KPSS Tarih · I. TBMM Dönemi

I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar konu anlatımı

I. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmalar, nedenleri, türleri, TBMM'nin aldığı önlemler ve ayaklanmaların sonuçları.

Bilgi Kapsülü ile adım adım öğren Kendini dene

I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar konu anlatımı

★ işaretli bilgiler mutlaka bilinmeli.

Öne çıkan kararlar

  • Hıyanet-i Vataniye Kanunu (29 Nisan 1920)29 Nisan 1920'de kabul edilen Hıyanet-i Vataniye Kanunu ile TBMM'nin meşruiyetine karşı çıkanların vatan haini sayılıp cezalandırılacağı hükme bağlanmıştır.
  • Firariler Kanunu (11 Eylül 1920)Eylül 1920'de çıkarılan Firariler Hakkında Kanun ile asker kaçaklarının ve onlara yardım edenlerin cezalandırılması amaçlanmış, bu kanunla İstiklal Mahkemeleri kurulmuştur.

Ne zaman, nerede, neden?

  • Yozgat (Çapanoğulları) AyaklanmasıYozgat ve çevresinde Çapanoğulları ailesinin önderliğinde çıkan ayaklanma, Çerkez Ethem kuvvetlerince bastırılmıştır.
  • Konya (Bozkır ve Delibaş Mehmet) AyaklanmalarıKonya yöresinde Bozkır isyanları ile Delibaş Mehmet önderliğinde hilafet yanlısı çevrelerce başlatılan ve TBMM birliklerince bastırılan ayaklanmadır.
  • Koçgiri AyaklanmasıSivas ve Erzincan yöresinde Kürt Teali Cemiyeti'nin kışkırtmasıyla ayrılıkçı amaçlarla çıkan Koçgiri ayaklanması, 1921'de Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır.
  • Afyon (Çopur Musa) AyaklanmasıAfyon yöresinde Çopur Musa, dinî duyguları istismar ederek TBMM'ye karşı ayaklanma çıkarmıştır.
  • Diğer Mahalli İsyanlar (Ali Batı, Şeyh Eşref, Cemil Çeto)Mardin'de Ali Batı, Bayburt'ta Şeyh Eşref ve Garzan'da Cemil Çeto tarafından yerel nitelikli ayaklanmalar çıkarılmıştır.

Yapı ve teşkilat

  • Ayaklanmaların GruplandırılmasıI. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmalar; doğrudan İstanbul Hükûmetince çıkarılanlar, İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri kışkırtmasıyla çıkanlar, Kuva-yı Millîyecilerin çıkardığı ayaklanmalar ve azınlık ayaklanmaları olmak üzere dört gruba ayrılır.
  • İstiklal Mahkemeleri'nin Kurulması ve NiteliğiEylül 1920'de kurulan İstiklal Mahkemeleri, üyeleri milletvekillerinden seçilen ve kararları kesin olan olağanüstü mahkemelerdir.
  • Ahmet Anzavur AyaklanmasıEski bir jandarma subayı olan Ahmet Anzavur tarafından Manyas, Susurluk, Gönen ve Biga yöresinde doğrudan İstanbul Hükûmeti'nin desteği ve İngilizlerin yardımıyla çıkarılan ayaklanmadır.
  • Kuva-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu)İstanbul Hükûmeti'nin İngilizlerin mali ve askerî yardımıyla Kuva-yı Millîye'ye karşı kurduğu ve İzmit civarında TBMM kuvvetleriyle çatışan nizami askerî güçtür.
  • Pontus Rum AyaklanmasıDoğu Karadeniz'de bir Rum devleti kurmak isteyen Pontus çetelerinin ayaklanmaları, Merkez Ordusu tarafından bastırılmıştır.
  • Ermeni AyaklanmalarıDoğu Anadolu ve Çukurova bölgelerinde yabancı devletlerin kışkırtmasıyla bağımsız bir Ermeni devleti kurma amacıyla çıkarılan ayaklanmalardır.
  • Merkez Ordusu'nun Kurulması ve İsyanların Bastırılmasıİç ayaklanmaları ve Karadeniz'deki Pontus çetelerini bastırmak amacıyla Aralık 1920'de Nurettin Paşa komutasında Merkez Ordusu kurulmuştur.

Önemli kişiler

  • Çerkez Ethem AyaklanmasıKuva-yı Seyyare komutanı Çerkez Ethem, düzenli ordunun emir ve komutası altına girmeyi reddederek 1920 sonu-1921 başında TBMM'ye karşı ayaklanmış, yenilince Yunanlılara sığınmıştır.
  • Demirci Mehmet Efe AyaklanmasıGüneybatı Anadolu'da Kuva-yı Millîye reisliği yapan Demirci Mehmet Efe'nin düzenli ordu disiplinine girmemek için çıkardığı, Refet Bey tarafından bastırılan ayaklanmadır.
  • Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi'nin Karşı FetvasıAnkara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi ve Anadolu müftüleri, padişahın esir olduğunu ve Millî Mücadele'nin meşru olduğunu bildiren karşı fetvayı yayımlamıştır.

Önemi ve sonuçları

  • Ayaklanmaların Millî Mücadeleye Zararlarıİç ayaklanmalar yüzünden insan, silah ve malzeme kaybı yaşanmış, kardeş kanı dökülmüş ve Yunan işgalinin Anadolu içlerine ilerlemesi kolaylaşmıştır.
  • TBMM Otoritesinin Güçlenmesi ve Düzenli OrduAyaklanmaların başarıyla bastırılması TBMM'nin Anadolu'daki tek meşru otorite olduğunu kanıtlamış ve düzenli orduya geçiş sürecini kesinleştirmiştir.

Uygulamalar ve atılan adımlar

  • TBMM'nin Ayaklanmalara Karşı Aldığı ÖnlemlerTBMM ayaklanmalara karşı yasama, yürütme ve yargı yetkilerini birlikte kullanarak kanunlar çıkarmış, olağanüstü mahkemeler kurmuş, karşı fetva yayımlamış ve düzenli orduyu teşkilatlandırmıştır.
  • Basın ve İletişim Tedbirleri (Anadolu Ajansı ve Hâkimiyet-i Milliye)Halkı doğru bilgilendirmek ve iç isyanların psikolojik etkisini kırmak amacıyla Anadolu Ajansı kurulmuş, Hâkimiyet-i Milliye gazetesi çıkarılmış ve İstanbul ile haberleşme kesilmiştir.

Önceki ve sonraki olaylarla bağı

  1. Ayaklanmaların Genel NedenleriI. TBMM'ye karşı çıkan ayaklanmalar; İstanbul Hükûmeti ve İtilaf Devletleri'nin kışkırtmaları, halkın dinî duygularının istismar edilmesi, bazı Kuva-yı Milliyecilerin disiplinsiz tutumu ve otorite boşluğu nedeniyle çıkmıştır.
  2. Milli Aşireti AyaklanmasıUrfa ve Viranşehir yöresinde Milli Aşireti, Fransızların kışkırtmasıyla TBMM'ye karşı ayaklanmıştır.
  3. Şeyhülislam Dürrizade Abdullah'ın FetvasıDamat Ferit Hükûmeti'nin baskısıyla Şeyhülislam Dürrizade Abdullah tarafından yayımlanan, Kuva-yı Millîyecileri asi ilan edip öldürülmelerini caiz gören fetvadır.

I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar ile sık karıştırılanlar

I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar en çok Kuva-yı Milliye ile karıştırılır. Aynı konudaki bilgiler yan yana:

  • Kuva-yı Milliyeci İsyancıların Diğerlerinden AyrımıÇerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe'nin isyanı hilafet veya saltanat bağımlılığından değil, düzenli ordunun emir ve disiplini altına girmek istememelerinden kaynaklanmıştır.
KonuI. TBMM'ye Karşı AyaklanmalarKuva-yı Milliye
Kuva-yı İnzibatiye (Halifelik Ordusu)İstanbul Hükûmeti'nin İngilizlerin mali ve askerî yardımıyla Kuva-yı Millîye'ye karşı kurduğu ve İzmit civarında TBMM kuvvetleriyle çatışan nizami askerî güçtür.Kuva-yı Milliye vatanı işgalden kurtarmak için halkın kurduğu millî birlikler iken; Kuva-yı İnzibatiye (Hilafet Ordusu), İstanbul Hükümeti'nin Kuva-yı Milliye'yi yok etmek için kurduğu saray ordusudur.
Çerkez Ethem AyaklanmasıKuva-yı Seyyare komutanı Çerkez Ethem, düzenli ordunun emir ve komutası altına girmeyi reddederek 1920 sonu-1921 başında TBMM'ye karşı ayaklanmış, yenilince Yunanlılara sığınmıştır.TBMM'nin düzenli orduyu kurma kararı üzerine yetkilerini devretmek istemeyen Çerkez Ethem ve Demirci Mehmet Efe gibi bazı Kuva-yı Milliye liderleri TBMM'ye isyan etmiştir.
Kuva-yı Milliye ile karışan 2 bilgi

I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar örnek soruları

Kendini dene: şıkka dokun, cevabı ve açıklamayı hemen gör. Sorular doğrudan bu konudan, Sınav Defteri'nin ücretsiz soru havuzundan.

SORU 1 / 5Bu konudan

I. TBMM'nin yasama, yürütme ve yargı yetkilerini kendi bünyesinde toplayarak 'kuvvetler birliği' ilkesini benimsemesinin temel sebebi nedir?

Soru 1 şıkları
Doğru cevap: E. Olağanüstü savaş koşullarında hızlı ve etkin karar alabilmek için güçler birliği uygulanmıştır.

Bu bilgi takıldı mı? I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü takıldığın bilgileri bulur, aralıklı tekrarla sınava kadar hatırlatır.

Kapsülle öğren
SORU 2 / 5Bu konudan

I. TBMM'nin 23 Nisan 1920'de açılmasına rağmen ilk anayasasını (Teşkilat-ı Esasiye) yaklaşık bir yıl sonra kabul etmesinin temel sebebi nedir?

Soru 2 şıkları
Doğru cevap: A. Savaş ortamı sebebiyle meclisin önceliği anayasa teorisi değil, bağımsızlığı sağlamaktır.

Bu bilgi takıldı mı? I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü takıldığın bilgileri bulur, aralıklı tekrarla sınava kadar hatırlatır.

Kapsülle öğren
SORU 3 / 5Bu konudan

I. TBMM'ye karşı çıkarılan; Ali Batı İsyanı, Çopur Musa İsyanı, Kuva-yı İnzibatiye ve Ahmet Anzavur hareketlerinden hangileri doğrudan İstanbul Hükûmeti tarafından çıkarılan isyanlar arasında yer almaz?

Soru 3 şıkları
Doğru cevap: A. Ali Batı ve Çopur Musa doğrudan İstanbul Hükûmeti tarafından çıkarılan isyanlar arasında yer almaz.

Bu bilgi takıldı mı? I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü takıldığın bilgileri bulur, aralıklı tekrarla sınava kadar hatırlatır.

Kapsülle öğren
SORU 4 / 5Bu konudan

I. Dünya Savaşı'nın diğer mağlup devletleriyle 1919'da barış antlaşmaları imzalanırken, Osmanlı Devleti ile yapılacak Sevr Antlaşması'nın 1920 Ağustos ayına kadar gecikmesinin temel sebepleri nelerdir?

Soru 4 şıkları
Doğru cevap: C. İtilaf Devletleri arasındaki paylaşım kavgaları ve Anadolu'daki Millî Mücadele Sevr'in imzalanmasını geciktirmiştir.

Bu bilgi takıldı mı? I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü takıldığın bilgileri bulur, aralıklı tekrarla sınava kadar hatırlatır.

Kapsülle öğren
SORU 5 / 5Bu konudan

Ankara'da teşekkül eden I. TBMM, 1920 yılı boyunca memleket sathına yayılan ve meclis binasının yakınlarına kadar yaklaşan iç ayaklanmaları bastırabilmek adına askerî, hukuki, dinî ve idari alanlarda kapsamlı bir savunma mekanizması kurmuştur. Bu çerçevede; meclisin meşruiyetini inkâr edenleri cezalandırmak için Hıyanet-i Vataniye Kanunu çıkarılmış, kaçakları önlemek için Firariler Kanunu yürürlüğe konulmuş, üyeleri milletvekillerinden oluşan İstiklal Mahkemeleri vazifelendirilmiş, Ankara Müftüsü Rıfat (Börekçi) Efendi riyasetinde yüzlerce din adamının imzasıyla karşı fetva yayımlanmış ve İstanbul Hükûmeti ile her türlü resmî haberleşme kesilmiştir. Buna göre, aşağıdakilerden hangisi I. TBMM’nin iç isyanlara karşı aldığı meşruiyet ve güvenlik tedbirleri arasında yer almaz?

Soru 5 şıkları
Doğru cevap: E. Milletvekili seçimlerinin yenilenmesi kararı iç isyanlar sebebiyle değil; Lozan sürecinde meclisin yıpranması üzerine Nisan 1923'te alınmıştır.

Bu bilgi takıldı mı? I. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü takıldığın bilgileri bulur, aralıklı tekrarla sınava kadar hatırlatır.

Kapsülle öğren
Daha fazla Tarih sorusu çöz →

Sıradaki adım

← Önceki · 23 Nisan 1920TBMM'nin AçılışıKronolojide bir önceki konu UygulamadaI. TBMM'ye Karşı Ayaklanmalar Bilgi Kapsülü27 bilgi · aşamalı öğrenme, hata takibi, aralıklı tekrar Sonraki → · 10 Ağustos 1920Sevr AntlaşmasıKronolojide bir sonraki konu
Kuva-yı Milliye