemeterimtümevarımsözcük

?Soru çöz

Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?

✓ C. “Eğer” bir bağlaçtır; bir nesne göstermez, önermede özne ya da yüklem olamaz. A ve D birden çok sözcükten oluşsa da tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir, sözcük sayısıyla karıştırılıyor; B bir niteliği gösterir, elle tutulmaması terim olmasını engellemez.
KAVRAM · NELİK

Nelik, gerçeklik, kimlik: anka kuşunun neliği var, gerçekliği yok

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaBilgi doğrusu ile mantık doğrusu arasındaki fark nedir, öncül ve sonuç ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Önerme, doğru ya da yanlış olabilen ve bir yargı bildiren cümledir. Akıl yürütmede dayanak olan önermelere öncül, onlardan çıkarılan önermeye sonuç denir. Bilgi doğrusu düşüncenin gerçekle uyuşmasıdır ve gözlemle denetlenir; mantık doğrusu düşüncenin kendi kendisiyle uyuşması, yani sonucun öncüllerden kurallara uygun çıkmasıdır.

Önerme, öncül, sonuç

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Mantıkta nelik, gerçeklik ve kimlik nedir? Bir kavramın neliği ile anlamı arasındaki fark nedir?

Kısa cevap: Nelik (mahiyet), “Bu nedir?” sorusunun cevabıdır: bir şeyi o şey yapan temel özelliklerin bütünü. Nelik dış dünyada var olan bir şeye karşılık geliyorsa gerçeklik (hakikat) adını alır. Kimlik (hüviyet) ise neliğe bireyin yalnız kendine ait özellikleri eklenince ortaya çıkar ve onu benzerlerinden ayırır. Nelik özü, anlam ise çağrışımlarıyla birlikte dildeki içeriği verir.

Anka kuşunu hiç kimse görmedi; yine de ne olduğunu anlatabiliriz. Demek ki bir şeyin ne olduğunu bilmek ile var olduğunu bilmek ayrı işlerdir.

Üç soru, üç kavram

Bir kavram üzerine üç ayrı soru sorulabilir. Birincisi “Bu nedir?” sorusudur; cevabı o şeyin neliğidir (mahiyet). İnsanın neliği “düşünen canlı” olmaktır; bu özellikleri taşımayan bir şey insan olmaz. Nelik zihinde kurulur, o yüzden var olmayan şeylerin de neliği vardır: anka kuşunu efsanelerin anlattığı özellikleriyle tarif edebiliriz.

İkinci soru “Bu var mı?” sorusudur. Nelik dış dünyada bir varlığa karşılık geliyorsa ona gerçeklik (hakikat) denir. İnsanın neliği gerçekliği olan bir neliktir, çünkü dünyada insanlar vardır; anka kuşunun neliği vardır ama gerçekliği yoktur.

Üçüncü soru “Bu hangisi?” sorusudur. Bütün insanlar aynı neliği paylaşır; Ali'yi Ayşe'den ayıran şey insan olması değil, doğum tarihi, yüzü, sesi, parmak izi gibi yalnız ona ait özellikleridir. Nelikle birlikte bireyi benzerlerinden ayıran bu özelliklerin bütününe kimlik (hüviyet) denir. Kimlik kartına bu adın verilmesi boşuna değildir: kartta insan olmanın tarifi değil, seni öteki insanlardan ayıran bilgiler yazar.

Bir kavrama sorulan üç soru
SoruAdNe söyler?Örnek
Bu nedir?Nelik (mahiyet)bir şeyi o şey yapan temel özellikler; zihinde kurulurinsan: düşünen canlı · anka kuşu: efsanelerdeki dev kuş
Bu var mı?Gerçeklik (hakikat)neliğin dış dünyada bir karşılığı olmasıinsanın gerçekliği var, anka kuşunun yok
Bu hangisi?Kimlik (hüviyet)nelik + yalnız o bireye ait özelliklerAli: insan + doğum tarihi, yüzü, parmak izi…

Nelik ile anlam aynı şey mi?

Değil. Nelik, bir terimin gösterdiği şeyin ne olduğunu, yani onu o şey yapan temel özellikleri verir. Anlam ise terimin dilde taşıdığı her şeydir: temel özelliklerin yanında çağrışımlar, duygular, kullanım alışkanlıkları. “Konut” ve “yuva” sözcükleri aynı neliği gösterir: insanların içinde barındığı yapı. Ama “yuva” sıcaklığı ve aileyi çağrıştırır, “konut” resmî ve soğuktur. Nelikleri aynı, anlamları farklıdır.

Ayrım ters yönde de işler. Anlamı olan her sözcüğün bir neliği yoktur: “ve” bağlacını herkes anlar, ama “ve nedir?” diye bir şeyin özü sorulamaz, çünkü “ve” bir nesne göstermez. Bir sözcük de birden çok anlam taşıyabilir: “yüz” bir sayıyı da, insan yüzünü de anlatır ve her anlamın gösterdiği şeyin ayrı bir neliği vardır. Bir terimin hangi anlamda kullanıldığı sabitlenmezse akıl yürütme bozulur; dilin bu sorununu Mantık ve dil sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Nelik = ne? (zihinde), gerçeklik = var mı? (dış dünyada), kimlik = hangisi? (bireyde). Var olmayan şeyin de neliği olur (anka kuşu), gerçekliği olmaz. Nelik özü verir, anlam çağrışımları da taşır: “konut” ile “yuva”nın neliği aynı, anlamı farklıdır.
Sınavda

Nasıl sorulurBir örnek verilir (efsanevi bir varlığın tarifi, bir kişinin kimlik bilgileri) ve hangi kavramla açıklanacağı sorulur.

Tuzak“neliği olan her şeyin gerçekliği de vardır” yargısıdır; anka kuşu buna karşı örnektir. İkinci tuzak, bütün insanlarda ortak olan özellikleri kimlik sanmaktır: ortak olan nelik, yalnız bir bireye ait olan kimliktir.

⇄Bilgi eşleştirme nelik ve kardeşleri

?Soru çöz

Efsanelerde ateşten yeniden doğduğu anlatılan anka kuşunu, hiç görmemiş olsak da özellikleriyle tarif edebiliriz.
Buna göre anka kuşu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Tarif edilebildiği için zihinde bir neliği vardır; dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. B tarif edilebilmeyi var olmakla karıştırıyor; C sırayı tersine çeviriyor, gerçeklik ancak bir nelik dış dünyada bulununca söz konusu olur; D kimlik neliğin üstüne kurulur, neliği olmayanın kimliği olmaz.
KAVRAM · İÇLEM-KAPLAM

İçlem ve kaplam: nitelik eklendikçe daralan kavram

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 4 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaTümdengelim, tümevarım ve analoji nedir, aralarındaki farklar nelerdir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Tümdengelim genelden özele gider; öncüller doğruysa sonuç zorunlu olarak doğrudur. Tümevarım tek tek durumlardan genel bir sonuca ulaşır: bütün durumlar incelenmişse tam, bir kısmı incelenmişse eksik tümevarımdır ve eksik tümevarımın sonucu olasıdır. Analoji iki şey arasındaki benzerlikten yola çıkarak birinin özelliğini ötekine aktarır; sonucu olasıdır.

Tümdengelim, tümevarım, analoji

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

İçlem ve kaplam nedir? İçlem ile kaplam arasındaki ters orantı nasıl işler?

Kısa cevap: İçlem, bir kavramın kapsadığı bütün varlıklarda ortak olan niteliklerin toplamıdır; kaplam, o kavramın uygulandığı varlıkların bütünüdür. İkisi ters orantılıdır: içleme nitelik eklendikçe kaplam daralır, nitelik çıkarıldıkça genişler. Bu yüzden “varlık” kavramının kaplamı en geniş, içlemi en dardır; tekil bir kavramın kaplamı tek bir bireydir, içlemi en zengindir.

Bir arkadaşına “bir hayvan gördüm” dersen aklına binlerce şey gelir; “kahverengi, uzun kulaklı bir köpek yavrusu gördüm” dersen seçenekler bir avuca iner.

Her kavramı iki yönden okuyabiliriz. Birincisi kavramın ne söylediğidir: “insan” denince akla gelen ortak nitelikler (yer kaplar, canlıdır, duyar, düşünür). Kavramın kapsadığı bütün varlıklarda ortak olan bu niteliklerin toplamına içlem denir. İkincisi kavramın kime uyduğudur: yaşamış ve yaşayan bütün insanlar. Kavramın uygulandığı varlıkların bütününe kaplam denir. Kısacası içlem niteliklerden, kaplam varlıklardan oluşur.

Ters orantı

Bir kavramın içlemine yeni bir nitelik eklemek, o niteliği taşımayanları dışarıda bırakmak demektir. “Öğrenci” kavramına “lisede okuyan” niteliğini ekleyince ortaokul ve üniversite öğrencileri çıkar; “Ankara'da” niteliğini de ekleyince başka şehirlerdekiler çıkar. İçlem büyüdükçe kaplam küçülür; nitelik atılınca tersi olur. Bu ilişkiye içlem ile kaplam arasındaki ters orantı denir. Bu, sayısal bir oran değil yön ilişkisidir: bir nitelik eklemek kaplamı yarıya indirmez, yalnız daraltır.

Merdivende her basamak bir nitelik ekler ve bazı varlıkları dışarıda bırakır: içlem aşağı doğru zenginleşir, kaplam yukarı doğru genişler.Görsel: Sınav Defteri

Merdivenin iki ucu sınavın en sevdiği iki uçtur. En üstteki varlık her şeye uyduğu için kaplamı en geniş, söylediği tek şey “var olmak” olduğu için içlemi en dar kavramdır. En alttaki tekil kavramın kaplamı tek bir bireydir; içlemi ise en zengindir: insanın bütün nitelikleri artı o kişiye ait olanlar. Merdivende yukarı çıkmak, ilk konudaki genellemenin ta kendisidir: nitelik atıldıkça kavram daha çok varlığa uyar.

Akılda kalsın: İçlem = ne söylüyor? (nitelikler), kaplam = kime uyuyor? (varlıklar). Nitelik ekle → kaplam daralır; nitelik at → kaplam genişler. Bir kavram listesini önce kaplamı genişten dara diz; içlem sıralaması bunun tam tersidir.
Sınavda

Nasıl sorulurBirkaç kavram verilir (“canlı, hayvan, insan, varlık”) ve içlemi en zengin ya da kaplamı en dar olan sorulur; ya da bir kavrama nitelik eklenince içlem ve kaplamın ne olacağı istenir.

Tuzak“içlem genişledikçe kaplam da genişler” yargısıdır; ikisi daima ters yönde değişir. İkinci tuzak içlemi “kavramın kapsadığı varlıklar” sanmaktır: varlıklar kaplamdır, içlem niteliklerdir.

↕Sıralama kaplamı en genişten en dara

  1. Elektrikli otomobil
  2. Taşıt
  3. Ayşe'nin elektrikli otomobili
  4. Otomobil
  5. Kara taşıtı

?Soru çöz

“Öğrenci” kavramının içlemine “lise son sınıfta okuyan” niteliği eklenirse aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ D. Eklenen nitelik içlemi zenginleştirir ve bu niteliği taşımayan öğrencileri (ortaokul, üniversite…) dışarıda bırakır; kaplam daralır. A iki boyutun aynı yönde değiştiğini sanıyor, oysa ters orantılıdır; B yönleri tersine çeviriyor, nitelik atılınca olan budur; C nitelik eklemenin içlemi de değiştirdiğini görmüyor.
KAVRAM · ÇEŞİTLER

Kavram çeşitleri: aynı kavrama sorulan beş ayrı soru

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaGeçerli çıkarım nedir, bir çıkarımın doğru ve geçerli olması arasındaki fark nedir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Bir çıkarım, öncülleri doğru kabul edildiğinde sonucu da zorunlu olarak doğru oluyorsa geçerlidir. Geçerlilik çıkarımın, doğruluk önermenin özelliğidir. Önermelerin aynı anda doğru olabilmesine tutarlılık, birlikte doğru olamamasına tutarsızlık denir. Geçerli bir çıkarımın öncülü yanlışsa sonucu yanlış olabilir; ama doğru öncüllerden geçerli yolla yanlış sonuç çıkmaz.

Geçerlilik ve tutarlılık

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavram çeşitleri nelerdir? Tekil-genel, tümel-tikel, somut-soyut, kolektif-dağıtıcı ve olumlu-olumsuz kavram nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Kavramlar beş soruya göre ikiye ayrılır: tek bireyi mi (tekil) birçok bireyi mi (genel) gösteriyor; kaplamın hepsi mi (tümel) bir kısmı mı (tikel) kastediliyor; kendi başına var olan bir şeyi mi (somut) ona bağlı bir niteliği mi (soyut) gösteriyor; topluluğu bütün olarak mı (kolektif) her üyeyi mi (dağıtıcı) anlatıyor; bir niteliğin varlığını mı (olumlu) yokluğunu mu (olumsuz) bildiriyor.

“Ordu” kavramı hem genel hem somut hem kolektif hem olumludur: kavram çeşitleri birbirini dışlayan kutular değil, aynı kavrama sorulan beş ayrı sorudur.

1. Tekil mi, genel mi? (nelik bakımından)

Tekil kavram tek bir bireyi gösterir: Ankara, Mimar Sinan, Van Gölü, “Türkiye'nin başkenti”, “masadaki şu kalem”. Genel kavram aynı neliği paylaşan birçok bireyi gösterir: şehir, mimar, göl, kalem. Tekil kavram yalnız özel adlardan oluşmaz; birkaç sözcükten kurulu bir ifade de tek bir bireyi gösteriyorsa tekildir.

2. Tümel mi, tikel mi? (anlam bakımından)

Genel bir kavram cümlede kullanılırken kaplamının tamamı da kastedilebilir, bir kısmı da. “Bütün öğrenciler”, “her canlı”, “hiçbir gezegen” ifadelerinde kavram tümel; “bazı öğrenciler”, “birkaç kuş”, “çoğu bitki” ifadelerinde tikeldir. Bu ayrım, Önermeler ve kıyas sayfasında göreceğimiz önermenin niceliğinin temelidir.

3. Somut mu, soyut mu?

Somut kavram kendi başına var olan (ya da öyle düşünülen) bir şeyi gösterir: masa, insan, ağaç, deniz. Soyut kavram ise kendi başına bulunamayan, ancak bir şeye bağlı olarak var olan bir niteliği ya da durumu gösterir: beyazlık bir şeyin beyazlığıdır, adalet bir kişinin ya da düzenin adaletidir. Ölçüt duyularla algılanmak değildir: anka kuşunu kimse görmedi, ama kendi başına bir varlık olarak düşünüldüğü için somuttur. Var olmaması somutluğunu değiştirmez.

4. Kolektif mi, dağıtıcı mı?

Kolektif (toplu) kavram bir topluluğu tek bir bütün olarak gösterir: ordu, meclis, orkestra, takım, orman. Dağıtıcı (distribütif) kavram ise topluluğun her üyesine ayrı ayrı uygulanır: asker, milletvekili, müzisyen, oyuncu, ağaç. Sınama yolu basittir: kavramı tek bir üyeye yükle. “Bu asker bir ordudur” denemez, öyleyse “ordu” kolektiftir; “Bu asker bir askerdir” denir, öyleyse “asker” dağıtıcıdır. Çoğul eki bir kavramı kolektif yapmaz: “askerler” yine dağıtıcı bir kavramın çoğuludur.

5. Olumlu mu, olumsuz mu?

Olumlu kavram bir niteliğin bulunduğunu (bilgili, canlı, düzenli, ölümlü), olumsuz kavram bulunmadığını (bilgisiz, cansız, düzensiz, ölümsüz) bildirir. Karar çağrışımla değil, kavramın yapısıyla verilir: “kusursuz” güzel bir şeyi anlatsa da kusurun yokluğunu bildirdiği için olumsuzdur; “yalancı” kötü bir özelliği anlatsa da bir niteliğin varlığını bildirdiği için olumludur.

Sık karıştırılan örnekler
ÖrnekÇeşitNeden?
anka kuşusomutkendi başına bir varlık olarak düşünülür; var olmaması somutluğu değiştirmez
beyazlık, adaletsoyutbir şeye bağlı nitelik; kendi başına bulunmaz
Türkiye'nin başkentitekilçok sözcüklüdür ama tek bir şehri gösterir
askerlerdağıtıcıçoğul eki kolektif yapmaz; her biri ayrı ayrı askerdir
ormankolektiftek bir ağaç orman değildir
bazı kuşlartikelkaplamın yalnız bir kısmı kastedilir
kusursuzolumsuzçağrışımı iyi olsa da bir niteliğin yokluğunu bildirir
yalancıolumlukötü bir özellik ama varlığını bildirir
Çözümlü örnek

“Okulumuzun 12-A sınıfı yarışmayı kazandı.” cümlesindeki “okulumuzun 12-A sınıfı” kavramı hangi çeşitlere girer?

  1. Kaç bireyi gösteriyor? Tek bir sınıfı → tekil.
  2. Kendi başına var olan bir şey mi, bir şeye bağlı nitelik mi? Öğrencilerden oluşan bir topluluk; bir nitelik değil → somut.
  3. Tek bir üyeye yüklenebilir mi? “Ali, 12-A sınıfıdır” denemez; topluluk bütün olarak anlatılıyor → kolektif.
  4. Bir niteliğin yokluğunu mu bildiriyor? Hayır → olumlu.
  5. Tümel-tikel sorusu “bütün/bazı” ile kullanılan genel kavramlarda sorulur; tek bir sınıf için “bazı 12-A” denmediğinden bu ayrım burada işe yaramaz.

Cevap: tekil, somut, kolektif, olumlu

Akılda kalsın: Beş soru sor: Kaç birey? (tekil/genel) · Hepsi mi, bir kısmı mı? (tümel/tikel) · Kendi başına mı, bir şeye bağlı mı? (somut/soyut) · Bütün mü, her biri mi? (kolektif/dağıtıcı) · Nitelik var mı, yok mu? (olumlu/olumsuz). Somut ≠ görülebilir; kolektif ≠ çoğul; olumsuz ≠ kötü.
Sınavda

Nasıl sorulurKısa bir metin ya da kavram listesi verilir; bir kavramın hangi çeşide örnek olduğu ya da hangi iki çeşidi birlikte taşıdığı sorulur. Her kavramı beş soruya ayrı ayrı sok, ilk bulduğun çeşitte durma.

TuzakSomutu “duyularla algılanan” sanmaktır: anka kuşu algılanmaz ama somuttur. Çoğul eki (askerler) kavramı kolektif yapmaz; olumsuz kavram da “kötü anlamlı” kavram demek değildir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram → çeşit

?Soru çöz

“Okulun orkestrası yarın konser verecek; orkestradaki her müzisyen siyah giyinecek.”
Bu cümlede geçen “orkestra” ve “müzisyen” kavramları sırasıyla hangi kavram çeşidine örnektir?

✓ B. Orkestra müzisyenleri tek bir bütün olarak gösterir (tek bir müzisyen orkestra değildir); müzisyen ise topluluğun her üyesine ayrı ayrı uygulanır. A iki kavram da bir niteliğin yokluğunu bildirmez, ikisi de olumludur; C kolektif ile dağıtıcının yerini değiştiriyor; D orkestra bir nitelik değil, kişilerden oluşan bir topluluktur; soyut değil somuttur.
KAVRAM · BEŞ TÜMEL

Beş tümel: cins, tür, ayrım, özgülük ve ilinti

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 7 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaMantıkta nelik, gerçeklik ve kimlik nedir? Bir kavramın neliği ile anlamı arasındaki fark nedir?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

Nelik (mahiyet), “Bu nedir?” sorusunun cevabıdır: bir şeyi o şey yapan temel özelliklerin bütünü. Nelik dış dünyada var olan bir şeye karşılık geliyorsa gerçeklik (hakikat) adını alır. Kimlik (hüviyet) ise neliğe bireyin yalnız kendine ait özellikleri eklenince ortaya çıkar ve onu benzerlerinden ayırır. Nelik özü, anlam ise çağrışımlarıyla birlikte dildeki içeriği verir.

Nelik, gerçeklik, kimlik

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Beş tümel nedir? Cins, tür, ayrım, özgülük ve ilinti nasıl ayırt edilir?

Kısa cevap: Beş tümel, bir kavramın başka bir kavrama göre durumunu gösteren beş başlıktır: cins (farklı türleri kapsayan üst kavram), tür (aynı özü paylaşan bireylerin sınıfı), ayrım (türü aynı cinsteki öteki türlerden ayıran öz nitelik), özgülük (özden olmayan ama yalnız o türde bulunan nitelik) ve ilinti (özden olmayan, başka türlerde de bulunabilen nitelik).

“İnsan düşünen bir hayvandır”, “İnsan gülebilir”, “İnsan uyur” cümlelerinin üçü de doğrudur; ama yalnız birincisi insanın ne olduğunu söyler.

Bir şey hakkında söylenebilecek her şey aynı ağırlıkta değildir. Klasik mantık, bir kavramın başka bir kavrama göre durumunu beş başlıkta toplar; bunlara beş tümel denir. Bu beşli sınıflama, MS 3. yüzyılda Aristoteles mantığına bir giriş kitabı yazan Porphyrios'tan beri bu adla anılır. “Tümel” denmesinin nedeni, her birinin tek bir bireye değil birçok bireye yüklenebilmesidir.

Özsel üçlü: cins, tür, ayrım

Cins, farklı türlere “Bunlar nedir?” diye sorulunca verilen ortak cevaptır: kedi, at ve kartal için cevap “hayvan”dır. Bir türün hemen üstündeki cinse yakın cins, daha üsttekilere uzak cins denir: insanın yakın cinsi hayvan, uzak cinsleri canlı, cisim ve en üstte varlıktır. Tür, aynı özü paylaşan bireylere “Bunlar nedir?” diye sorulunca verilen cevaptır: Ali, Ayşe ve Mehmet için cevap “insan”dır.

Ayrım (bazı kaynaklarda “ayırım”), bir türü aynı cinsteki öteki türlerden ayıran ve o türün özünü kuran niteliktir. İnsanı öteki hayvanlardan ayıran, akıl sahibi yani düşünen olmasıdır. Bu üçü birbirine bağlıdır: yakın cins + ayrım = tür. Hayvan + düşünen = insan.

İlintisel ikili: özgülük ve ilinti

Özgülük türün özünden değildir, tanımına girmez; ama yalnız o türde bulunur. Gülebilmek insanın özgülüğüdür: insanı insan yapan şey gülmesi değildir, ama gülebilen tek canlı odur. İlinti ise ne özdendir ne de türe özgüdür; başka türlerde de bulunur ya da bireyden bireye değişir: uyumak, beslenmek, esmer ya da uzun boylu olmak. İlinti değişse de tür aynı kalır; kısa boylu bir insan yine insandır.

Beş tümel: “insan” türü örneğiyle
TümelNe söyler?Özden mi?Yalnız bu türde mi?İnsan için
Cinsfarklı türleri kapsayan üst kavramevethayır, başka türleri de kapsarhayvan (yakın), canlı (uzak)
Türaynı özü paylaşan bireylerin sınıfıevetsorduğun kavramın kendisiinsan (Ali, Ayşe…)
Ayrımtürü cinsindeki öteki türlerden ayıran öz nitelikevetevetdüşünen, akıl sahibi
Özgülüközden olmayan ama türe özgü nitelikhayırevetgülebilen
İlintiözden olmayan, türe özgü de olmayan nitelikhayırhayıruyuyan, esmer, uzun boylu
Önce “özüne ait mi?” diye sor; cevap ikiye ayırır, ikinci soru da her kolu ikiye böler.Görsel: Sınav Defteri

Cins ve tür görelidir. “Hayvan” insana göre cins, “canlı”ya göre türdür. İçlem-kaplam merdivenindeki her ara basamak hem üstündekinin türü hem altındakinin cinsidir; yalnız en üstteki “varlık” sadece cins, bireylerin hemen üstündeki “insan” sadece türdür. Bu iki uç, son konuda tanımlanamayan kavramları anlamamızı sağlayacak.

Çözümlü örnek

“Üçgen” için şu dört ifade hangi tümeldir: çokgen olması, üç kenarlı olması, iç açılarının toplamının 180° olması, tahtaya kırmızı tebeşirle çizilmiş olması?

  1. Çokgen: üçgenin özüne aittir (çokgen olmayan üçgen olmaz) ve dörtgen, beşgen gibi başka türleri de kapsar → cins (yakın cins; “düzlem şekil” ise uzak cinstir).
  2. Üç kenarlı: özüne aittir ve üçgeni öteki çokgenlerden ayırır → ayrım.
  3. İç açıları toplamı 180°: tanıma girmez, tanımdan ispatla çıkar; ama çokgenler içinde yalnız üçgende bulunur → özgülük.
  4. Kırmızı tebeşirle çizilmiş: ne özdendir ne üçgene özgüdür; silinip mavi çizilse yine üçgendir → ilinti.

Cevap: cins, ayrım, özgülük, ilinti

Akılda kalsın: Özsel üçlü: cins, tür, ayrım (tanıma girer). İlintisel ikili: özgülük, ilinti (tanıma girmez). Karar sırası: önce “Özüne ait mi?”; özselse “Başka türleri de kapsıyor mu?” (cins / ayrım), değilse “Yalnız bu türde mi?” (özgülük / ilinti). Yakın cins + ayrım = tür.
Sınavda

Nasıl sorulurBir tür ve ona ait özellikler verilir (“insan: canlı, düşünen, gülebilen, uyuyan”) ve hangisinin cins, ayrım, özgülük ya da ilinti olduğu sorulur. Her özelliğe önce “özüne ait mi?” sorusunu sor.

TuzakÖzgülük ile ayrımı karıştırmaktır: ikisi de yalnız o türde bulunur, ama yalnız ayrım özden gelir ve tanıma girer. İkinci tuzak cinsi “en üstteki kavram” sanmaktır; her türün bir yakın cinsi ve birkaç uzak cinsi vardır.

▭Boşluk doldurma

“İnsan düşünen hayvandır” tanımında “hayvan” kavramı insanın olarak, “düşünen” niteliği ise olarak iş görür. Tanıma girmeyen ama yalnız insanda bulunan “gülebilmek” ise bir örneğidir.

yakın cinsayrımözgülükuzak cinsilinti

?Soru çöz

Bir öğrenci “insan” türüne ait özellikleri şöyle sıralıyor:
I. düşünen
II. gülebilen
III. uyuyan
Bu özellikler sırasıyla hangi tümele örnektir?

✓ C. “Düşünen” insanın özünü kurar ve onu öteki hayvanlardan ayırır (ayrım); gülebilmek özden değil ama yalnız insanda bulunur (özgülük); uyumak başka canlılarda da vardır (ilinti). A “düşünen”i cins sanıyor, oysa cins başka türleri de kapsayan bir kavramdır (hayvan); B özgülük ile ilintinin yerini değiştiriyor; D ayrım ile özgülüğü karıştırıyor, uyumayı da cins sanıyor.
KAVRAM · İLİŞKİLER

Kavramlar arası ilişkiler: dört Venn şeması

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 5 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaAkıl ilkeleri nelerdir; özdeşlik, çelişmezlik, üçüncü hâlin imkânsızlığı ve yeter sebep ilkesi ne demektir?Bağlantılı konudan (Mantığa giriş). Önce kendin cevapla, sonra aç.

Akıl ilkeleri, doğru düşünmenin dayandığı ve kanıt istemeden kabul edilen dört temel kuraldır: özdeşlik (A, A'dır), çelişmezlik (bir şey aynı anda ve aynı bakımdan hem A hem A olmayan olamaz), üçüncü hâlin imkânsızlığı (bir şey ya A'dır ya A olmayandır) ve yeter sebep (her şeyin bir sebebi vardır).

Akıl ilkeleri

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Kavramlar arasındaki ilişkiler nelerdir? Eşitlik, ayrıklık, tam girişimlik ve eksik girişimlik nasıl gösterilir?

Kısa cevap: İki kavramın ilişkisine kaplamlarına bakılarak karar verilir. Kaplamlar tamamen aynıysa eşitlik, hiç ortak öğe yoksa ayrıklık, birinin kaplamı ötekinin içinde tamamen kalıyorsa tam girişimlik, yalnız bir kısmı ortaksa eksik girişimlik vardır. Tam girişimlikte kapsayan kavramın kaplamı geniş, içlemi dardır; eşit kaplamlı kavramların içlemleri ise farklı olabilir.

Her doktor bir insandır, bazı doktorlar annedir, hiçbir doktor bir masa değildir: iki kavramı yan yana koyunca kaplamları dört biçimde karşılaşabilir.

İçlem ve kaplamı gördükten sonra iki kavramı karşılaştırmak kolaylaşır. Sorulacak tek soru şudur: birinin kaplamındaki varlıklar ötekinin kaplamında da var mı? Her kavramı, kaplamındaki bütün varlıkları içine alan bir çember gibi düşün. Bu çizime Venn şeması denir ve iki çember ancak dört biçimde durabilir.

Her çember bir kavramın kaplamıdır; ilişkinin adı çemberlerin duruşundan okunur.Görsel: Sınav Defteri
Dört ilişki ve içlem-kaplam
İlişkiKaplamlarÖrnekİçlem için ne söyler?
Eşitliktamamen aynı varlıklareşkenar üçgen – eşaçılı üçgen; Türkiye'nin başkenti – Ankarakaplam aynı olsa da içlemler farklı sözlerle kurulabilir
Ayrıklıkhiç ortak varlık yokkedi – köpek; üçgen – kareaynı cinsin iki türü çoğu zaman ayrıktır, çünkü ayrımları farklıdır
Tam girişimlikbirinin kaplamı ötekinin içindekedi – memeli; insan – canlıkapsayanın kaplamı geniş, içlemi dar; kapsananın kaplamı dar, içlemi zengin
Eksik girişimlikyalnız bir kısmı ortaköğrenci – sporcu; kadın – doktoriki ayrı nitelik aynı bireylerde birleşebilir ama biri ötekini gerektirmez

İçlem ve kaplamla bağı

Tam girişimlik, içlem-kaplam merdiveninin ta kendisidir: merdivende alttaki her kavram üsttekinin çemberi içinde kalır. Bu yüzden tür ile cins arasında tam girişimlik vardır (insan – hayvan), aynı cinsin iki türü arasında ise ayrıklık (insan – kedi). Kapsayan kavram daha çok varlığa uyduğu için daha az nitelik taşır.

Eşitlikte ilginç bir durum vardır: kaplamlar aynı olduğu hâlde içlemler farklı olabilir. “Eşkenar üçgen” kenarlardan, “eşaçılı üçgen” açılardan söz eder; ama kenarları eşit olan her üçgenin açıları da eşittir, tersi de doğrudur. İki ayrı tarifle aynı varlık kümesine ulaşılmıştır. Bu dört ilişki, Önermeler ve kıyas sayfasında göreceğimiz önermelerin de temelidir: “Hiçbir kedi köpek değildir” bir ayrıklığı, “Bazı öğrenciler sporcudur” ortak bir bölgenin varlığını söyler.

Ek bilgi: iki çeşit ayrıklık

Ayrık kavramlar kendi aralarında da ayrılır. “Canlı – cansız” gibi çiftlerde iki kavram birlikte her şeyi kapsar ve üçüncü bir seçenek yoktur; bunlara çelişik kavramlar denir (Mantığa giriş sayfasında gördüğümüz üçüncü hâlin imkânsızlığı ilkesini hatırla). “Beyaz – siyah” gibi çiftlerde ise ikisi aynı anda olamaz ama ikisi de olmayabilir (gri); bunlara karşıt kavramlar denir.

Akılda kalsın: İki soru sor: “Her S P midir?” ve “Her P S midir?” İkisi de evet → eşitlik; yalnız biri evet → tam girişimlik; ikisi de hayır ama ortak birey var → eksik girişimlik; hiç ortak yok → ayrıklık. Tam girişimlikte kapsayan kavramın içlemi dardır.
Sınavda

Nasıl sorulurKavram çiftleri verilir; hangi Venn şemasıyla gösterileceği ya da aralarındaki ilişkinin adı sorulur. Bazen ilişkiden içlem-kaplam yorumu istenir (“kapsayan kavramın içlemi…”).

TuzakEksik girişimliği tam girişimlik sanmaktır: “öğretmen – kadın” çiftinde ne her öğretmen kadındır ne her kadın öğretmendir. İkinci tuzak, eşit kaplamlı kavramların içlemlerinin de aynı olduğunu düşünmektir; “eşkenar üçgen” ile “eşaçılı üçgen” buna karşı örnektir.

⇄Bilgi eşleştirme kavram çifti → ilişki

?Soru çöz

“Canlı” kavramı ile “bitki” kavramı arasında tam girişimlik vardır ve kapsayan kavram “canlı”dır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kapsayan kavram (canlı) daha çok varlığa uyar, bu yüzden daha az nitelik taşır: kaplamı geniş, içlemi dardır. B eşitliği anlatır, oysa her canlı bitki değildir; C ilişkiyi tersine çeviriyor, kapsanan kavramın kaplamı dardır; D ayrıklığı anlatır, oysa her bitki bir canlıdır.
KURAL · TANIM

Tanım: yakın cins + ayrım ve iyi tanımın kuralları

MEB Mantık · Klasik mantık · Okuma 6 dk · 2 etkinlik

Önce hatırlaİçlem ve kaplam nedir? İçlem ile kaplam arasındaki ters orantı nasıl işler?Bu sayfanın başından. Önce kendin cevapla, sonra aç.

İçlem, bir kavramın kapsadığı bütün varlıklarda ortak olan niteliklerin toplamıdır; kaplam, o kavramın uygulandığı varlıkların bütünüdür. İkisi ters orantılıdır: içleme nitelik eklendikçe kaplam daralır, nitelik çıkarıldıkça genişler. Bu yüzden “varlık” kavramının kaplamı en geniş, içlemi en dardır; tekil bir kavramın kaplamı tek bir bireydir, içlemi en zengindir.

İçlem ve kaplam

Hatırladın mı?

✎Konu anlatımı

Tanım nedir, tanım çeşitleri ve iyi bir tanımın koşulları nelerdir? Hangi kavramlar tanımlanamaz?

Kısa cevap: Tanım, bir kavramın neliğini belirleyip onu öteki kavramlardan ayıran açıklamadır. En mükemmeli yakın cins ile ayrımdan kurulan tam özsel tanımdır (“İnsan düşünen hayvandır”). İyi bir tanım tanımlananla eşit kaplamlı olmalı, kısır döngüye düşmemeli, mecazsız ve açık olmalı, gerekmedikçe olumsuz olmamalıdır. En genel kavramlar, tekil bireyler ve basit duyumlar tanımlanamaz.

“Aslan ormanın kralıdır” güzel bir sözdür ama tanım değildir: aslanı hiç görmemiş biri bu cümleden aslanın ne olduğunu öğrenemez.

Mantığa giriş sayfasında gördük: özdeşlik ilkesine göre bir şey neyse odur. Tanım bu ilkenin dildeki uygulamasıdır: bir kavramın ne olduğunu, yani neliğini açıkça söyler ve onu öteki kavramlarla karışmaktan korur. Her tanımda iki parça vardır: tanımı yapılan kavram (tanımlanan) ve onu açıklayan ifade (tanımlayan). “İnsan düşünen hayvandır” önermesinde “insan” tanımlanan, “düşünen hayvan” tanımlayandır.

Tanım çeşitleri: dört kalıp

Beş tümeli bilen tanım kurmayı da bilir. Tanımlayanda özsel niteliklerden (cins ve ayrım) yararlanılırsa özsel tanım, ilintisel niteliklerden (özgülük, ilinti) yararlanılırsa ilintisel tanım yapılır. Yakın cins kullanılırsa tanım tam, uzak cins kullanılır ya da cins hiç verilmezse eksik olur.

Tanım çeşitleri (“insan” örneği)
ÇeşitNasıl kurulur?Örnek
Tam özsel tanımyakın cins + ayrımİnsan düşünen hayvandır.
Eksik özsel tanımuzak cins + ayrım ya da yalnız ayrımİnsan düşünen canlıdır. · İnsan düşünendir.
Tam ilintisel tanımyakın cins + özgülükİnsan gülebilen hayvandır.
Eksik ilintisel tanımuzak cins + özgülük ya da ilintilerleİnsan gülebilen canlıdır. · İnsan iki ayaklı, dik yürüyen bir canlıdır.

Mantıkta en mükemmel tanım tam özsel tanımdır, çünkü kavramın özünü eksiksiz verir. İlintisel tanımlar özün kendisini değil, onun işaretlerini verir; öz bilinmediğinde ya da öğretirken daha kolay olduğunda bunlara başvurulur. Karar verirken iki şeye ayrı ayrı bak: cins yakın mı (tam / eksik), nitelik özden mi (özsel / ilintisel)?

İyi bir tanımın koşulları

  • Eşit kaplamlı olmalı, ne geniş ne dar: “İnsan iki ayaklı bir canlıdır” çok geniştir, kuşlar da girer; “İnsan matematik bilen canlıdır” çok dardır, matematik bilmeyenler dışarıda kalır. Sınama yolu: tanımı ters çevir; “Düşünen hayvan insandır” da doğru kalmalıdır.
  • Kısır döngüye düşmemeli: tanımlanan, tanımlayanın içinde geçmemelidir: “Öğretmen, öğretmenlik yapan kişidir.”
  • Açık olmalı, mecaz içermemeli: mecazlı, çok anlamlı ya da tanımlanandan daha az bilinen sözcüklerle kurulmamalıdır: “Aslan ormanın kralıdır.”
  • Gerekmedikçe olumsuz olmamalı: “Kedi, köpek olmayan bir hayvandır” kedinin ne olduğunu değil, ne olmadığını söyler. Olumsuz kavramlarda ise olumsuz tanım zorunludur: “Cansız, canlı olmayandır.”
  • Özü vermeli: tanım, kavramı geçici ilintilerle değil özsel niteliklerle belirlemelidir: “Kalem, çantamdaki eşyadır” kalemi tanımlamaz.

Tanımlanamayan kavramlar

Tam özsel tanım yakın cins ile ayrım ister; bu iki parçadan biri bulunamıyorsa kavram tanımlanamaz. Üç grup vardır. En genel kavramlar (varlık, kategoriler): üstlerinde bir cins yoktur; “varlık”ı neyin altına koyacağız? Tekil bireyler (Mimar Sinan, bu masa): bireyleri birbirinden ayıran özsel bir ayrım yoktur; Sinan'ı öteki insanlardan ayıran şeyler ikinci konuda gördüğümüz kimliğidir, yani ilintileridir. Bireyler tanımlanmaz, betimlenir. Basit duyumlar ve nitelikler (kırmızı, tatlı, sıcak): parçalara ayrılamazlar, ancak yaşanarak bilinirler; doğuştan görme engelli birine kırmızıyı hiçbir tanımla yaşatamayız.

Tanımlanamamak anlatılamamak demek değildir: bu kavramlar örnek gösterilerek, betimlenerek ya da eş anlamlı bir sözcükle açıklanabilir. Tanımın dildeki işlevini ve çok anlamlılığı gidermedeki rolünü Mantık ve dil sayfasında göreceğiz.

Akılda kalsın: Tam özsel = yakın cins + ayrım (en mükemmel). Tam/eksik → cinse bak (yakın mı?); özsel/ilintisel → niteliğe bak (ayrım mı, özgülük/ilinti mi?). Kural testi: ters çevir (eşit kaplam), tanımlananı ara (döngü), mecaz ara, “değil” ara. Tanımlanamaz: en genel (cinsi yok), tekil (ayrımı yok), basit duyum (parçası yok).
Sınavda

Nasıl sorulurBir tanım verilir; hangi tanım çeşidine örnek olduğu ya da hangi koşulu çiğnediği sorulur. Bazen tanımlanamayan bir kavram istenir.

Tuzak“İnsan düşünen canlıdır” gibi uzak cinsli bir tanımı tam özsel saymaktır; ayrım doğrudur ama cins uzak olduğu için tanım eksiktir. İkinci tuzak, “Kırmızı bir renktir” cümlesini tanım sanmaktır: cins verilmiştir ama ayrım verilemez; basit nitelikler tanımlanamaz.

⇄Bilgi eşleştirme tanım → çiğnenen koşul

?Soru çöz

“Üçgen, iç açılarının toplamı 180° olan bir çokgendir.”
Bu tanım için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ D. “Çokgen” üçgenin yakın cinsidir; iç açıların toplamının 180° olması tanımdan çıkan ama yalnız üçgende bulunan bir niteliktir, yani özgülüktür. A özgülüğü ayrım sanıyor, üçgenin ayrımı “üç kenarlı” olmasıdır; B ve C çokgeni uzak cins sanıyor, uzak cins “düzlem şekil”dir; B ayrıca özgülüğü ayrımla karıştırıyor.

Karma tekrar

Bu sayfadan ve önceki 1 sayfadan karışık 10 soru. Sınavdaki gibi konular karışık gelir; hangi konudan olduğunu çözümde görürsün. Birkaç gün sonra yeniden çöz.

?Soru 1

“Bütün balıklar solungaçla solunum yapar. Yunus bir balıktır. O hâlde yunus solungaçla solunum yapar.”
Bu akıl yürütme için aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ B. Kalıp geçerlidir; yunus memeli olduğu için ikinci öncül yanlıştır ve sonuç da yanlış çıkar. A geçerliliği sonucun doğruluğuyla karıştırıyor; C iki öncül aynı anda doğru olabilecek türdendir, çelişmez; D gözlemle sınama bilgi doğrusudur, üstelik sonuç gözlemle yanlışlanır.Kaynak: Mantığa giriş · Geçerlilik ve tutarlılık

?Soru 2

Aşağıdakilerden hangisi mantığın formel bir bilim olmasıyla doğrudan ilgilidir?

✓ B. Formel olmak, içerikten bağımsız olarak düşüncenin biçimine bakmaktır. A gözlem-deney yöntemiyle doğa bilimlerinin işidir; C duyguları incelemek psikolojinin konusudur; D öncülün gerçekle uyuşması bilgi doğrusudur, onu ilgili bilim denetler.Kaynak: Mantığa giriş · Mantık nedir?

?Soru 3

Aşağıdakilerden hangisi tek başına bir terim olamaz?

✓ C. “Eğer” bir bağlaçtır; bir nesne göstermez, önermede özne ya da yüklem olamaz. A ve D birden çok sözcükten oluşsa da tek bir şeyi gösteren tek bir terimdir, sözcük sayısıyla karıştırılıyor; B bir niteliği gösterir, elle tutulmaması terim olmasını engellemez.Kaynak: bu sayfa · Kavram, terim ve sözcük

?Soru 4

Bir hukukçu, sanığın olay saatinde aynı anda hem lokantada hem olay yerinde bulunduğunu ileri süren iki tanık ifadesinin birlikte kabul edilemeyeceğini söylüyor.
Hukukçunun bu değerlendirmesi öncelikle hangi akıl ilkesine dayanır?

✓ D. Bir kişi aynı anda iki ayrı yerde bulunamaz; iki ifade birlikte doğru olamaz, bu çelişmezliktir. A özdeşlik anlamın sabit kalmasıyla ilgilidir; B yeter sebep nedenin aranmasıdır; C üçüncü hâl “ikisinden biri mutlaka” der, burada ise “ikisi birden olmaz” deniyor.Kaynak: Mantığa giriş · Akıl ilkeleri

?Soru 5

Bir araştırmacı, sindirim ve dolaşım sistemi insanınkine benzeyen farelerde bir ilacın kan şekerini düşürdüğünü gözlemliyor ve ilacın insanda da benzer etki gösterebileceği sonucuna varıyor.
Bu akıl yürütmeyle ilgili aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Fareyle insan arasındaki benzerlikten tek bir duruma (insana) aktarım yapılıyor; bu analojidir, sonucu olasıdır. B bütün durumlar incelenmedi, sonuç kesin değil; C ortada genel bir kural yok, gözlemden yola çıkılıyor; D sonuç bütün canlılar hakkında bir genelleme değil, yalnız insana aktarımdır.Kaynak: Mantığa giriş · Tümdengelim, tümevarım, analoji

?Soru 6

“Canlı” kavramı ile “bitki” kavramı arasında tam girişimlik vardır ve kapsayan kavram “canlı”dır.
Buna göre aşağıdakilerden hangisi doğrudur?

✓ A. Kapsayan kavram (canlı) daha çok varlığa uyar, bu yüzden daha az nitelik taşır: kaplamı geniş, içlemi dardır. B eşitliği anlatır, oysa her canlı bitki değildir; C ilişkiyi tersine çeviriyor, kapsanan kavramın kaplamı dardır; D ayrıklığı anlatır, oysa her bitki bir canlıdır.Kaynak: bu sayfa · Kavramlar arası ilişkiler

?Soru 7

Bir öğrenci “insan” türüne ait özellikleri şöyle sıralıyor:
I. düşünen
II. gülebilen
III. uyuyan
Bu özellikler sırasıyla hangi tümele örnektir?

✓ C. “Düşünen” insanın özünü kurar ve onu öteki hayvanlardan ayırır (ayrım); gülebilmek özden değil ama yalnız insanda bulunur (özgülük); uyumak başka canlılarda da vardır (ilinti). A “düşünen”i cins sanıyor, oysa cins başka türleri de kapsayan bir kavramdır (hayvan); B özgülük ile ilintinin yerini değiştiriyor; D ayrım ile özgülüğü karıştırıyor, uyumayı da cins sanıyor.Kaynak: bu sayfa · Beş tümel

?Soru 8

Efsanelerde ateşten yeniden doğduğu anlatılan anka kuşunu, hiç görmemiş olsak da özellikleriyle tarif edebiliriz.
Buna göre anka kuşu için aşağıdakilerden hangisi söylenebilir?

✓ A. Tarif edilebildiği için zihinde bir neliği vardır; dış dünyada karşılığı olmadığı için gerçekliği yoktur. B tarif edilebilmeyi var olmakla karıştırıyor; C sırayı tersine çeviriyor, gerçeklik ancak bir nelik dış dünyada bulununca söz konusu olur; D kimlik neliğin üstüne kurulur, neliği olmayanın kimliği olmaz.Kaynak: bu sayfa · Nelik, gerçeklik, kimlik

?Soru 9

“Öğrenci” kavramının içlemine “lise son sınıfta okuyan” niteliği eklenirse aşağıdakilerden hangisi gerçekleşir?

✓ D. Eklenen nitelik içlemi zenginleştirir ve bu niteliği taşımayan öğrencileri (ortaokul, üniversite…) dışarıda bırakır; kaplam daralır. A iki boyutun aynı yönde değiştiğini sanıyor, oysa ters orantılıdır; B yönleri tersine çeviriyor, nitelik atılınca olan budur; C nitelik eklemenin içlemi de değiştirdiğini görmüyor.Kaynak: bu sayfa · İçlem ve kaplam

?Soru 10

Aşağıdakilerden hangisi mantık açısından bir önerme değildir?

✓ C. Bir dilek bildirir; doğru ya da yanlış olamadığı için önerme değildir. A yanlış bir yargıdır ama yanlış olmak önerme olmayı bozmaz; B gerçekle uyuşan doğru bir önermedir; D olumsuz biçimde kurulmuş, doğru bir önermedir.Kaynak: Mantığa giriş · Önerme, öncül, sonuç
+
Daha fazla soru çözmek ister misin?Mantık soruları uygulamaya ekleniyor; şimdilik diğer derslerin sorularını çözebilirsin. Yanlışların Hata Defteri'ne kaydedilir.
Soru çöz →